Halqynyń Qaıymy

Kórnekti ǵalym, Semeıdegi Abaı murajaıyn qurýshy, Qazaqstannyń tuńǵysh Ánuranynyń avtory, aqyn, aýdarmashy, Alash arystarynyń izin jalǵastyrýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qaıym Muhamedhanovtyń týǵanyna 100 jyl tolýy atalyp ótýde. Qasıetti ólkede dúnıege ke­lip, halqymyzdyń baı aýyz áde­bıetimen sýsyndap ósken Qaıym, ásirese, Abaı, Shákárim, Muhtar shyǵarmashylyqtaryn zerttep, zerdelep, oıyna túıip ósti. Semeı pedagogıkalyq ıns­tıtýtynyń fılologııa fakýltetin úzdik bi­tir­gen bolashaq ǵalym uzaq jyldar osy oqý ornynda qazaq áde­bıeti tarıhynan dáris oqydy. Za­manymyzdyń zańǵar jazýshysy Muhtar Áýezovpen ómiriniń 20 jyldan astam ýaqy­tynda birge bolyp, keleshek ǵylymı-zertteý jumysyna baǵyt-baǵ­dar aldy. Muhtar Áýezovtiń ke­ńesimen «Abaıdyń aqyn­dyq mektebi» taqyrybyn zerttep, kandıdattyq dıssertasııa qor­ǵady. Uzaq jyldar Abaıdyń ómi­ri men shyǵarmalarynyń jazylý tarıhyn zerttep, uly aqyn poezııasynyń tekstologııasyn ja­sady. О́mirindegi kórgen beıneti men zeıneti baǵalanyp, 1996 jyly 30 jeltoqsan kúni El­basy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qolynan Mem­lekettik syılyq al­dy. Sonda Qaıym: «Men jasym toq­­­sanǵa aınalǵanda myna­daı qurmetke bólenem dep oı­laǵan joq edim. Qudaı buǵan da jetkizdi», dep tebirendi. Ǵalymnyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı elimizde kóp­­­tegen sharalar ótýde. Res­pýblıkamyzdaǵy eń kóne mý­zeılerdiń biri Semeıdiń oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi qorynda Qaıym Muhamedhanovtyń 30-dan asa jeke qujattary men ózi­niń tu­­tynǵan zattary saqtaýly. «Jaq­­synyń aty ólmeıdi, ǵalym­nyń haty ólmeıdi» dep halyq danalyǵynda aıtqandaı, Qaıym Muhamedhanovtyń murasy bola­shaq urpaqqa ónege ekeni daýsyz. Ǵalymnyń mereıli kezeńine arnap, mýzeıde «Qazaqtyń uly Qaıymy» atty tarıhı-tanymdyq kesh bolyp ótti. Keshke qaty­sý­shylar ǵalym ómiriniń ár qy­ryna toqtalyp, ónegeli ómiri­nen syr shertti. Semeıdiń Shá­kárim atyndaǵy memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy «Shá­kárim­taný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aqmaral Smaǵulova «Qaıym Muhamedhanovtyń shyǵar­mashylyǵy men ómirbaıany» taqy­rybynda qorǵaǵan kan­dıdattyq dıssertasııasy arqyly ulaǵatty ustazdyq joly men ǵu­lama ǵalymdyǵy jaıynda áńgi­melese, tarıhı máselelerge qalam tartyp júrgen ǵalymnyń shákirti Qusmılııa Nurqasym Qaıym atanyń Alash ádebıeti rýhynda tárbıelengen qaıratker ekendigine toqtaldy. Qaıym Muhamed­hanovtyń óleńderi, poe­malary, aýdarma óleńderi óz aldyna bir tóbe. Onyń aqyndyǵy jaıynda respýblıkalyq «Abaı» jýrnalynyń bas redaktory, aqyn Muratbek Ospanov sóz etti. Qaıym Muhamedhanovtyń HH ǵasyrdyń kórnekti tulǵa­larymen alysqan hattary kitap bolyp jaryqqa shyqqan. Osy «Qaıym Muhamedhanov «Hattar sóı­leıdi» kitabynda otandyq tarıh pen ǵylym, ólketaný men má­denıet týraly, Karlagta ótkizgen aýyr repressııa jyldary jaıly faktiler keltirilgen. Kesh sońynda atalmysh kitapty balasy Degdar Qaıymuly mýzeı qoryna tapsyryp, mýzeı mamandaryna alǵysyn bildirdi. Keshte Abaıdyń «Jelsiz tún­­­de jaryq aı», «Segiz aıaq», «Kó­zim­­niń qarasy» sııaqty Qaıym­nyń súıip tyńdaıtyn ánderi shyrqaldy.  Lázzat ÁLJAN, Semeıdiń oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń bólim basshysy.