Muqaǵalı mýzasynyń máıegi

Izinen ergen keıingi tolqyndy kemel kósh ilegine qosý jolynda aǵalyq paryzyn adal atqarǵan, ózinen burynǵy alyptardyń úlgisin ónege tutqan jyr dúldúli Ábdilda Tájibaev «Shynaıy talant» atty maqalasynda Muqaǵalı tý­raly aǵynan jaryla aıtyp, «Jazylar estelikter men týraly, Bireýler jan edi der ór tulǵaly, Bireýler tulpar edi der de múmkin, Bútindelmeı ketken bir er-turmany, Jazylar estelikter neshelegen. Kóremiz bárin onyń pesheneden. Áıteýir biletinim bir-aq nárse, Kóshedi óleń, nemese óshedi óleń» degen óleńin dáıekke keltirip, «Aıdaı anyq ta sol. Maqataev atty alyptyń aqyndyq jarqyn júzine, mıllıon adam túrli pikir paıymdasa da, jelmen jelpip qanshama jyldar ótse de, eshbir kireýke túspeı kele­shekke qaraı kelisti kerýen túzep kóshe bermek... Iá, Muqaǵalıdan qalǵan asyl mura bar. Bul keremet qazyna, Baǵa jetpes baılyq. Onyń bári ıesin, Iemdenýshisin kútip jatyr», degen eken. Aıtýly aqynnyń bul aıtqandary qazir aqıqatqa aınalyp, Muqaǵalı týraly qanshama zertteý maqalalar, eńbekter jaryq kórip, jurt qolyna tıdi deseńizshi. Sondaı zerdeli zert­teýdiń qataryna jatatyn, ja­qynda Almatydaǵy «Hantáńiri» baspasynan oqyrmanǵa jetken, belgili qalamger, syrshyl aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qadyr Álimqulovtyń «Máńgilik mura» atty kólemdi eńbegi der edik. Jınaq «Qara óleńniń qaı­maǵy», «Qarasózdiń aılaǵy» degen eki bólimnen turady. Birinshi bólimniń ózi on jeti, al ekinshi bólim alty taqyrypshaǵa jiktelgen. Alǵy sózinde qalamger Muqaǵalıdiń artynda qalǵan mol murasyn tarata kelip, «...1001 jyr jazǵan!». Oǵan 20 poemasyn qosyńyz! Oǵan A.Danteniń «Qudiretti komedııasynan» «Ta­muq» dep atalatyn birinshi kitabyn, Ý.Shekspırdiń sonetterin túgel, Ýolt Ýıtmenniń ómirsheń óleńderinen, keńestik kezeńniń kóptegen aqyndarynyń jyrynan jasalǵan 10 myń joldyq aýdarmasyn qosyńyz!» dep osy qyrýar eńbekti oı eleginen ótkizedi. Máselen, «Jaýapkershilik júgi» degen taqyrypta aqynnyń «Poe­zııa! Menimen egiz be ediń? Sen meni sezesiń be, nege izdedim?» degen eki jol óleńdi mysalǵa keltirip, poe­zııa men mýzany, jyrdy aryndaı ardaqtaǵanyn, oǵan erekshe mán bergenin Muqaǵalı shyǵarmalaryn tereńnen tolǵap, ózindik baılamdaryn alǵa tartady. О́mirge ǵashyq aqynnyń ishki ıirimderin ádemi boılaıdy. Sol sekildi, týǵan jerge degen erekshe iltıpatyn, Otan-anasyn ardaqtaǵan asyl qasıetin, jyr jampozynyń jyrlarynan mysaldar keltire otyryp, onyń bıik parasatyn kórsetedi. Ásirese, aqynnyń Otan jaıly týyndylarynan búgingi táýelsiz eldiń tirlik-tynysy aıqyn kóringendeı áserge bóleıtinin de tilge tıek etedi. Oǵan «Sen – meniń jaratýshym qundaqtaǵan, Men seniń ulyńmyn dep kil maqtanam. Keshir, ana! Bir seniń erkeń bolmaı, Otanyma ul bolý qymbat maǵan», dese, odan keıin «Shúkirlik etemin qashanda, Osy bir Otanda turǵanǵa!», «Jutaıynshy elimniń taza aýasyn, Saraıymdy, sanamdy tazalasyn», degen keremet ıirimder búgingi urpaqtyń aýzynda júrer ataly aqıqat ekeni aıdaı anyq. Muqaǵalıdiń týǵan el, týǵan jer aldynda óziniń kishi ekenin sezdiretin tusyn: «Týǵan halqym! Qatemdi keshir meniń. Seniń arqań – seskenbeı esirgenim. Eger de jyryń bolmaı, uryń bolsam, Alaqanǵa salasyń nesin meni... Ýa, jurtym! Keshir meni! Keshir meni!» degen joldarmen aldyńa kóldeneń tartady. Aqynnyń izgilikke ińkárligin, keıde muńaıa da alatynyn, ótpesteı kórinetin ómirdiń bir kúndik sáýle ekenin sanalyǵa sezdirgen tusyn da ádemi jyrlarynan úzindi keltire otyryp taldaıdy. Qarǵadaıynan qasiretke uryndyryp, anany ańyratyp, balany ákeden, jardy erinen aıyrǵan surapyl soǵys týraly óreli óleńderin taldaý barysynda avtor tereńdep ketedi. Alapattyń el basyna tóndirgen qııametin óleń joldarymen kóz aldyńa elestetedi. Sonyń bir dálelindeı, «Shapan ettim tósengen alashamdy, Qamqor tutyp qaýqarsyz qara shaldy», degen joldyń astaryndaǵy zil batpan taǵdyrdy aıtyp, soǵystan qaıtqan azamattar: «...Múgedek emes olar! Jaralylar. Jeńistiń qoldarynda jalaýy bar... Parad­tan barady ótip jaralylar. Eı, adam! Basyńdy ı de qaraýyńa al!» degen sózder tórkininde qan keship qaıtqandardy múgedek dep músirkemeı, jaraly dep janyn jaralamaı jadyratý búginginiń paryzy ekenin jeteńe jetkizedi. Imansyz qoǵamda ımandy bolý kerektigin de aqyn jyrlaryn Dante shyǵarmalarymen ushtastyra otyryp zerdeleıdi. Muqaǵalı Maqataevtyń orys tiline de jetik ekenin jan-jaqty qarastyrǵan Qadyr Álimqulov ol tek ózge ult aqyndaryn orys tilinen ǵana aýdaryp qoımaı, óz óleńderin orys tilinde sóı­letken saýattylyǵyn «Eles týraly estelik» atty týyndysymen dáleldeıdi. Sonymen qatar, keı tusta aqyndardyń shendi men sheneýnikterdiń aldynda qundaryn túsirip, qulǵa aınalyp ketetinin, sóıtip jyrdyń árin ketiretinin tómendegi tórt jol óleńimen: «Aqynnyń sózi altynnan qundy ketetin, Arzandap kettik, aǵaıyndar-aý, nege tym? Qushynash bolyp ketpesek bizder jarady, Kóringen janǵa ishirtki jazyp beretin», dep alǵa tartady. Ekinshi bólimde aqynnyń artynda qalǵan prozalyq eńbekteri men hıkaıattaryn, dramatýrgııasyn tarata kelip, syn salasyndaǵy tolǵamdaryna toqtalyp, zaman­nyń bet perdesin ashyp kórsetken hattaryna oı jiberedi. Bir sózben aıtqanda, kólemdi eńbekten aqyn­nyń máńgilik ómirin óleńmen órnektegenine kóz jetkizesiń. Osy arada «О́lse óler Muqaǵalı Maqataev, О́ltire almas, alaıda óleńdi eshkim» dep batyl baıan etken qudiretti jyr ıesiniń Ý.Shekspır týraly aıtqan myna bir oramdy oıy oıǵa oralady. «Máńgilik ólmeý úshin óz qanyńdy urpaǵyńda qaldyrý kerek, sonda ǵana ózińniń ólmeıtinińe kó­ziń jetedi». «Ýaqyt­tyń qatal shalǵysyna óshpegen, ólmegen urpaǵyń ǵana qarsy tura alady» (Ý.Shekspır), – deıdi. Urpaqqa degen senimin áste bir esin­en shyǵarmaıdy», depti. О́zi aıtqandaı, ol da urpaqqa ólmes óleń qaldyrdy. Iá, máńgilik ómir­di jyrmen somdady. Muqaǵalı Maqataev álemi áli de talaı zertteýlerge, irgeli eńbekterge arqaý bolary anyq. Sonyń alǵashqylary sanatynda jaryq kórgen Qadyr Álimqulovtyń «Máńgilik mura» atty zertteýiniń de óz orny bar dep bilemiz. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».