Bata

Onyń basy duǵa, boıy ǵıbrat, aıaǵy tilek, qalyby tárbıe, negizi senim Birde qalyń top arasynda tar joldy jıektegen eki qartpen qatarlasyp qaldym. Shamalary toqsanǵa jeter-jetpes, bir-birinen ajyrap qalmas úshin alaqandaryn aıqastyra myqtap ustap alǵan. Aq jaýlyǵyna oranǵan qart ájeı aragidik Allany aıtyp, kúbirlep qoıady. Bir-birin súıemeldep, birin-biri demep, qalt-qult etken kúıde jetekshilerinen bir eli qalǵylary joq. «Áı, shal, jetip qaldyq», degen ájeıdiń kúsh-qýatynyń áli de bar ekeni baıqaldy. Ananyń meıirimi kózinde, yqylasy kóńilinde, aqyly só­zinde bolady emes pe, qazaqy taqııadaǵy júrisinen sharshaǵan qart jubaıyn jubatqan ájege bir adam: «Qarttarym-aý, aman-esen­sizder me, áli qol ustasyp júr ekensizder, bul baqyt qoı. Qosaǵyńmen qosa aǵar deýshi edi úlkender, sol bataǵa kenelgen ekensizder. Aman bolyńyzdar, Alla ómir bersin sizderge», dep tamsana sóıledi. Bul sózge kóńil­deri kóldeı bolǵan qarttar sol arada arqa-jarqa aq batalaryn berip jatty. «Batamen el kógerer, jaýynmen jer kógerer» degen qazaq edik. Búginde sol bataǵa burynǵydaı mán berilmeıtindeı kórinedi bizge, dastarqan basynda shatyp-butyp bata qaıyrǵan syńaı tanytqanymyz bolmasa. Bala kezimizde úlkenderdiń qabaǵynan qorqatynbyz. Úlken­derdiń aldyn kesý, qarsy kelý, sózine qulaq túrmeý, aqylyn tyńdamaý, jónsiz renjitý, qarǵys estý degen múldem bolmaýshy edi. Úlkenniń kózi men sóziniń ótkirliginen bolar, úıge bir qarııa kele qalsa, anamyzdyń etegi qorǵan-tyn. Qurmettiligin daralaıtyn olardyń aq saqaldary edi. Abzal atalardyń talǵammen aıtatyn árbir sózi bárimizdi tánti etetin. Sanaly ǵumyrynan alynǵan syrly áńgimeleri barshany uıytatyn. Ulaǵatty batadan turatyn ıgi duǵalaryna jurt qushtar keletin. «Jón sóz – kóńildi ósiredi, jónsiz sóz – úmitińdi óshiredi» degendeı, ol dáýir batanyń zamany edi. Yqylasyn órnektegen atalar kitap tilin bilmese de, asyp-tasyǵan bilimi bolmasa da, aq batasynan jańylmaıtyn. О́ıtkeni, jamandyqty janyna jýytpaǵan, jaqsylyqqa umtylǵan jandar bolatyn. Sondyqtan bolar, oılary alǵyr, sózderi dittegen jerine dóp tıip jatatyn «Túsi ıgiden túńilme» degen áke-sheshemiz túzý jolda túzý aqyl beretin áýlıeniń, meıirimi tasyǵan, júzi jyly, ımany kúshti dindardyń, el aýzyndaǵy sheshenniń, sabyry salmaqty basshynyń, rýhy myqty batyrdyń, eline syıly qarttyń, jurtyna qadirli aqsaqaldyń dýaly aýzyna qaratatyn. Sol ıgilikti batalar halyqqa erekshe qudiretti, senimge kúsh beretin qasterli joldama edi. «Atalar sózi – aqyldyń kózi» degen ósıetpen ósken bizder, batadan baq darıtynyn sezetinbiz. Sol ýaqyttyń órenderi aqyldan parasatty, tózimnen qaıratty, júrekten nurly, ómirde ilkimdi bolyp ósti. Al, qazirgi turmys bılegen zamanda taǵdyryn ýysynda ustap, týra jolynan adasqandarǵa batanyń qadir-qasıeti joǵalǵany anyq. Taram-taram bolǵan muńy­nan aryla almaı, meshitke keledi. Sonda, meshit moldasynan buryn, áýeli ata-ananyń batasyn alýdy usynamyn. Alaıda, qazirgi úlkenniń peıili taryldy ma, aradaǵy arna joǵaldy ma, ishtegi nıet taýsyldy ma, áıteýir, erteden kele jatqan ata salty kúıiniń álsiregeni baıqalady. Bata – kóńildiń kózin ashatyn, atadan jalǵasqan gaýhar tas. «Jaq­sy sóz – jarym yrys­tan» tálim alǵan babalar murasy. Adamzat rýhyna serpilis beretin ımandylyqtyń nasıhaty. Sebebi, batanyń basy duǵa, boıy ǵıbrat, aıaǵy tilek, qalyby tárbıe, negizi senim. Al senim adamdy eshqashan óltirmeıdi. Duǵa qaza men taǵdyrdy ózgertse, bata adamǵa úmit berip, ǵumyryn uzartady. Bireýler batany dinı nanym-senimge nemese ónerge telip jatady. Ony aqyl-keńesten turatyn atalar ǵurpy desem bolady, biraq óner emes. О́ıtkeni, batanyń jóni men joly bar. Álemniń kópshiliginde mundaı bata berý joralǵysy joq. Bata Bismilládan bastalyp, Uly Allanyń meıirim shapaǵatyna ulasqany jón. Bata berýshi tas­taq jerdi basqan taǵasyz attaı kibirtiktemeýi tıis, adymynda ıman nury men oralymdy oı, utymdy aqyl qatar júrgeni jón. Túsinikti túrde maǵynasy bolǵanymen, uıqastyń bolýy shart emes. Mátininiń únemi ózgeriske túsip otyrǵany jaqsy. Iаǵnı, batanyń sózderi qaıtalanbaı, baı tilimizdiń shuraıly sózderimen órilse ıgi. Tórt nemese alty shýmaqtan tizilýi, qara óleńge jalǵasýy mindetti emes. Jattandy uran, jalań sóz, qurǵaq til shynaıy bataǵa jatpaıdy. Ol – júrekten ıiriletin tunyq sóz. Estigen jandy rýhanı lázzatqa bóleýi tıis. Batany tilekpen shatystyrmaý kerek. Tilek kez kelgen jer­degi kez kelgen adamnyń nıeti men alǵysy. Al, bata ómirdi kórkemdeıtin duǵa, janǵa shıpa, júrekke daýa, kóńilge em, senim qarýy. Jastaıynan batamen ósken bala batagóı bolǵandaı, batanyń rýhy árdaıym bıik jáne árkimge qajet-aq. Al tyńdaýshysynyń qulaǵy qyraǵy bolyp, júregi qabyldasa, ary men namysy oıanady, sáti tússe, der kezinde salynǵan em retinde sanany jańartady. Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵam­barymyzǵa bir sahaba kelip: «Duǵa men tilegim árdaıym qabyl bolý úshin ne isteıin?» dep suraǵanda, «Jep, isher as-sýyńdy tazala», depti. Budan Allaǵa adal, jany taqýa, júzinde ımany, tilinde táspisi, júreginde zikiri, shyndyq pen ádildikti qalaǵan, ótirik pen ósekke aralaspaǵan, rýhanı taza adamnyń batasy qabyl ekenin baıqaý qıyn emes. Sonaý dáýirdiń batalary búgingi elimizdiń órkendeýinde. Shákárim babanyń eńbeginde batasy qabyl bolatyn áýlıeniń Hájajǵa bergen ulaǵatynyń ózi ómirlik ǵıbrat. Negizinde, mundaıda Jaratýshy Alla, qasıetti bata, taqýa batagóı, bata alýshynyń ortasynda rýhanı baılanys júredi. Keıbir batashylardyń Allamen baılanysy, oıynda jigeri, sózinde senimi, boıynda tazalyǵy bolmaı jatady. Keıingi keıbir azyn-aýlaq batalardyń sıqy ázil-qaljyń men kúlki, tipti, syqaqqa aınalyp, tym qatty maqtaýdyń aıaǵy jaǵympazdyq, sońy qarǵyspen aıaqtalyp jatady. Máselen, «...Alla seni ońdasyn... Saǵan jamandyq oılaǵan, Eki dúnıede ońbasyn», degen sózdermen náletteıdi. Dinı turǵyda, qarǵystyń eki ushy, ıaǵnı ózine qaıtymy bolýy múm­kin. Sondyqtan, ótkenimizdi umytpaıyq. Búgingi óngen urpaǵymyzdy ata sózimen ósirip, babalar bulaǵynan sýsyndataıyq. Danalar ósıetimen tárbıelep, ulylar jolyna ba­ǵyttaıyq. Ata dep kelgen urpaǵyna aqsaqal­darymyz aq jarma batasyn bere júrsin... Nurlan BAIJIGITULY, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń bas ımamy. О́SKEMEN.