Jańa Eńbek kodeksi halyqaralyq tájirıbege, onyń ishinde, birinshi kezekte Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderiniń tájirıbesine súıene otyryp jasaldy. Elimiz bolashaqta osy uıymǵa kirýdi josparlap otyr. Sol sebepti de eńbek zańnamasyn yryqtandyrý mindetteri basty nazarǵa alyndy. Kodekste jumys berýshi men qyzmetkerler arasynda eńbek qatynasy salasyna memlekettik aralasý sheńberlerin naqty anyqtaý jáne taraptardyń múdde teńgerimdiligin qamtamasyz etýin esepke ala otyryp, eńbek qatynastary sýbektileriniń róli men jaýapkershiligin úılestirý usynyldy. Memleket óz tarapynan qyzmetkerlerge bazalyq kepildikter men ótemaqylardyń tómengi eńbek standarttaryn ornatyp, negizgi quqyqtary men mindetterin belgilep, jumys berýshiler tarapynan olardyń oryndalýyna qatań baqylaý júrgizedi.
Bul rette, tómengi áleýmettik standarttar, qaýipsizdik jáne tazalyq talaptaryna jaýap beretin eńbek bostandyǵyna, eńbek jaǵdaılaryna, qandaı bolsa da kemsitýshiliksiz eńbegi úshin syıaqyǵa árbir azamattyń eńbekke qatysty konstıtýsııalyq quqyqtaryn tolyq kólemde qamtamasyz etedi. Jumys berýshi men qyzmetkerlerdiń araqatynastary basym túrde ujymdyq kelissózder jáne olardyń arasynda jasalatyn kelisimder men sharttar arqyly qurylatyn bolady. Zańdarymyzdyń qatańdyǵy nemese ıkemdiligi ınvestorlar úshin ǵana emes, eń aldymen, jumys oryndarynyń jáne halyqty jumyspen qamtýdyń kózi bolyp tabylatyn bizdiń kásiporyndarymyz úshin de mańyzdy. Sol sebepti, Kodeks jobasynda, bir jaǵynan jumys berýshiler úshin belgili bir kólemde jumysqa jaldaý, kadrlyq jyljý, jumystan bosatý, qyzmetkerlerdiń eńbek jaǵdaılary men eńbegine aqy tóleýdi anyqtaý resimderi jeńildetildi, ekinshi jaǵynan, qyzmetkerlerdiń bazalyq eńbek kepildikteri men quqyqtary belgilenip, olardy jeke, ujymdyq sharttar men kelisimder arqyly keńeıtý múmkindigi qarastyryldy.
Osylaısha, óz dárejesinde damymaı kelgen ujymdyq sharttar men kelisimderdiń róli edáýir artty. 2014 jyly qabyldanǵan «Kásiptik odaqtar týraly» jańa zańdy eskere otyryp, jańa Kodeks qyzmetkerlerdiń quqyǵy men múddelerin qorǵaý, ujymdyq kelisimsharttardy júrgizý máselelerinde kásipodaqtardy yntalandyrýǵa baǵyttalǵan. Eńbek kodeksinde Konstıtýsııada belgilengen ustanymdarmen qatar, Halyqaralyq eńbek uıymynyń usynymdary men konvensııalary, halyqaralyq eńbek standarttarynyń talaptaryna sáıkes keledi. Máselen, qyzmetkerlerdi jaldaý máselelerinde aıryqsha basymdyqtar bar. Sonymen qatar, jańa kodeks boıynsha jumys berýshiniń eńbek sharty belgilengen jáne belgilenbegen merzimge jasaý quqyǵyn berý usynylady. Eger merzimdi eńbek sharty jasalǵan jaǵdaıda jumys berýshige ol shartty qaıta jasaýǵa quqyq beriledi, biraq mundaı shartty sol merzimge eki retten asa qoldanýǵa bolmaıdy. Odan keıin eńbek sharty belgilenbegen merzimge jasalǵan bolyp sanalady. Synaq merzimine baılanysty da ózgeris bar. Jumys berýshige kez kelgen sanattaǵy azamattardy jumysqa qabyldaǵan kezde synaq merzimin belgileý quqyǵyn berý jekelegen sanattaǵy azamattardy (18 jasqa tolmaǵan tulǵalardy, jumysqa alǵash ret kirgen oqý oryndarynyń túlekterin, múgedekterdi) jumysqa qabyldaýǵa jumys berýshini yntalandyrý qajettiliginen týyndap otyr. О́ıtkeni, osyndaı shekteýler buryn olardyń jumysqa ornalasýyna múmkindik bermedi. Sondaı-aq, ekonomıkadaǵy daǵdarys qubylystardy esepke ala otyryp, eńbek shartynyń sharttaryn ózgertý rásimderin jeńildetý normalary qarastyryldy. Mysaly, jumys berýshi qyzmetkerlerdiń sanyn qysqartýdyń ornyna tolyq emes jumys ýaqyty jáne basqa jumysqa qyzmetkerlerdi ýaqytsha aýystyrý rejimin engizý ońaılatyldy.
Osyǵan baılanysty májbúrli turyp qalý jaǵdaılarynda qyzmetkerdi aýystyrý tártibi qaıta qaralǵan. Aıtalyq, jumys oryndaryn saqtap qalý maqsatynda, ýaqytsha aýystyrý merzimin belgileý, ıaǵnı turyp qalýdyń búkil kezeńine (bir aıdyń ornyna); óndiristik qajettilik kezinde jylyna (bir aıdyń ornyna) úsh aıǵa deıingi merzimge usynylady. О́ndiristiń turyp qalý jaǵdaıynda jumyskerdi, onyń densaýlyǵyna zııan keltirmeıtin, turyp qalýdyń kezeńine basqa kez kelgen bar jumys oryndaryna onyń kelisiminsiz aýystyrýǵa jumys berýshiniń quqyǵy qarastyrylǵan. Sondaı-aq, eńbek qatynastaryn toqtatýsyz bir uıymnan basqaǵa (issaparmen jiberý) aýystyrý quqyǵy qarastyrylǵan. Issaparmen jiberýge eńbek shartynyń taraptarynyń jazbasha kelisimimen ǵana jol beriledi. Issaparmen jiberilgen jumyskerdiń issaparmen jiberýdi júzege asyrǵan jumys berýshidegi jumys orny (laýazymy) saqtalady. Eńbek kodeksinde jumys berýshiniń bastamasymen eńbek shartyn buzýdyń qosymsha negizdemeleri anyq kórsetilgen.
Máselen, kásiporynnyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn álsiretýge alyp kelgen óndiris, oryndalatyn jumystar men kórsetiletin qyzmetter kóleminiń azaıýy negiz bolýy kerek. Qazirgi kúnniń jaǵdaıyn eskere otyryp, ekonomıkalyq daǵdarys kezinde jumys berýshi eńbek shartyn buzýdaǵy osy negizdeýdi qoldanýǵa quqyǵy bar. Biraq qajetti belgili shartty saqtaýy tıis. Ol sharttar – qurylymdyq bólimsheni jabýǵa (seh, ýchaske); qyzmetkerdi basqa jumysqa aýystyrý múmkinshiligi joq jaǵdaıda; qyzmetkerler ókilderin eńbek shartyn buzý úshin negizdeý bolǵan sebepterdi belgileýmen keminde bir aı buryn jazbasha eskertý (jumys berýshiniń ekonomıkalyq ózgerýmen baılanysy tikeleı bar bolýy jáne eńbek shartyn buzý qajettiligi). Osy jaǵdaılarda eńbek shartyn buzý kezinde jumystan aıyrylýyna baılanysty eki aıǵa ortasha eńbekaqy mólsherinde ótemaqy tólenýi qarastyrylǵan. Al burynǵy Eńbek kodeksinde tek bir aı qarastyrylǵan bolatyn. Budan basqa, jumys berýshi eger eńbek, ujymdyq sharttarda habarlaýdyń asa uzaq merzimi qarastyrylmasa, on bes jumys kún buryn eńbek shartyn buzatyny týraly qyzmetkerlerdi jazbasha habarlaýǵa mindetti. Habarlaý merzimi taraptar kelisimi boıynsha jumys jasalmaǵan merzimge tepe-teń jalaqyny tóleýmen aýystyrýy múmkin. Habarlandyrýda jumys berýshi eńbek shartyn buzý úshin negiz bolǵan sebepterdi kórsetýge mindetti. Sondaı-aq, jumys berýshi jumystan bosatý bastalǵanǵa deıin keminde bir aı buryn jumys berýshiniń ekonomıkalyq jaǵdaıyn álsiretýge alyp kelgen óndiris, oryndalatyn jumystar men kórsetiletin qyzmetter kóleminiń azaıýyna baılanysty aldaǵy ýaqytta qyzmetkerlerdiń jumystan bosaıtyny, bosatylatyn qyzmetkerlerdiń laýazymdary men kásipteri, mamandyqtary, biliktiligi jáne eńbekaqy mólsheri kórsetile otyryp, bosatylýy múmkin qyzmetkerlerdiń sany men sanattary jáne olar bosatylatyn merzimder týraly aqparatty jumyspen qamtý organdaryna berýge mindetti.
Atalǵan negizdeme boıynsha júktiligi týraly anyqtamany jumys berýshige usynatyn júkti áıeldermen, 3 jasqa deıingi balasy bar áıeldermen, 14 jasqa deıingi balany (18 jasqa deıingi múgedek balany) tárbıelep otyrǵan jalǵyzbasty analarmen, atalǵan balalar sanatyn anasyz tárbıelep otyrǵan ózge de adamdarmen, sondaı-aq, ýaqytsha eńbekke jaramsyz nemese demalysta bolǵan kezeńde qyzmetkerlermen eńbek shartyn buzýǵa jol berilmeıdi. Jańa Eńbek kodeksinde, sondaı-aq, zeınet jasyna jetken qyzmetkerlermen eńbek shartyn toqtatýǵa jumys berýshiniń quqyǵy qarastyrylǵan, toqtatý tártibi anyq reglamenttelgen. Sonymen birge, zeınet jasyna jetken qyzmetkermen eńbek shartyn jyl saıyn uzartý múmkindigi bekitilgen. Búgingi kúnde azamattyq qyzmetshilerden basqa zeınet jasyna jetý memlekettik qyzmetshiler men arnaıy memlekettik organdardyń qyzmetkerlerine qatysty eńbek qatynastaryn toqtatý úshin negiz bolyp tabylady. О́zgeshe aıtqanda, atalǵan negizdemeni jańalyq dep ataýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, ekonomıkalyq jaǵdaıdy jalpy qarastyra otyryp, jastardyń, onyń ishinde dıplomdy mamandardyń arasyndaǵy jumyssyzdyq týraly umytpaý kerek. Zeınet jasyna jetken kezde azamatqa memlekettik zeınetaqy qamtamasyz etilýine kepildik beriledi, al sol ýaqytta jas urpaqta eń az tabys ta joq bolýy múmkin.
Eńbekaqy tóleý máselelerinde memleket burynǵydaı aılyq jáne saǵattyq jalaqynyn eń az mólsherine, ústeme jáne túngi ýaqyt jumysyna tólemdi, mereke jáne demalys kúnderindegi jumysy úshin tólemge kepildik beredi. Kodekste ujymdyq shartty jasasý boıynsha zańnamanyń talaptaryn buzǵany, eńbek shartynsyz tulǵalardy jumysqa tartý, eńbekaqy tólemi boıynsha talaptardy buzǵany úshin jumys berýshiniń jaýapkershiligin kúsheıtý usynyldy. Jalpy alǵanda, jańa zań birqatar máselelerdiń quqyqtyq retteýin jaqsartady, burynǵy eńbek zańnamasyndaǵy keıbir kemshilikterdi joıady, jańa quqyqtyq ınstıtýttardy engizedi jáne qyzmetkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý úshin quqyqtyq talaptar jıynyn qurady. Bul eńbek qatynastarynyń ıkemdi retteý tetikterin keńeıtýge, kásiporyndardyń damýyna kedergi jasaıtyn shekteýler qataryn alyp tastaýǵa múmkindik beredi, bul óz kezeginde ınvestısııalardy tartý jáne eńbek naryǵy, qásipkerlikti damytýda oń múmkindik beredi dep kútiledi.
Núrken TILEÝOV,
Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi Eńbek jáne áleýmettik áriptestik departamentiniń dırektory.
