Jambyldy jańasha taný

Ádebıetti, aqyn-jazýshy kitaptaryn qaıta oqý, jańasha taný degen ádebıettaný ǵylymy men synnyń máńgilik qyzmeti. О́ıtkeni, ádebıettiń, kórkem shyǵarmanyń ózi máńgilik. Ýaqyt ótedi, zaman ózgeredi, qoǵam almasady, sonymen baılanysty qundylyqtardyń baǵasy ne kemıdi, ne ósedi. Bir kezde baǵalanbaǵandary alǵa shyǵady, maqtaýly dúnıelerdiń bási kemıdi. Osyndaılardy túsiný úshin qoǵam men onyń almasýynyń syryn, ómir fılosofııasynyń aýysýy zańdylyqtaryn túsiný kerek. Meniń búgingi sózim de osy úlken ádebıettik problemanyń bir úzigi. Másele, Jambyldy qaıta oqý men ja­ńasha taný jóninde. Jambyl – óz zamanynyń uly aqyn­darynyń biri. Kezinde onyń shyǵarmalary aýdarylyp, dúnıejúzine tarady. «Qazaq» degen halyqty álem birinshi ret Jambyl esimimen baılanysty tanydy dep aıtsam da artyq emes. Ol keńestik saıası jú­ıe­ni, sosıalıstik damý jolynyń ar­tyq­shylyqtaryn, jańa qurylyp jatqan qoǵamnyń tabystaryn jyrǵa qosty. Uly Otan soǵysy kezinde Jambyl óleńderi maıdan dalasyn sharlap, jaýyn­­gerlerdi erlikke, el qorǵaýǵa sha­qyrdy. «Lenıngradtyq órenim» degen óleńniń tarıhyn eldiń kóbi jaqsy biledi. Ol Lenıngradty qorǵaýdyń naǵyz bir aýyr kúnderinde shyǵarylyp, qalany qorǵaýshylarǵa dem berdi, olardy jigerlendirdi. Tanymal orys aqyny N.Tıhonov pen A.S. Prokofev sııaqty lenıngradtyqtar oǵan kýá bolyp, estelikter qaldyrǵan. «Jambyl Lenıgradqa kelip, ony qorǵaýshylardyń qatarynda turdy» dep jazdy N.Tıhonov. 1938 jyly Jambyldyń shyǵarmashylyq qyzmetiniń 75 jyldyǵy atap ótilgende, dúnıejúziniń uly aqyn-jazýshylary Martın Andersen Nekse, Romen Rollan, Anrı Barbıýs, Rabındranat Tagor, Katerına Sýsanna Rıchard, t.b. aqyndy quttyqtap hat, jedelhattar joldaǵan. Kezinde ol «HH ǵasyrdyń Gomeri», «Ha­lyq poezııasynyń alyby» atandy. 1941 jyly «Álemge aıan jyrlary úshin» delinip, oǵan Odaqtyq dárejedegi Stalındik syılyq berildi. Munyń bári Jambyldyń aqyndyq talantyn, kóshpeli halyqtyń taban astynda sýyryp salyp óleń aıtý óneri men tapqyrlyǵyn búgingi zamanǵa jetkizip, shyńdaǵanyn, jetildirgenin moıyndaýdan týǵan edi. Aqyn jyrlarynyń bıik obrazdyq sıpaty, tilge baılyǵy árkimdi-aq qyzyqtyrǵan. Kezinde, Jambyldyń ataǵy dúrildep turǵan zamanda, aqynnyń tabystaryna qyzǵanysh kórsetip, onyń ústinen Stalınge qaralaý hattary túskeni de jasyryn emes. «Jambyl degen aqyn joq. Onyń aty oıdan shyǵarylǵan» dep jazǵan aryzshy hatty Stalınniń qolyna tıgizgen. Stalın bul máseleni anyqtaýdy Fadeevke tapsyrypty. Fadeev Leonıd Sobolevti Almatyǵa jiberedi. Almatyda Sobolevpen birge M.Áýezov pen Á.Tájibaev júredi de, Sobolevtiń Jambylmen áńgimesine, onyń jyrlaý prosesimen tanysýǵa qatysady. Olar Jambyldyń qazaqtyń halyq poezııa­syn jatqa kóp biletinine kóńil aýdarady. So­bo­lev ondaǵy obrazdarǵa qyzyǵady, tańǵalady. Súıinbaıdyń Tezek tórege aıtqan óleńinde aqynǵa syılaǵan atty «qatyp qalǵan kirpigi kári at eken» degen beıneli sýretti tańyrqap, «muny Holstomerdiń» avtory Tolstoıdyń ózi de ańǵarmaǵan bolýy kerek» depti. Jambyldyń óz óleńderi men jańa jyrlaryn tyńdaıdy. Sóıtip, Sobolev aryzdyń jala ekenine kóz jetkizedi. Keterinde Jambyldy qu­shaqtap, saqalynan súıip, «Men qazaq bolsam, tek Jambylmen ǵana birge bolar edim, aýzynan shyqqan sózderin jaza berer edim» deıdi. Sonymen birge, Sobolev Jambyldyń taban astynda óleńdi sýyryp salyp shyǵaratynyna, sheberligine, jyrshylyq ónerine, halyqtyń ǵasyrlar boıy shyǵarǵan jyrlaryn jatqa bi­letinine kóz jetkizedi. Muhań tolqyp tur­ǵan Sobolevke «Jambyldyń basynda mıllıonnan artyq uıqas bar. Al, yrǵaq, assonanstar qanshama!..» degende, Sobolev: «Aqyn – jaýynger, ol kúnde sa­ıys, kúnde atysta júretin soldat. Onyń jadyndaǵy mıllıon uıqas lentaǵa tigilgen pýlemet oǵy emes pe?.. Turyp qara mundaı pýlemetshiniń aldynda» – dep jaýap qatypty. «Minekı, saǵan ımprovızasııanyń at basyndaı altyny, tez jaz, jaz» depti ol hatshylarǵa. Osydan keıin Jambyl jónindegi ósek-aıań qaıta kóterilmegen. Soǵystan keıingi bir jyldarda, Qazaqstanda ultshyldyq izdeý naýqany júrip jatqan kezde aqynǵa til tıgizýdiń keıbir faktileri kezdesip baryp basylǵan. Endi, mine, elimiz táýel­sizdik alǵan tusta burynǵy qoǵamdyq júıeni, sosıalızmdi synaýshylar oǵan Jambyldy qosaqtap jiberýge tyrysqany da elge belgili, ony sosıalızm men Sta­lındi madaqtaýshy dep túsindi. Oǵan qol­dan jasalǵan aqyn esebinde qarady. Qazir bári qalpyna kelip jatyr. Mádenı muraǵa degen kózqaras jóndelgennen keıin ǵana Jambyldyń kim ekenin, ol jyrlaǵan zamannyń erekshelikterin endi-endi túsine bastaǵandaımyz. Jam­byldyń uzaq jasaýy (bir ǵasyrǵa jarty jyldaı ǵana jetpedi) men eki zamannyń birdeı kýási bolǵanyn, bar ómirin týǵan halqynyń taǵdyrymen baı­lanystyryp, onyń muń-múddesin, arman-muratyn jyrlaryna arqaý etkenin, dástúrli qazaq jyryn jańa dáýirdiń talap-tilekterine oraılastyra, jańartyp, jetildire bilgenin eshýaqytta esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Ol osy jolmen óz taǵdyryn ózi jasady, eshkim ony qoldan jasaǵan joq. Ol kásibı ult­tyq ádebıettiń ókilderimen qatar ómir súr­di. Sol ádebıettiń jańalyqtaryn halyq poezııasynda paıdalanyp, ózi bilgen halyqtyń sóz óneriniń baılyǵyn, azamattyq dástúrin boıyna sińirdi. Sóı­tip, halyq poezııasy men jazba áde­bıettiń arasyndaǵy kópir sııaqty boldy. Bul jaǵdaılar, Jambyldyń shyǵarmashylyq óneri HH ǵasyrdaǵy ha­lyq poezııasynda jańa bir órleý týǵyzdy. Jambyl – kóp jasaǵan adam. Eldiń bári biledi, halyq bir-birine «Jambyldyń jasyn bersin» dep bata berip jatady. Kóp jasaǵan adam kópti kóredi. El ómiriniń ne qıly aýyrtpashylyqtaryna kýá bolady. Kedeı aqyn ózi de ony halqymen birge basynan keshedi. Onyń jyrlary da sol shyndyqpen ishteı baılanysqan, tutasqan. Ol el turmysynyń, ásirese, tómengi halyqtyń kem-tar tirshiligin, el bıleýshilerdiń ádiletsizdigin, qoǵamdaǵy taptyq qaıshylyqty jaqsy bildi. Onyń ómir mektebi osylardy tanýdan bastalady. Aqyn eńbegi men beıneti janbaǵan adamnyń aıanyshty ómiri men olardy taǵdyr talqysyna salǵan zaman qaty­gezdigin jyrǵa qosty. Sary túnde sarylyp, kirpik ilmeı, Salqyn kúzde bir jyly úıdi bilmeı, Saharada salpaqtap kúndiz-túni Buralqy ıt pen malshynyń sıqy birdeı, – degen óleń joldarynyń ózinde qanshama shyndyqtyń sýreti jasalǵan. Jambyl shynaıy shyndyqtyń aqy­ny boldy. Ol ustazy Súıinbaı sııaq­ty, eshkimge jaltaqtamaı, betiń bar, jú­ziń bar demeı, kórgenin jasyrmaı aıtýǵa daǵdylandy. Muny kóbinese el bıleýshiler jaıyndaǵy óleńderinen tanýǵa bolady. Ol el basyndaǵy aýyrtpa­shylyqty, ádiletsizdikti, bolys­tardyń paraqorlyǵyn, qatygezdigin betine basa otyryp, halyq pen ulyq arasyndaǵy bitispes qaıshylyqty, orys ákimshiligi qyspaǵyndaǵy eldiń júdeý tirshiligin tereń taldaı aldy, synap shenedi. Sát degen bolys qaıta saılaýǵa túserinde, Jam­byl aıtqan óleńde Sát bılegen zamandy halyqtyń qaıǵyly dáýiri etip sýretteıdi de, osyny qaıta saılaý kerek pe, joq pa degendeı, elge oı sala sóı­leıdi. Qaıymady túıeler, Qysyrady bıeler, Qysta qyrsyz jut boldyń. Elge júgińdi úıe ber, Shyǵynmen de sharshattyń, Endi qaıtip kúı ener, – deıdi ol Sát bolysqa. «Shaltabaıǵa» degen óleńinde Abaı sýrettegen bolys­tyń minez-qulqyn tanyp, saılaý kezin­degi shabýyly men bılikke jetkennen keıingi salǵyrttyǵyn synaıdy. Baı, bolystardyń adamdyq minez-qulqyndaǵy usaqtyqty, qaraýlyqty aqynnyń basqa da óleńderinen («Qalıǵa», «Mámbetke», «Esenáli meshkeıge», «Kádirbaıdyń tóbeti», t.b.) kórýge bolady. «О́stepkede» jeldi kúngi qamystaı ulyq kórse japyrylyp, ıilip jatqandardyń qy­lyǵyna namystanyp, yzalanady. Olarǵa uq­sap bas shulǵymaı, óleńine syıynady. «Bas kespek bolsa da, til kespek joq», – Jambyldyń taǵylymy men prınsıpi. Jambyl keńes ókimeti tusynda jańa bastyqtardy madaqtap, solarǵa jaǵyndy dep oılaıdy jurt. Bul – bekerlik. Ol jańa bastyqtardy izdegen adam emes. Qaıta Jambyldy olardyń ózderi taýyp alyp, jańa zamannyń tirshiligine ara­lastyrýǵa qumarlyq tanytqan. Sózi ótkir aqynnyń birdemesine iligip ketemiz be dep qoryqqan. Sóıtip, jalpaqtap, óleńderin bastyryp, qasyna ádebı hatshy degen atpen adam bólip qoıdy. Hatshylar saýaty joq, kári adamǵa jańalyqtardan habar berip, qaı taqyrypqa, neni jyrlaý kerektigin aıtyp otyrdy. Jasyra­tyny joq, Jambyldyń 30-jyldardaǵy kóp­tegen shyǵarmalarynda osy qoldan uıymdastyrylǵan sharalardyń izi bar. Onyń biraz óleńderi belgili bir jaǵdaıǵa, naýqanǵa ún qosý úshin áleýmettik tapsyr­ma retinde jazylǵan. Sonyń ózinde qy­ńyr aqynnyń olardyń aıtqandaryna kón­beı, qısaıyp, sózderin tyńdamaı qoıatyn minezi de bolǵan. «Ekeıdiń qyńyr shaly» dep atalǵan aqynnyń «Jambyl óleń aıtpaıdy qısaıǵan soń» degen óleńi de bar. Ne nárseni bolsa da, aqyn kózimen bar­lap, sýret kúıinde tanyp úırengen Jambyl eldiń úlken basshylarymen kez­deskende de osy baıqampazdyǵynan tanbaǵan. Máskeýge barǵanda, orden tap­syrǵan kisini «Teke saqaldy» dep, basqa bireýin «Murty tikireıgen» dep aıtqany jóninde áńgimeler bar. Jaǵympaz adam basshylar jóninde syrtynan bolsa da, osyndaı sóz aıta ma? Jáne ol zamannyń basshylary ondaı sózdi estise, keshire de qoımaıtyn. Qaı zamannyń aqyny bolsa da, jaı pendeler sııaqty óz dáýirine táýeldi, sonyń týyndysy. Jambyl shyǵarmashylyǵy da sondyqtan HH ǵasyrdaǵy bizdiń qoǵamdyq damýymyz ben shyndyǵymyzdyń sáýlesi. Jańa zaman ornap, keńestik bılik is basyna kelgen kezde Jambyl – jetpisten asqan adam. Qart, kedeı, joqshylyqta ómir keship júrgen aqyn kóppen birge jańa ómirdi qabyldady, jańa ókimetke sendi, olardyń teńdik, bostandyq týraly aıtqandaryn shyndyqqa balady. Bir Jambyl emes, búkil halyqtyń kedeı toby, aqyndar da oǵan úmitpen qarady. Jambyldyń keńes kezindegi óleńderi negizinen solaı týǵan. Ádebıette de, ómirde de ol kezde jaqsylyqty madaqtaı nasıhattaý, kemshilikti kórmeý salt bo­latyn. Sosıalıstik realızm degen shy­ǵarmashylyq ádisimiz de osyǵan úndedi. Sol kóppen birge Jambyl da osy jolmen júrdi. Ádebıet, aqyn ataýlynyń bári sosıalızmdi madaqtady, onyń kósemin ardaq tutty. Báriniń jyrlaǵan taqyryby ortaq boldy. Al, solardyń bárinen de asyra, retin taýyp jyrlaǵan Jambyldyń jazyǵy ne? Ol da kóppen birge zamannyń, saıasattyń qurbanyna aınaldy. Aýyzsha aıtylyp, taban astynda shyǵarylatyn halyq ádebıetiniń negizgi janrlary Jambyl shyǵarmashylyǵynda tutastaı bar. Ol – jyrshy, jyraý, aqyn. El ómirin, onyń batyrlaryn jyrlaǵan jyrshy da, zamannyń problemalaryn, qoǵamdyq izdenister jaıyn tolǵaǵan jyraý da, sonymen birge kádimgi qazaq óleńin damytyp, óz tusyndaǵy ómir shyndyǵyn sýrettegen aqyn da Jambyldyń ózi. Onyń ulylyǵy da osy jan-jaqtylyǵynda. Ol halyq ádebıetin, ózinen burynǵy aqyndar shyǵarmalaryn, aýyzsha tara­ǵan dastan-jyrlardy jatqa aıtqan. M.Áýezovtiń aıtýy boıynsha, shamamen mıllıon jol óleń bilgen. О́zi de «óleń terdim jasymnan» deıdi. Sol mıl­lıonnyń ishinde qandaı ádemilik, kórkemdik úlgi joq deısiz. Sonyń bári keýdesinde saırap turǵan óleńdi sýyryp salyp, aýyzsha aıtý ústinde sol beıneli tirkester men obrazdar túıdek-túıdegimen eski túrinde emes, jańaryp, alyp otyrǵan obektisine laıyqtalyp, jasaryp, qulpyryp túsken. Sondyqtan da onyń tili shuraıly, oıy keń jáne tereń, sózi de, mazmuny da jar­qyn. M.Áýezov «Jambyl – aqyl-oıdyń alǵyry, ózgege uqsamaıtyn dara, oqshaý bet-beınesi­men asa zor qubylys. Ol – ári epık aqyn, ári aıtys aqyny, ári azamattyq áýenniń aqyny» degen. Úlken tolǵanys pen uzaq oılanýdan týǵan jyr tógetin tusta aqynnyń beınesi ózgerip, qulpyryp ketetinin, báıgege qosylǵan júırikteı eshnársege bógelmeı óleń sózdi laqyldatyp laqtyra sóıleıtinin onyń zamandastary jaqsy bilgen. Ol jóninde talaı estelikter bar. «Jákeń dombyrany kóp kúılep otyrmaıdy eken. Kári saýsaqtarymen qos shekti birer qaǵyp jiberip..., tolǵaı bastaǵanda-aq kókireginiń shańyn jyr daýylymen silkilegendeı sergekteı berdi. Qup-qý bozǵylt óńi kókke aýnaǵan býryldaı qýnaqshyp shyǵa keldi. Mana qyrman basynda kórgenimde, jasy ábden jetkendikten qaýsap qalǵan qartty bu­laısha jyr tolǵaıdy dep oılaǵan joq edim... Bastaýdan nár alǵan qaınar bulaq shapshyp atyp, shymyrlanyp aǵyp ózenge aınalyp, alysqa siltep barady. Qulaǵym sózinde, kózim ózinde, uıyp tyńdaımyn. Tolǵap-tolǵap bir tastap, qaıyryp, sál tynystap qaıyra siltegende, tozyǵy jetken bózdeı óńine bolar-bolmas juqa qyzǵylt paıda bolyp qalyp otyrdy», – dep jazdy esteliginde Dıhan aqyn. Jam­­byldyń talaı jyryna kýá bolǵan Muhtar, Sábıt, Ǵabıtterdiń estelikteri óz aldyna, L.Sobolev, N.Tıhonov, M.Bajan, M.Rylskıı, P.Kýznesov sııaqty týys­qan halyqtar ókilderi de shyn Jambyldy son­daı prosess ústinde tanyǵanyn aıtqan. Sol Jambylmen 1937 jyly Shota Rýstavelıdiń toıyna birge barǵan Muha­medjan Qarataev ta Jambyldyń sol toı­daǵy jyryn qatty tańyrqap esine alatyn. Ol týraly synshy jazdy da. Odaqtyq jazýshylardyń Máskeýde ótken bir sezinde Muhamedjan Mıkola Bajandy kórip qalyp, «Úlken kisi ǵoı, sálem bereıik» dep, meni ertip barǵany esimde. Muhamedjan ózin tanystyryp, qazaq jazýshysy ekenin, Shota Rýstavelıdiń toıyna Jambylmen birge barǵanyn, sonda kezdeskenin esine alǵanda, Mıkola Bajan tańyrqap, Jambyldyń sol toıdaǵy jyry jóninde áńgimelep ketti. «О́mir boıy umytylmaıtyn oqıǵa bolyp edi» dedi. Osyndaı tańyrqaý N.Tıhonov pen L.Sobolevtiń jazǵandarynda da bar. Jambyl ázil-qaljyńǵa sheber, baı­qaǵysh, árkimdi óleńmen qaǵytyp otyratyn kóńildi adam bolǵan. Onyń jyrlary men dastandarynda, jeke adamdarǵa arnaǵan óleńderinde osy aýyzeki aıtylatyn qaljyń sózder jıi kezdesedi. Eń bastysy – sýyryp salyp aıtylatyn óleńde jelisi úzilmeıtin, ony-muny bógetti ańdamaı óte beretin oı men sóz aǵyl-tegil erkin aıtylady. Bul – epostyq jyr dástúriniń kúshin, onyń aqyn shyǵarmashylyǵyndaǵy bıik ornyn da belgileıdi. Jambyldyń óleń-jyrlary otan­shyldyǵymen, elin, jerin maqtan tutqan seziminiń baılyǵymen erekshe baǵaly. Ásirese, Qazan tóńkerisinen keıingi óz­geristerdi, jańa qoǵamnyń ornaýyn, tabystaryn ol shattana jyrǵa qosty. О́ziniń jasarýyn eliniń osy ózgeristerimen baılanystyrdy. Jalǵandy jalpaǵynan basyp ótip, Jasaryp, qaıta týyp aldym bekip. Qaýsaǵan otyz tisim qaıta shyqty Bolǵanda qyzyl ıek álim ketip, – degen joldaryndaǵy obrazdar qandaı keremet. О́ziniń jasarǵan kóńil-kúıin qalaı sheber sýrettegen. Qaýsaǵan otyz tistiń qaıta shyǵýy – osy jańarǵan jastyqtyń kórkem beınesi sııaqty. Uly Otan soǵysy kezinde Jambyl Máskeýdi, Lenıngradty, taǵy basqa Otan shebin qorǵaýdy qoldap óleńder shyǵardy. Onyń óleńderi maıdan gazetterinde jarııalandy. Olardy oqyǵan soldattar jastyq jigermen soǵysty. 1942 jyldyń kókteminde maıdannan kelgen bir hatta «Jyr alyby Jambyl ata! Qazaq halqy men orys halqynyń uldary Dúısekeı Seıitov pen onyń komandıri Borıs Saharov fashızmdi joq qylý úshin erlikpen kúresýde. Bizge qýatty jyryńyzdy jiberińiz. Jyryńyz bizge kómek beredi», – dep jazylǵan. Mundaı hattar Voronej maıdanynyń jaýyngerlerinen, maıdandaǵy qazaq jaýyngerlerinen kóp túsken. Aqynnyń uly Alǵadaı ákesine hat joldap, óz bólimshesiniń atyna óleńmen sálem joldaýdy ótingen. «Sizdiń óleńińizdiń bizge kóp járdemi tıedi eken» – dep jaz­ǵan. Osy hattardyń bárine Jambyl óleńmen jaýap qaıtarǵan. Olarda qazaq poezııasynyń epostyq keń tynysty dástúrin damyta otyryp, aqyn patrıottyq sezimge toly patetıkalyq tolǵaýlar, jyrlar, óleńder týdyrǵan. Jambyl murasy baı. Onyń erlikti jyrlaǵan dastandary, aıtystary, qara sóz túrindegi baıandaý áńgimeleri, ázil-qaljyń óleńderi, jeke adamdarǵa arnaý­lary onyń shyǵarmalarynyń janrlyq baılyǵyn pash etedi. Olardyń bári zertteýler men ómir­baıandyq eńbekterde keńinen taldanǵan. Saqalym temir kúrek borǵa malǵan, Seleýdeı shashym seldir zorǵa qalǵan. Aýzyma aq jabaǵy japsyrǵandaı, Kárilik nemdi qoıdy qorlamaǵan. Qulpyrǵan qyzyl shyraı túsimdi aldy, Aýzymdy opyraıtyp tisimdi aldy. Bosatyp býynymnyń shegelerin, Sypyryp tula boıdan kúshimdi aldy. Osy óleńdegi baı obrazdylyq Jam­byl­dyń barlyq shyǵarmashylyǵyna tán. Ol obrazben kórip, obrazben túsinedi, ta­nıdy. Shyn aqyndyq talant osydan-aq kórinedi. Jambyl – taza ulttyq, qazaqy qu­bylys. Biraq ol ultshyl emes edi. Onyń boıynda da, isinde de bireýdi jatyrqaý, shetke qaǵý degen minez bolmaǵan. О́mir boıy halyqtar týysqandyǵyn jyrlap ótti. Ásirese, otyzynshy jyldary jáne Uly Otan soǵysy kezinde qazaq jerine qonys aýdaryp kelgen adamdarǵa, balalarǵa qaıyrymdylyqpen qaraǵan. Q.Satybaldın esteliginde Jambyldyń Rodo degen negr balasymen kezdesýi týraly áńgime bar. Eńgezerdeı tulǵaly, erinderi eki eli, kómirdeı qap-qara negr aqynǵa qatty áser etken. Jambyl ony «Qara bala» dep atapty. Oǵan jany­ashyrlyq shyraı tanytypty. – Kózin kórdiń be qara balanyń, botanyń kózindeı. Qaıǵy basqan adamnyń kózi dáıim osyndaı bolady. Ishqusa kúıik jegen baıǵus eken bul, – degen. Oǵan óleń aıttyryp tyńdapty. Sonda «botasy ólgen ingenniń bozdaǵany sııaqty, áni zarly eken. Myna bısharanyń kórgen kúni kún emes shyǵar», – depti. Jambyldyń aqyndyq murasy biraz zerttelgen. Onyń shyǵarmalarynyń bas­pa betin kórýine kezinde S.Seıfýllın aralasqan. M.Áýezov, S.Muqanov bastaǵan qazaq aqyn-jazýshylarynyń kóbi Jam­byl jaıynda maqalalar, estelikter jazǵan. Arnaıy zertteýler de bar. Elimiz Táýelsizdik alǵannan keıin Jambyl týraly jańa kózqaras qalyptastyrý, ony «sosıalızm men Stalınniń jyrshysy» degen uǵymnan arashalap alý sharalary qolǵa alyndy. Jambyldyń jańa jınaqtary, tolyq jınaq (4 tom) shyqty. Olarǵa S.Sadyrbaev, B.Ybyraıym úlken eńbek sińirdi. Zertteýler ishinde M.Joldasbekov pen Ý.Qalıjanov eńbekteri asa baǵaly. Biraq munymen sharýa bitti dep qaraýǵa bolmas. Áli de jalǵasatyn ister kóp. Aýyzsha shyǵarylǵan aqyn jyrlary halyq jadynda saqtalyp, birtindep tabylýy múmkin. Olardy taýyp zertteý, jarııalaý kún tártibinen túspeıdi. Jambyl jyrlaǵan jyrlardy da taýyp, shyǵarmalaryna qosyp, onyń negizgi halyqtyq nusqadan aıyrmashylyqtary bolsa, sony taýyp tekserý de qajet. B.Ybyraıym sońǵy 4 tomdyqqa aqyn jyrlaǵan «Qyz Jibektiń» qazaqsha, qyrǵyzsha nusqalaryn kirgizipti. Ony quptaýǵa bolady. Jambyldy búgingi jastar az biledi. Kitaptaryn oqymaıdy. Qazaqtyń qazaq ekenin, qandaı halyq bolǵanyn, mádenı, rýhanı murasyn túsinip, ózińdi baıytý úshin aldymen Abaı men Jambyldy, sodan keıin qalǵan ádebıet úlgilerin oqyp úırený kerek. Onsyz jastar qazaqy minez-qulyqty boıyna sińire almaıdy. Eń sońynda Jákeńniń M.Áýezovke aıtqan bir sózine kóńil aýdarǵym keledi. «Asyp turǵan aqylym joq, jer tesip ketkendeı sheshendigim joq, bilip turǵan bilimim joq, oqymaǵan kisimin. Áıtse de baıqaımyn, halyq kóp biledi. Meniń bilimim – sol halyqtyń bilgenderi. Men halyqtyń sózin aıttym» – depti ol. Bul – ulylyqtan týǵan kishipeıildilik emes pe? Aqynnyń: Jambyl – meniń jaı atym, Halyq – meniń shyn atym, Jal-quıryǵym, qanatym, – deýi de osydan bolar. Jambyldy Jambyl etken – eń aldymen, óz halqynyń mol rýhanı murasy. Onyń bostandyq, ádildik, teńdik jaıly oılary da sol halyq jyrlarynan aýysqan. Aqyn murasynyń baǵalylyǵy da, ólmestigi de sol halqyna degen súıis­penshiliginen, oǵan degen ólmes mahabbatynan. Serik QIRABAEV, akademık.