Tarıhtan syr sabaqtaǵan...

«Lenınshil jas» gazetine ju­mysqa jańa ornalasqan ke­zim. Redaksııadaǵy kúndelikti qyzmetpen birge kezekshilikke de baratyn tártip bar. Ol degen baspahanada jańa terilip jatqan gazettiń basy-qasynda bolý, ár bettiń korrektorymen birge árip qatesin ańdý, gazettiń jańa nómiri tolyq daıyndalyp bitip, redaktor qol qoıǵansha sonda júrý. Ár gazetke bólingen jeke korrektorlar bólmesinde qyz-kelinshektermen jumys isteý ári qyzyq, ári syn. Syn deıtinim, ár jastaǵy ár qyz-kelinshektiń minezi ártúrli, jańa kelgen seni alýan aılaly syn tezinen ótkizedi. Súrinbeı ótseń, olarǵa jaqqanyń, ara-tura jaıylatyn ortaq dastarqanǵa qosylasyń, sút qatqan kúreń shaı ishesiń. Sóıtsek, bizdiń korrektorlar bıýrosynda nebir marqasqa aǵalarymyzdyń jubaılary qyzmet isteıdi eken. Kezektesip, jarysyp, aǵalarymyzdan artyl­ǵan tamaqtardy bizge alyp keledi. Ásirese, Sapargúl atty jeńgemiz maǵan alǵashqy kúnnen jyly qabaq tanytyp, meıirimin tókti. Onysyn birde jasyrmaı: – Úıdegi aǵań da alǵashqy eńbek jolyn, sen sııaqty, 4-shi kýrsta oqyp júrip, osy gazetten bastaǵan, – dep qaldy. Endi birde tutas bir bettik ocherkim shyǵyp jatqan kezde, balasha qýanyp: – Aǵań da bir bettik ocherk­ter jazǵan. Ol kezde jassyń ǵoı, kórdiń be, kóre almadyń ba, osy «Le­nınshil jas» ga­zetinde onyń gazettiń tutas bir betin alǵan «О́mir jyry» degen ocherki jarııalanǵan. Ol Qyzylorda oblysynyń Aral aýdanyndaǵy Bógen degen eldi mekende eleýsiz turyp jatqan múgedek aqyn Zeınolla Shúkirov týraly bolatyn. Osy ocherkten keıin oblys basshylary ony oblys ortalyǵyna alǵyzyp, tórt bólmeli úı berip, keıinnen múgedekterge ıkemdelgen jeńil mashına bergen bolatyn... – Olaı bolsa, aǵamyz talant kózin ashqan eken. Zeınolla Shúkirovtiń ómir týraly ot­ty jyrlaryn oqyp júrmiz. Alaı­da, aǵamyzdyń jýrnalıstik qa­biletinen góri jazýshylyq talantyn jaqsy bilemin. Mektep qabyrǵasynda júrgende «Jań­byrly kúz» áńgimeler jınaǵyn qumarta oqyp shyqqan bolatynmyn. Alǵashqy nusqasy «Jul­dyz» jýrnalynda jarııalanyp, keıinnen jeke kitap bolyp shyq­qan «Úmit» povesi de esimde.., – deı bastap edim, jeńgeı eki kózi shoqtaı janyp sózimdi bólip: – Al sol «Úmitke» kimderdiń pikir aıtqanyn bilesiń be? Ta­haýı Ahtanov pen Ábdijámil Nurpeıisovtiń ózi maqtady. Saf­ýan Shaımerdenov, Sáýir­bek Baqbergenov, Saıyn Murat­be­kov baspasózde joǵary baǵa berdi. Bári de «ádebıetke jańa lep, jańa talant kelip qosyldy» desti. Bul endi ras. Ol kezde jazýshy Bek Toǵysbaev aǵa­myzdyń aty dúrildep turǵan kez. Joǵarydaǵy aty atalǵan jınaqtan keıin Bek aǵamyz «Aldyńǵy tolqyn», «Asyl adam aınymas», «Boz jor­ǵa», «Namys» kitaptaryn shy­ǵaryp, oqyrman qaýymǵa keńinen tanylǵan kezi. «Lenınshil jastan» keıin «Qazaq ádebıeti» gazeti men «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynda bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqaryp, jastardyń sol kezdegi jańadan ashylǵan «Jalyn» jýrnalyn quryp, bas redaktordyń orynbasary qyzmetin atqaryp júrgen tusy. Osy arada bir aıta keterlik nárse, ol kezde «Jalyn» jýr­na­lynyń ashylýy erekshe bir qubylys boldy. Ádebı ómirdegi aıryqsha jańalyq edi. Nebir talantty jastardyń jarqyrap shyǵýyna jol ashty. Ony kózimiz kórip, kýási de boldyq. Bek aǵamyz ádebıetke erte kelipti. О́ziniń aıtýynsha, on bes jasynda aýdandyq gazette, on alty jasynda respýblıkalyq «Qazaqstan pıoneri» gazetinde óleńderi jarııalana bastaǵan. О́ziniń keıingi kezde jazǵan ómir­­baıandyq «Kórgenderim men túıgenderim» atty maqalasynda mynadaı joldar bar: «Men Balqash kóliniń Oń­tústik batysyndaǵy Kókkól degen aralda týyppyn. Qazaqtar, orys­tar, kárister balyq aýlaıtyn sol araldaǵy mektepte ákem Toǵysbaı muǵalim bolǵan. Sheshem Kúlshári aıtyp otyratyn: «Kindigińdi orys kesken, toıdyń tamaǵyn kárister istegen, toıyńdy arǵyndar bas­taǵan», – dep. «Qazaq bastaǵan» demeı, ázilge aınaldyrýynda mynadaı mán bar eken: kámpeske kezinde nemese asharshylyq jyldarynda sol aralǵa Arqadan aýyp kelgen aǵaıyndar qonys tepse kerek. 1936 jyl – káristerdiń de qıyr shyǵystan jer aýdarylyp kelgen ýaqyty. El toǵaıa bastaǵan kez, balyq, astyq mol, mal basy da kóbeıe bastaǵan jyl bolsa kerek... Ákem Toǵysbaı óleń jazatyn, án salatyn kisi eken, maǵan, bálkim, boıymda bar óner sol kisiden juqqan shyǵar, al aýyz ádebıetin men ájemnen alǵash estip, úırendim. Ol kisi kóptegen jyrlardy jatqa aıtýshy edi. Birjan men Sara aıtysyn, «Darıǵa» degen dastandy árip tanı bastaǵanda ájemniń aıtýymen jazyp aldym. Keıbir úzindileri qazir de saqtaýly...» Bek aǵamyzdyń balalyq, jas­tyq shaǵy sol kezdegi zamandas­tary sekildi soǵys jyldarynyń qıynshylyǵyna tap keldi. Ási­rese, ákesinen «qara qaǵaz» kelgennen keıin taǵdyr taýqymeti ony qatty synǵa aldy. Alaıda, talapty jas qaıyspaı, Shoqpardaǵy aǵaıyndaryn saǵalap, mektepti úzdik bitirdi. 1952 jyly on alty jasynda bir orynǵa segiz bala talasqan KazGÝ-diń jýrnalıstıka bólimine qabyldanady. Jýrnalıst, jazýshy, synshy Bek Toǵysbaevtyń erekshe qyrlarynyń biri – onyń dramatýrgııa salasyndaǵy ónimdi eńbegi. Buǵan onyń Máskeý qala­syndaǵy eki jyldyq joǵary ssenarıs­ter kýrsynda oqyǵany áser etpeı qoıǵan joq. Bul ja­ıynda Bekeń keıinnen bylaı dep jazdy: «Máskeýde oqyǵan eki jyl oı-órisimdi keńeıtti, kınonyń, ádebıettiń talaı tarlandarymen júzdestirdi... Biraq munda jolym boldy dep aıta almaımyn. Jazǵan ssenarııdi ekranǵa shyǵaratyn «ózińniń» rejısseriń kerek eken, árkimniń sońynan júgirip júrýdi namys kórdim. Telefılmderge jarııalanǵan konkýrsta eki bólimdi «Aqqý kóli» atty ssenarııim báıge alyp, ony Eskendir Tynyshbaev ekrandady da, sonymen tyndym. Alaıda, kınodramatýrgııanyń negizin oqyp-bilýim, Máskeý tea­tr­laryn kórip, zerdeleýim keıin pesalar jazýyma, prozanyń ózin shırata túsýime áser etpeı qoıǵan joq». Keıinnen respýblıka teatrlary Bekeńniń «Tasqyn», «Aqyn Sara», «Altynnan ardaqty», «Ba­zaryńnyń barynda», «Kúıeý tańdaǵan kelinshek», «Júrek soǵyp turǵanda» pesalaryn sah­naǵa shyǵaryp, el-eldi aralap, qalyń kórermenderge keńirek tanystyrdy. Bekeńniń óner salasynda kópke qaıyrymy tıgen qaıratkerlik eńbegi 1970 jyldan bastaldy. Osy jyldyń kókteminde halqymyzdyń ardaqty azamaty, Qazaq KSR Má­denıet mınıstri Ilııas Omarov ony О́ner isteri jónindegi basqarma bastyǵy qyzmetine shaqyrdy. Ári mınıs­trliktiń kollegııa múshesi bolyp tabylatyn bul qyzmette Bek Toǵys­baev bes jyl istep, óziniń uıymdastyrýshylyq, basshylyq qabiletimen tanyla bildi. Osy jyldar ishinde Respýblıka Saraıy jumys isteı bastady. M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama tea­try jańa ǵımaratqa kóshti, oblys­tarda jańa teatrlar ashyldy, Qazaq sırki, «Gúlder» ansambli kórermenderin súısindirdi. Osy isterdiń qaı-qaısynyń bolma­syn bel ortasynda júrgen Be­keń keıinnen Qazaqstan Kıne­matografıster odaǵynyń hatshysy bolyp saılandy. Jekelegen shyǵarmalary bir­qatar shetel tilderinde jarııa­lanǵan, 20-dan asa kitaptardyń avtory, belgili jazýshy Bek To­ǵys­­baevtyń ómiriniń sońǵy jyldaryndaǵy shuqshııa, óndirtip jazǵan taqyryby – el men jer tarıhy edi. Buǵan onyń «Tarıhtyń ashylmaǵan betteri», «Buryn jáne búgin» atty kitaptary naqty dálel bola alady. Ásirese, «Nurly ólke» baspasynan 2003 jyly shyqqan «Buryn jáne búgin» atty eńbeginde búgingi urpaqqa tálim bolar nebir tolǵaqty tarıhı máseleler tereń qozǵalǵan-dy. «Jylqynyń jalyn, jaýdyń jaǵyn aıyrǵan» atty tarıhı baıanda: «Qazaq halqynyń negizin qurǵan úlken taıpalardyń biri – jalaıyrlar týraly tarıhı derekter, zertteýler, ádebı shy­ǵarmalar biraz barshylyq. Biraq olardyń bári shashyrańqy, bir júıege túspegen. Tipti, jal­aıyr­­lardyń shyǵý tegin shatas­tyrýshylar da joq emes, – deı kele, avtor asa iri ǵalym, shyǵys zertteýshisi Bartoldtan bastap kóptegen belgili ǵalymdarmen, tarıhty zertteýshilermen pikir jarystyrady, oı qozǵaıdy, sóıtip, naqty ǵylymı dáleldermen tu­jyrym jasaı kele, bylaı dep qorytyndylaıdy: – Qalaı dese de barlyq zertteýshiler orta ǵasyrlarda, ásirese, Shyńǵys han zamanynda, onyń urpaqtary dúnıejúziniń tórt túpkirin jaý­laǵanda jalaıyrlar jáne olardan shyqqan qolbasshylar asa zor ról atqarǵanyn arnaıy aıtady». Shyńǵys hannyń oń qoly bolǵan uly qolbasshy Muqalı týraly maqalada mynadaı qyzyq­ty derekter bar. Avtor ony Más­keýde basylǵan «Dúnıejúzi tarı­hynyń» 3-shi tomyna súıene otyryp aıtady. «Shyńǵys han Qytaıdyń Sol­­tústigin jaýlaýdy ózi bas­taǵan da, uly qolbasshylary – Súbitaı bahadúrdi, Jebe noıandy, Joshyny ertip, negizi 150 myń áskerimen Batysqa qaraı attanǵan. Shyǵysty, kúlli Ońtústiktegi elderdi jaýlaýdy Muqalıǵa tapsyryp, qol astyna 20 myń ǵana ásker qaldyrǵan. Muqalıdyń asa zor uıymdastyrýshylyq, kóregendik qabileti arqasynda jergilikti Tańǵut, Qıdan sııaqty jaýynger taıpalardan sumdyq kóp ásker jınalǵan. О́z erkimen baǵynǵan qytaı feodaldaryn da áskerge qosyp alǵan. Sóıtip, ol Shyńǵys han ala almaǵan Enkındi (qazirgi Pekın) 1215 jyly jaý­lap, ony Hanbalyq (hannyń qa­lasy) dep atap, ózi ólgenshe astana etip otyrǵan». Osy kitapta qazaq tarıhyn­da aıtýly oryndary bar: Qadyráli bı, Eskeldi bı, Balpyq bı, Jolbarys, Baqaı batyrlar men Qaban jyraý jaıynda jaqsy jazylypty. El qorǵaǵan erler jaıynda qundy estelikter keltirilgen. Eskeldiniń jastaıynan zerek, tapqyr bolyp ósýine qorshaǵan ortasy ıgi yqpal etken kórinedi. El bılegen azamattar, aıyr til­di bıler bas qosqanda ákesi Eskeldini bala kezinen birge ertip júrgen. Kele-kele esi kire bastaǵan kezde bıler shıelenisken daý-damaıdyń sheshýin tappaı daǵdaryp otyrǵanda balań jigit­tiń eti qyzyp, arqasy qozyp sóz suraı bastaǵan. Aýyl aq­saqal­dary, bilikti bıler oqta-tekte sóz kezegin bergende Es­keldi asqan tapqyrlyqpen, sheshen­dikpen, uıqas sózder taýyp sóı­leı jóneledi eken. Buǵan ákesi Jylkeldi uıala qysylyp: «Balam, úlkenderdiń aldyna beker túsesiń», dep tyıym salmaq bolǵanda sóz tórkinin uǵatyn zerdeli, zııaly kisiler «Jylkeldi, balanyń talabyn qaıtarma, bul jerde «Ata turyp ul sóılegennen bez, ana turyp qyz sóılegennen bez» degen kóne máteldi qoldaný retsiz, balańnyń uǵymy da, túısigi de bólek, basqa balalarǵa uq­samaıdy» degende, kóńili tasyp shabyttanǵan Eskeldi: Qoı asyǵyn qomsynyp, Shymyr emes demeńiz. Qolǵa jaqsa saqa ǵoı. Ul sóılese shamsynyp, Jasy kishi demeńiz, Aqyly assa dana ǵoı, – dep toqtaǵan eken. Buǵan ákesi de shattanyp: «Balam, aldyńnan jarylqasyn, úı balasy ma desem, el balasy ekensiń, elińniń aı mańdaıly arysy bol», – dep batasyn bergen. Osyndaı qordaly málimet­terdi kóptep jınaǵan Bek To­ǵysbaevtyń «Buryn jáne búgin» kitaby shynymen-aq, tarıhı oqıǵalarǵa, jańa, tyń dúnıelerge toly. Jáne olardyń bári de naqty ǵylymı derektermen dáleldenip otyrady. Avtordyń bul eńbekterdi jazar aldynda arhıvterde jyldar boıy sarylyp izdegeni, kóp oqyp, kóp toqyǵany kórinip-aq tur. Keı tustarda avtor tarıhı oqıǵalardy jazýshylyq, jýr­nalıstik jalynmen, tipten, jandandyra túsedi. «Pyshan Jálmendeuly» atty maqalasynda bylaı tolǵanady: «Qojahmet baı bir ret atyl­ǵanda qalpaqtaı ushyp, jan tásilim etipti. Al qoly artyna baılanǵan boıy bıik, zor dene­li Pyshan aqyn ishi ottaı janyp tursa da osaldyq tanytpaı qasqaıyp turyp qarsy alypty ólimdi... Eń tańǵalarlyǵy bul da emes. Basqada... Bir ret atylǵanda qulamapty. Ekinshi ret atylǵanda da qulamapty. Úshinshi ret atylǵanda da jel shaıqaǵan qaıyqtaı teńselip turyp alypty. Tek tórtinshi, besinshi ret atylǵanda ǵana kesken terekteı qulap túsipti. Sonda ony ajalǵa bermeı taıtalasqan ne qudiret? Ne jumbaq? Munyń jaýaby áli kúnge deıin tabylmaı keledi. Osy ólim jazasy týraly shyn­dyqty bizge jetkizgen jerlesimiz Qanabek Baıseıitov edi. Ol bozbala shaǵynda sol qatań jazalaý prosesine qatysyp, bárin kózimen kóripti». Bek Toǵysbaev – qazaq áde­bıeti men ónerine, mádenıeti men tarıhyna aıtarlyqtaı úles qosqan, óz dáýiriniń aıtýly atpal azamaty. Búginde onyń 80 jyldyǵyn atap ótip otyrǵan eli men jeri, artynda qaldyryp ketken qyrýar eńbekteri barda, onyń esimin eshqashan umytpaıdy. Bekeń aǵamyzǵa taǵdyr áli de biraz ǵumyr bergende, búgingi tarıhymyz qaıta jańǵyryp, qazaq handyqtaryn taratyp aıtatyn jaǵdaıǵa jetkenimizdi kórip, balasha qýanyp, ortamyzda ózine tán ór minezimen kókiregin aıqara kóterip, arııalar men halyq ánderin shyrqaı salyp, tereń tarıh tarmaqtarynan syr sabaqtap otyrar ma edi!? Yrym KENENBAI, jazýshy. ALMATY.