Muqaǵalı, Ábish jáne Asqar Súleımenov

(Estelikter eske túskende) ...Telefon qylǵyna shyryldaıdy... «Qudaýanda, mynalar meni pisirip jeıtin shyǵar bir kúni... Meni qoıshy, Sheraǵańdy shermende qylatyn boldy ǵoı. Taıaq jeıtin sol. Búıte berse, ornyn bosattyrary anyq. Odan da opyq jegizer oqıǵanyń aldyn alǵan abzal. Endi soza berýge bolmas, bir sheshimge kelý kerek...». Ábish aýyr qozǵalyp, ornynan turdy. Qolyndaǵy saǵatyna qarady. Daǵdyly jumys ýaqyty aıaqtalýǵa sál-aq qalǵan eken. Bólmeden shyǵa bere, ishin kózimen bir sholyp ótti. Bireý apyl-ǵupyl, asyǵys qarap, ornyna durystap qoımasa kerek, tereze aldynda jatqan gazet tigindisi qısaıyp qalypty. Shalqasynan, teris qarap jatyr. Betindegi qatyrma qaǵazdyń astynan «...shil jas» degen jazýy jartylaı kórinedi. «Sońyra túzetip qoıarmyn», – dep oılady bul... ...Telefon bezekteýin qoıar emes... Esikti nyǵyrlaı japty da, aıaǵyn aqyryn basyp, bas redaktordyń bólmesine qaraı aıańdady... Bastyq ońasha otyr eken. Aldynda qobyrap jatqan kóp qaǵazdan basyn kóterip, qalyń qasyn kerip, bunyń beıýaqyt júrisine tańyrqaı qarady. Ábish onyń qarsy aldyndaǵy oryndyqqa jaıǵasyp, asyqpaı jaǵdaıyn aıta bastady. – «Kóp tursa, kól ashıdy» degen. Jurttyń qańqýy ulǵaıyp barady. Sizge qyrsyǵym tımesin, Sheraǵa. Ruqsat berińiz. Men gazetten ketemin. Kúnimdi birdeńe etip kórermin, – dedi bul, óz sheshiminiń tas-túıin ekenin bildirip. Sherhan aldyndaǵy qaǵazdy ysyryp qoıyp, bunyń betine týralap qarady. – Áı, Ábish, sen maǵan ókpelep júrgennen saýsyń ba?! – dep gúr ete qaldy. – Oıbaı, asaket Alla, aq toba! Nege ókpeleımin? Bárine rızamyn!.. – Onda bul sózińdi qoı! Jurt ne demeıdi?!. Bárimizdi de kúıdirip jatyr. Shydaı tur. Sen týraly oılarym bar. Ony keıin sóılesermiz... «Endi bara berseń bolady», degendeı, qobyraǵan qaǵazdaryn retteı bastady. Ábish onyń qımylyn birer sát baqylap otyrdy da, mol pishilgen denesiniń árbir qozǵalysymen «bul áńgime áli aıaqtalǵan joq» degendi bildirip, ún-túnsiz shyǵyp ketti... О́z esiginiń aldyna kelip, tyńdap kórip edi, telefon áli shyryldap jatyr eken. Bólmesine kirmeı, dálizdegi tereze jaqqa qaraı aıaq bas­ty. Jaǵalaı jabyq esikterdiń ar jaǵynan telefondardyń shyryly jarysa estiledi. Qara shegirtkeniń shyrylyndaı úzdiksiz shyryl kúlli dálizdi basyna kóterip jatqandaı kórindi Ábishke. «Qyzǵanyshtan jarylyp óler me eken óńsheń qıqym?!. Jastardyń respýblıkalyq basylymynda Muqaǵalıdiń lırıkalyq das­tany tutasymen jarııalanǵanyn kóre almaı, qylǵynyp jatqandaryn kórmeısiń be?!. Jalǵyz Muqaǵalı ma eken, shyǵarmashyl jastardyń bárine de kólemdi aıamaı-aq berip jatyrmyz ǵoı. Baspasóz betinde shókim-shókimnen ári asa almaı júrgen Ospanhan, Ádilbek, Qadyr, Jumeken, Sabyrhan, О́tejan, Júsip, Qudash, Qanıpa, Tólegen, Qaırat... eshkimdi alalap jatqan joqpyz... Sheraǵańa rahmet, ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshiligine shaqyryp alyp, tizgindi ustatyp qoıdy da, erkin qustaı erkindik berdi. Shaǵaladaı sharyqtaı ber! «Qazanshynyń óz erki – qaıdan qulaq shyǵarsa», dep qolymnan bir qaqpady... Biraq, bizdiń bunymyz bireýlerge jaqty, bireýlerge jaqpady. Jurttyń bári Sheraǵańdaı darqan bola qoıar ma?!. Taýdaı talanty men talaby bar jastarǵa «Lenınshil jastyń» betinde kóldeı-kóldeı kólem berilip jatqanyn kóre almaıtyndar tabyldy. Telefondardan maza ketti. Otyryp alyp domalaq aryz jazatyndar shyqty. Redaktorymyzdy qaıta-qaıta joǵarǵy jaqqa shaqyrtyp, meniń de syrtymnan bórkimdi teris kıgizip jatyr... Bunyń arty jaqsylyqqa aparmaıdy. О́zim sońǵy núktesin qoıýym kerek. Endi alǵan betimnen qaıtpaı, basqa qyzmetke aýysaıyn. Sheraǵańdy tyrp etkizbeıtindeı «dáleldi» qyzmet tapsam, qaıda keter deısiń, aryzyma qol qoıyp beredi ǵoı...». Qalyń oıǵa shomyp, terezege kóz salyp turǵan ol qarańǵy túse bastaǵanyn endi ǵana baıqady. Telefondar shyryly da basylypty. Tek dáliz boıyndaǵy áldebir esiktiń ar jaǵynan bireýdiń daý­ysy qumyǵyp estiledi. Qulaǵyn tigip edi, Sherhan eken gúr-gúr etip, telefon arqyly áldekimmen tildesip otyrǵan... «E-e, Sheraǵań áli ketpegen eken ǵoı. Keshtetip qaıtatyn bolsa kerek...». * * * ...Jańa qyzmetimen tez úırenisip ketti... Láıla Ǵalıqyzy altyndaı kisi eken. «Mınıstrmin» dep shirengen joq. Jaırańdaı kúlip, jaıdary qarsy aldy. Ábishtiń jaıyn jaqsy túsinse kerek: – Munda da qıynshylyqtar joq emes. Basyń jas qoı áli. Kóre-kóre úırenisesiń, – dep týǵan baýyryn jubatqandaı sóılep, qamqorlyq tanytty. – Láıla Ǵalıqyzy, senim artqanyńyzǵa rahmet, men de úmitińizdi aqtaýǵa tyrysamyn, – dep Ábish te shyn rızalyǵyn bildirdi... Osynda kelerde tikeleı bastyqtary Erkeǵalı Rahmadıev pen Qaltaı Muhamedjanov ekenin estigen. Eki aǵasy da elgezek eken. Izetti inisin baýyrlaryna tartty. Ujym da jaqsy qabyldady... ...Kúnder óte berdi. Ábish te yń-shyńsyz qyzmetin isteı berdi... ...Bir kúni jumystan shyǵyp kele jatyr edi: «Áı, Kekilbaev!» – dep, bireý gúj ete qaldy. Jalt buryldy. Qarasa – qasqaıyp Muqaǵalı tur. Qasyna kelip, munyń arqasynan qaqty. – Áı, sen soıýzǵa kelmeı kettiń ǵoı... «Juldyzǵa» bardym. Jýyrdaǵy povesińdi bizdiń jigitter oqyp jatyr eken. Qutty bolsyn!.. Ábish á degenshe, Muqaǵalı munyń qoltyǵynan alyp, bazarǵa qaraı bastady. Bir serpilip baryp, áńgimesin qaıta jalǵastyrdy. – Ábish, seniń bilmeı júrgen keremet nárseń bar. Jýyrda Asqarǵa aıtsam, ol da tanaýy delıip, qatty qushyrlandy... Aptasyna bir ret kók bazarǵa kelip tur. Jan-jaǵyń qyzyldy-jasyl, aıqaı-uıqaı, japyr-jupyr. «Menikin al, menikin!» dep, anaý da jabysyp jatyr. Mynaý da jarmasyp jatyr. Qarama! Kózińdi tas jumyp al da, tarta ber! Olar barǵan saıyn shýyldaý­yn kóbeıte túser. Sen kerdeńdeı tús! Oılashy óziń! Rahat emes pe?! Bul dúnıede oınap júrgendeısiń! Rasy da solaı ǵoı! Sol betińmen ilgeri tarta ber… Bir kezde aıqaı-uıqaı basylady. Jan-jaǵyń tynyshtalady. Abaılap kóz salýyńa bolady. Qazdaı tizilip óńkeı shaldar otyrar. Aldarynda jerge tóselgen gazetterdiń ústinde shókim-shókim birdeńeler turar. Aq, kók, alabajaq qaltalar. Kúmisten, múıizden, qalaıydan istelgen nasybaı shaqshalar… Ernin bultıtqandar… Tanaýyn tyrjıtqandar… Murnyn shúıirgender… Ún-túnsiz sholyp, asyqpaı jaǵalap kele jatasyń. Mynaǵan arshanyń kúli qosylǵan, anaǵan qylsha kúli salynǵan, al mynaý bireýine – ızenniń kúli... ...Kenet sen nasybaıǵa eńkeıesiń, al qasyńda otyrǵan shal saǵan eńkeıedi. «Qaraǵym, Súleımenniń balasymysyń?» Ákeńniń atyn estigende, shalqańnan túse jazdaısyń... «Aý, ony qaıdan bildińiz?». «Bet-álpetiń aıtyp tur ǵoı, bet álpetiń…». Shúıirkelese ketesiń. Myjyraıǵan shal keshegi qylshyldaǵan jigit eken. Seniń ákeńmen talaı birge bolǵan eken. Oıda joqta tóbesinen túskenine ol da máz. Nasybaı izdep kelip, ákeńniń kóztanysyn kórgenińe sen de mázsiń... Muqaǵalı bir sát tyıylyp qaldy. Tamaǵyn bir kenep alyp, kúmbirletip oqı jóneldi. Qajyp turmyn, nesine jasyraıyn, Ákelshi, ata, bar bolsa nasybaıyń. Azan-qazan shýlaǵan qapaq bastan Quryp ketkir dań-duńdy qashyraıyn. Aıtshy, ata, ákemdi kórip pe ediń? Ol da mendeı jan ba edi jelikpeli? Ol da mendeı shaqshańa qumar bolyp, Sergip bir qaıtý úshin kelip pe edi? Ol da mendeı sholjańdap júrip pe edi? Saıaq pa edi, bolmasa kúlik pe edi? Bolmasa dúıim eldi dúbirletken Baǵzy bireýlerdeı búlik pe edi? Murageri emes pe em art jaǵynda, Ákeme tarttym ba, ata, tartpadym ba? «Ata kórgen oq jonar» deýshi edi ǵoı Baıyrǵy atamyzdyń salttarynda. Aıtshy, ata, ákemdi kórip pe ediń? Aqyl-keńes oǵan da berip pe ediń? ...Oý, ata, munyń qalaı, jaramaıdy – Nesine kóz jasyńa erik berdiń?! Kórsetpe kóz jasyńdy – jasymaımyn, Ákem ólse, men barmyn – nesi ýaıym! Ákemdeı bir ataıyn shertip turyp, Ákelshi, táýir eken nasybaıyń, – dep talmaýraı bitirdi. ...Ábishtiń oıyn on orap alǵan osy saǵynysh, muń, ókinish, álsizdik boıyna shym-shym enip, keýdesin keýleı tústi. «Beý-beýletip», bebeýlep baryp basyldy. Qaıtadan úmitsiz shaıtan kúıge túsirip, aldarqanyp, ári aldarqatyp, áldenege emeksitip, áldeneden dámelendiredi. Álige deıin ólmeı, óshpeı, ótpeı kele jatqan eski qusa bir sát dúrkireı kóterilip, júrekti dúrsildetip, qaıtadan sabyr taýyp, tynshydy. Kókiregińdegi nebir dúdámal sezim qaıta oıanyp, qaıta mazalaı bastady. «О́leń degen osyndaı bolý kerek qoı, shirkin! Ne aıtyp, ne oılaǵanyńdy óziń de bilmeısiń?! Ún-túnsiz ıyǵyńa qonyp, qanatyn bir-aq qaǵyp ushyp ketken ala qanat kóbelektiń sońynan qaraǵandaı, qaradaı úzdigesiń!» – degen oılar keldi basyna sol sát. О́ziniń eń táýir kóretin aqyndaryna aıtsam-aý degen sóziniń aýzynan qalaı shyǵyp ketkenin bilmeı qaldy: – Muqa, tek osyndaı óleńderdi ǵana jazyńyzshy!.. Muqaǵalı tomsaryp qaldy. – Áı, sen menimen birge uıyqtap, birge tús kórip shyqqannan saýmysyń? – dep óziniń nasybaı satyp otyrǵan shaldaryna ketti. Ábish onyń syrtynan biraz ańyryp qarap turdy da, aıaldamaǵa qaraı aıańdady... * * * ...Bir kúni tańerteń esiktiń qońyraýy baj etti. Jumysqa ketkeli jatqan. Ashsa – muntazdaı bolyp kıinip alǵan Muqaǵalı tur... – Oý, Muqa, erteletip neǵyp júrsiz? Amandyq pa, áıteýir? – dep surady, tańdanysyn jasyra almaı. Ol bunyń túrin kórip, ústi-basyn bir súzip ótti. – О́ńkeı ilim soqqandar!.. Jańa buryshtan aınala berip, Asqardy kórip em. Ol da portfelin qushaqtap, jumysqa bara jatyr eken. Sen de syqıyp tursyń. Bar. Bara ber. Bara ǵoı! – dedi, jorta keketip. Bulardyń dabyrlasqan daýystaryn estip, as úıden anasy Aısáýle kórindi. Buryn ózi kórmegen adamy bolǵansyn, Muqaǵalıdyń usynǵan qolyn alyp jatyp: «Qaı balasyń, qaraǵym?» – dep surady, kózin syǵyraıtyp. – Amansyz ba, apa?! Balańyzdyń mańaıynda kóp shımaıshydan basqa kim júrýshi edi? Men de solardan bolamyn. Atym – Muqaǵalı. Meniń de sizdeı sheshem bar. Úıde siz bolsańyz bolǵany, qalǵandarynyń qajeti shamaly. Onda bul jolynan qalmasyn, – dep, artyna burylyp ta qaramastan, Ábishtiń anasyn as úıge qaraı jeteleı jóneldi. Ábish jymıdy da, shyǵyp kete bardy... ...Keshke qaıtyp kelse, anasy máz-meıram. «Má, mynany manaǵy bala berip ketti. «Qoly tıse, oqyp shyǵar» dedi». Jempiriniń qaltasynan alaqanǵa syıyp ketetindeı shap-shaǵyn kitapsha shyǵardy. – Jaryqtyq, jigittiń tóresi eken. Tulǵa qandaı, turpat qandaı! Eki ıyǵyna eki kisi mingendeı. Qalǵan dostaryń óńkeı shybyshtyń laǵyndaı shoshańdap turǵan nemeler edi. Mynanyń sózi bap-baısaldy. Úlken adamdarsha sóıleıdi. Qolyńdy tıgiz. Oqyp shyq. Ne jazdy eken, tipti jalyndap tur ǵoı?! – dedi anasy, shyn yqylas tanytyp. Muqaǵalıdy kórip, ishpeı-jemeı toıyp otyr. «Iyqtaryna eki Asqar, eki Qaırat syıyp ketkendeı ǵoı!» – dedi, bul da anasyn quptap. Keıýana eki ıyǵy selkildep kúldi kep... ...Tamaqtan soń Ábish jumys ústeline otyrdy. Kitapshany aınaldyra bir qarady. Muqabasynda – tompıǵan kip-kishkene nemeresin ertken kári áje. Aspandaǵy kúnniń aýmaǵynan ushyp kele jatqan qos qarlyǵashqa qadala qarap qalypty. Aty da áp-ásem eken: «Qarlyǵashym, keldiń be?». Ári tanys, ári tańsyq. Muń lebi eskendeı bolady. Alǵashqy betti ashyp qalyp edi, kók sııamen qoltańba qaldyrypty. «Ábish! Deı aldym ba birdeńe, demedim be? Deı almasam, boǵymdy jegenim de. О́kpe-nazym, qaıǵy men qýanyshym – Tursa bári jarady óleńimde», – depti de, shıyryp qol qoıypty. Júregi shym ete tústi. Sol boıda oqýǵa kiristi. Birinshi óleńiniń ózi oıyńdy alysqa ala qashady eken. Otyz bes jyl. Otyz besinshi kóktemim, Otyz bes jyl. Ýaqyt qoı kóp-kórim. Otyz bes jyl qýaryp, Otyz bes jyl kóktedim. Otyz bes kúz, otyz bes qys, otyz bes jaz, Osal ómir emes qoı otyz bes jas... Otyz bes jyl. О́mirdi kezip kelem. Jáne otyz bes bola ma? Seziktenem... Ákem meniń, esimde, sham túbinde VKP (b) tarıhyn ejiktegen. Jáne bir sát esimde aqpandaǵy, Ákem otyr maıdanǵa attanǵaly. Bári esimde Dala, egis, aýyl, mektep, Ustazdar, ınternattyń qatqan nany... Bári esimde – dalam da, turaǵym da, Tek este joq, kúldim be, jyladym ba... Balalyq shaq jarbıyp júretuǵyn О́giz jekken soqanyń qulaǵynda. Sharýanyń balasy bolǵasyn ba, Sharýamen aınaldym on jasymda. Maıdandaǵy ákeme oq jiberdim, Aıyrbastap kúlshemdi qorǵasynǵa. Ájem esimde. Árnege qozbaıtuǵyn, Áriden kóp áńgime qozǵaıtuǵyn. Temir kerneı esimde... Boran úrse, Azaly únin ańyratyp, bozdaıtuǵyn. Esimde joq. Bala bop ósip pe edim?! Bolsam nege jyly sóz esitpedim?! Esimde tek, Bilemin jeńis-qustyń Bizdiń jaqqa bir apta keshikkenin... «Bári ras. Bári solaı. Bárimiz de kórgenbiz. Bárimizdiń de esimizde. Bárimiz de osylaı sezinemiz. Nege endeshe bárimiz osylaı jazbaǵanbyz?..». ...Yntyǵa oqı tústi. «1941 jyl aqpandatqan. Syrtta aıaz. Aýylymyzdy aq qar japqan, úńireıgen úreı tur soǵys deıtin, alapat – aspan, jerdi, attandatqan… Jarty aı tur shar aspanda – tozǵan taǵa, úskirik úrleı me, álde qozǵalta ma? Ájem júr týǵan jerdiń topyraǵyn, tumar ǵyp tigip jatyr bóz qaltaǵa. Ol otyr. Aıamaı-aq iship alǵan. Sanasyn mazalaıdy kúshik-arman. Attan, áke. Tanys qoı kúres saǵan. Kúresýi kerek qoı kúshi bar jan… Jalynǵan ǵazız Anam, surap qalǵan, joǵaldy sol betimen biraq ta arman, senbeımin ákeń óldi degenge men, sebebi, ol úıimizden tiri attanǵan...». ...Bireý jelkesine sý quıyp jibergendeı... «Qalaı-qalaı dóńgelentedi?! Bul neǵyp seniń oıyńa kelmegen? Sen de osylaı sezinip, sen de osylaı qan jylamap pa ediń?.. Já… já… Jeter...». ...Býyny bosap, kóz aldy buldyrap barady... «Sonaý bir jazda, jaılaýda, soǵystyń kezi qoı baqqam, kóńilim kelmeı baılamǵa, kóp nárseni oılantqan… Júgirip tómen quldyrap, kórdim de taýdyń bulaǵyn, kózimniń aldy buldyrap, qalqaıyp eki qulaǵym, qabarjyp, únsiz jyladym… Sondaǵy kózdiń jasynan lázzat alǵam nansańyz, surańyz árbir tasynan, elime meniń barsańyz… Bulaqtan baryp surańyz, kórdi eken, kimdi bildi eken… Buǵynyp qalǵan, bir ańyz, buıyǵyp taǵy júr me eken… Jartastyń jonyn urǵylap, keýdesin saıdyń tepkilep, surar ma eken sum bulaq: «Sol bala qaıda ketti?» – dep...». ...Oqyǵan saıyn oqı túskisi keldi. «Shyndyqty jurttyń bári bilip, bári kórip júrgenmen, ony ortaq syrǵa aınaldyrý, jyrǵa aınaldyrý tek eń talanttylardyń ǵana qolynan keletin sııaqty. «Kóre ǵoı… baıqaı ǵoı… Aıta ǵoı!» – dep perishtelerdiń ózi tek solardyń ǵana qulaǵyna sybyrlaıtyndaı. Muqaǵalı sondaı baqyttylar tobynan eken! Anam aıtqandaı, shyn jaryqtyq eken! Jaryqtyqqa jaryq dúnıeniń usynbaıtyn baqyty, ustatpaıtyn aqıqaty joq shyǵar!..». ...Dereý telefon shaldy. Dyń-dyń. Sálden soń qaıta soqty. Dyń-dyń. Tózimi taýsylyp, dóńgelegin taǵy burady. Dyń-dyń… ...Otyra qap oılandy. «Qap, bálem, endi telefon soqpaımyn. Jazamyn. Gazetke usynamyn. Kórsin de oqysyn! Oqysyn da qýansyn!..». ...О́z tapqan aqylyna ózi masattanyp, tósekke sulady. Jol tastamaı oqydy. Bárin de óz basynan ótkergendeı!.. Bári de ózi týraly. Tipti, myna bir joldardyń budan nesi bóten, nesi ózge! «Júregimde júrgeni-aı bir qaýiptiń, sabaǵyndaı shyrmaıdy shyrmaýyqtyń, úmitpenen, armanmen, kúdikpenen, ótip jatyr zymyrap, zyrlaýyq kún… Sheshem meniń eńkeıip bara jatyr, qaı kúni keler eken nala batyr. Jel maǵan sybyrlaıdy aıat oqyp: «bir kúni aıyrylasyń, qara da tur…» Sheshem meniń ıilgen suraý belgi, sál ǵana shattyq kórdi, jylaý kórdi, qalaı ǵana qalpyna keltiresiń, daýyldar maıystyrǵan mynaý beldi. Ulyń seni ujmaqqa bergisi joq, ujmaǵyń da tamuq qoı kórgisiz ot. Osylaı kóz aldymda júre bershi. Suraýly sóılemderdiń belgisi bop». ...Qaı óleńin qansha qarasa da, artyq-aýys eshteńe taba almady. «Apyraı, ala-qulasyz bul qandaı kitap! Bundaı da bolady eken ǵoı? Zamandastardan buryn-sońdy mundaıdy kórip pe em? «Batyrǵa ońqaıy da, solaqaıy da bir» dep, ońdy-soldy jaza beretin talanttylardyń ózi taýsyla sóılep, sarqyla jazýǵa ıtermeleıtin bul kitap týraly úndemeı qalý úlken min», – dep oılap, aldyńǵy bettegi qoltańbaǵa qaıta úńildi. «23.III.68 j.» dep jazylypty. «Úshinshi aı, Naýryz?.. E-e, toqtaı tur, bul kitap meniń qolyma myna tamyljyǵan tamyz aıynda tıip otyrǵan joq pa?!. Muqaǵalı sonda bul kitapty sonsha ýaqyt ózinde ustaǵan ǵoı. Budan burynǵy eki kitabyn da bergen emes. Sonda muny ekiudaı bop kúmándana, qınala-qınala ákelgen bop tur ǵoı? Olaı bolsa, ózi úlken úmit artqan kitaby boldy ǵoı. «Deı aldym ba birdeńe, demedim be?!» degenge qaraǵanda, solaı sekildi. Degende qandaı! Depsiń, Muqa!..». ...Aq qaǵazǵa qalaı shuqshııa qalǵanyn ózi de bilmeı qaldy. Bir oılanyp alyp, Muqaǵalıdyń ózi oqyǵan poemalarynda lırıktigi basym túsetindiginen bas­tady. Sodan burqyratty-aı kelip. «Ádette, tipti de jaqsy óleńi kóp te, birde-bir jaman óleńi joq jyr kitaptary asa sırek ushyrasady. M. Maqataevtyń «Qarlyǵashym, keldiń be?» jınaǵy sondaı aıda-jylda bir ushyrasatyn asa sırektiń biri», – dep túıindedi... * * * ...Kún artynan kún ótýde... «Soldat spıt, slýjba ıdet» degen áldebir sýaıttyń shyǵarǵan ótirigi eken. Myna Qytaımen eki aradaǵy shekarada uıqy turmaq, kirpik qaǵýǵa qaqyń joq. Aıdahar eli arandatýdan esh taıynbaıdy eken. Ony Jalańashkól mańyndaǵy atys aıǵaqtady. Eki jaqtan adam shyǵyny boldy... Bul qaıǵyly oqıǵany Ábish tiri janǵa aıtpady. Úı ishine ádettegi áskerı qyzmette júrgendeı, eshteńe sezdirmedi... ...Qoly qalt etse, Ábish Muqaǵalıdyń «Qarly­ǵashym, keldiń be?» jınaǵyna úńiledi. О́zi juqa kitapshanyń muqabasy da úlbirep bitti... О́zi de qarap júrmeı, janyn qursaǵan saǵynyshyn jyr joldaryna aınaldyrdy... Tur áli kóktem shyqpaı, kún aıyqpaı, Boshalaǵan sıyrdaı myna bultty- aı, Taltaıyp kep turyp ap qaq tóbeńnen, Tógip-tógip jiberip, tura zytty-aı. Tura zytyp zymqaıym, qaıta oralyp, Táıtik taýlar shálisin qaıta oranyp, Taǵy tyqty mup-muzdaı tas keýekke, Sel astynda seltıgen maısa qalyp. Kóktem shyǵa qoımastaı kóldetkenmen, Kúni-túni kók nóser seldetkenmen, Jaqpar jonda jaǵal jurt orny jatyr, Izi qapty, yq qýyp el kóshkenmen. Qaıran jurtym, qaı-qaıda kezip baqqan, Jaý túgili daýyldan bezip baqqan, Bezip ketken jurtyńda biz otyrmyz Dem salatyn baqsydaı kezik baqqan. Dem salatyn baqsydaı demdi ishke alyp Tyrs etpeıtin saqshymyz – kómbis halyq, Kókjıekten kóz almaı mólıemiz, Qymtalǵan qara barqyt perde ustalyp. Jatsa da aspan tóbemde bult sapyryp, Tynysty úzer typ-tynysh tur qapyryq, Qapyryqty qapasta biz otyrmyz, Syrtqa shyqsań, qaýyp tur ot qaqyryp. Búrisemiz sýyq bult búrikkesin, Búgejektep taýda elik úrikkesin, Aıqaıtastyń basynan án shyrqar em, Shúrshit otyr syǵalap shúrippesin. Kókirekten seıilmeı zil qusalyq, Shartarapty sharlaımyz dúrbi salyp; Bókterilip bókterde qoılar jatyr, Ketpeıtindeı eshqaıdan ıt-qus alyp. Beker eken bári de, beker eken, Beter kelse, bereke ketedi eken, Dúmbisine dúrbiniń syıyp keter Dúnıeniń keńdigi eki eli eken. * * * ...Demalysqa buıryq shyqty!.. ...Eki ókpesin qolyna alyp, úıine jetti-aý. Kelini jumysta, eki balamen úıde otyrǵan anasy etegine súrinip, aldynan shyqty. Saǵynyshyn basyp, endi sabyr taba bergeni sol: «Oıbaı, Ábishjan-aý, umytyp barady ekem ǵoı», – dep anasy tórgi bólmege júgirip ketti. Qaıtyp kelip: «Mana úıge Muqashjan kelip ketken. «Sóılese qalsa, telefonymdy aıtyńdar, habarlassyn», dep bir japyraq qaǵaz berip ketti, mine», – dedi qolyna nómir jazylǵan qaǵazdy ustata berip. Telefon soǵyp edi, ar jaqtan Muqaǵalıdyń daý­ysy suńqardaı sańq ete qaldy. – Úıdemisiń? Mine, jettim!.. Qoltyǵyna qystyrǵan eki-úsh dana «Lenınshil jasy» bar Muqaǵalı arsalańdap jetip keldi. Jaǵasy jaılaý. «Baýyrym!» dep qushaqtap, moınyna asyldy. Maýqy basylǵasyn: «Qazir, mine!», dep jalma-jan gazet betin ashty. Aıqarma bettiń ústińgi jaǵynda «Júrekten – júrekke» degen jazý Ábishtiń kózine ottaı basyldy. Baıaǵy ózi jazǵan syn maqalasy ǵoı! Barynsha iri áriptermen berilipti. – Rahmet, baýyrym! О́zim óz bolǵaly mundaı sózdi birinshi ret estip turmyn. Burynǵy bir-eki jınaǵym ún-túnsiz ótti ǵoı. Bul joly kitabymdy bir túsinse, sen túsinedi ǵoı dep ákelip bergen em. Bir kezde nasybaıshy shalyma qatty rıza bolyp ediń. Qatelespeppin. Oıymdaǵyny uqtyń, – dedi Muqaǵalı daýysy dirildeńkirep. Ábish te aıaq astynan tebirenip ketti. – Abaıdan keıin tusaýly attardaı ylǵı shapshyp kelemiz ǵoı, Muqa. Oǵan tipti úırenisip te kettik. Jóndi-jónsiz órepkip sóıleýge qumarmyz. Qazaq oıynyń sý tógilmes jorǵadaı jaıly tynysyn tipti umytyp ta qalyppyz. Sizdiń myna kitabyńyzdy oqyǵaly beri kazarmanyń qym-qýyt narlarynan qutylyp, «óz úıim, óleń tósegime» kelip uıyqtaǵandaı rahattanyp júrmin, – dedi muqabasy úlbiregen kitapshany tós qaltasynan shyǵaryp jatyp. Muqaǵalı kúrekteı alaqandarymen munyń qolyn qaıta-qaıta qushyrlana qysty. – Rızamyn. Jaqsy jolyqtym. Narynqoldan ja­baǵy soıyp alǵyzǵan edim. Qasyńa Asqardy qosaıyn. Úı-ishterińmen túgel bizdikine kelip, myna jaman aǵańdy bir shashyldyrmaısyńdar ma?!. Apa, ózińiz bas­tap júrińiz, – dep Ábishtiń anasyna qarap, ádettegi salmaqty minezin umytyp, qaýdyrlaı jóneldi... * * * Ábish Asqar Súleımenov ekeýi ortalyq alańdy árli-berli kezýmen keledi. Álgide úı-ishterin aparyp jatqyzarda Asqar: «Ábeke, ekeýmiz biraz serpilip qaıtsaq qaıtedi?» dep usynys jasaǵan-dy. – Aǵamyzdy shashyltýdaı-aq shashylttyq. Túnniń bir ýaǵyna deıin otyra berippiz ǵoı, – dedi Ábish, bir tamsanyp qoıyp. – Áýlıe adam ǵoı Muqaǵalı aǵamyz! – dep Asqar suq saýsaǵyn joǵary qaratyp shoshaıtty. – Iá-á... Muqańnyń ekinshi tynysy ashylypty. Endi muny eshkim de toqtata almaıdy!.. – Ábish, sen tamyrshysyń! Talantty jazbaı tanısyń! Muqańnyń alysqa shabatyn sáıgúlik ekenin qalaı seze qoıdyń? Ony aıryqsha iriktep alyp júrgen sen de tegin emessiń-aý!.. – E, Muqańdy óıtip aıryqsha iriktep alyp júrgen men be ekenmin?! Ýaqyt qoı, Aseke, ýaqyt! Ishki túısigim aıtady, osy bizdiń ýaqyt, alpysynshy jyldary kelgen urpaqtyń ýaqytyn aıtam, ádebıettiń altyn ǵasyry atanady áli. Aseke, óziń de ishinde barsyń, bárimiz de ádebıet tabaldyryǵynan alaburtyp attadyq qoı. Almatyǵa báseke emes, arman qýyp keldik. О́zgelerdi ózimizdeı kórdik. О́zdi-ózimizden kútken úmitimiz kóp-aq edi. Bir-birimizge óte zor qurmetpen qaraıtynymyz sodan. – Durys-aq, Ábeke! Bul oıyńdy quptaımyn. Ádebıet te teńiz tárizdi tynystaıdy ǵoı. Birde demin ishine tartady, birde syrtqa tebedi. Sol ýaqytta tolqyndary da shapshı jóneledi. Eń bir sharyqtaý kezeńine jetetin kezderi bolady... – Olaı bolatyn reti de bar. Biz oqýǵa túserde ádebıettiń tońy áli jibimegen qalpy edi. О́leń shirkinniń qashanǵy elpildegish kúıi-tuǵyn. Kolhoz-sovhozdyń oıǵa-qyrǵa omaqasatyn da júretin kónetoz traktoryndaı edi. Kún saıyn bir «ótimdi taqyryp» shyǵady da turady. Sonyń kóńilin aýlaımyn dep júrgende ózi de qoqysqa aınalady. Ondaı «maıshelpekke» úırenip alǵandar óte kóp. Jyl saıyn burqyratyp kitap shyǵarady da jatady. Úırenbegenderine kópti kórgen kózaıym redaktorlar eń bolmasa «jetekshi taqyryptardyń bir-ekeýimen aýzyn maılaýǵa» úıretip álek. Súıte-súıte júrip, ózi de kóndigip ketedi. Sodan bir kúnderi: «Dombyram ne deıdi, men ne deımin?» dep, ishteı qońyltaqsyp otyrǵandary. Talantty degen talaı kókelerimiz ómirden osylaı oısyrap ótedi... – Pah, shirkin!.. Ábeke, ádemi oı aıtýdasyń. Men seniń áńgimeńniń jelisin buza jazdadym, bilem. Jańylma, aıta ber... – Poezııadaǵy mundaı ospaqqa úırenise almaı, ereýildep baqqan aqyn Qasym Amanjolov. Ol bir «jetim buryshta» kúrk-kúrk jótelip jatyp: «Apyraı, mynaý kúnniń raıyn-aı, tósekten táýir bolyp turaıyn-aı desem de, qabaǵyn bir qoıdy-aý ashpaı, eregisip eneńdi uraıyn-aı!» dep býyrqanyp, kúldi-kómesh ómiri jaıly tolǵanǵany tóbe quıqańdy shymyrlatady. Biz kelgende Almaty Qasym azasynan áli aıyqqan joq-ty. Biz de kelgen boıda qaısar aqynnyń zıratyna bardyq. Kitabyn jata-jastana oqyp, jalyndy jyrlaryn jattadyq. Qazaq óleńiniń tusaýy sheshiler kúndi ańsadyq. Túrmeniń qatyp qalǵan qara nanyn qaızalaýdan jalyqqan tutqyndar sııaqty kúnbe-kún shyǵyp jatqan jınaqtardan tosyn nárseler kúttik. О́leń ısi bar shýmaqtarǵa muz jalaǵan jylqydaı shurqyrastyq. Tumanbaı, Iztaı, Erkesh, Saǵı, Erkinniń jazǵandaryna úlken úmitpen úńildik. Ýnıversıtettiń ádebı birlestiginde jastardyń alǵashqy aıaq alysyn talqyladyq. Oǵan ustazymyz Muhtar Áýezovti shaqyryp: «Jyl kelgendeı jańalyq sezemiz!» degen lebizin estidik. Bul «Poezııa kúni» qazaq ádebıetin dúr silkindirgen oqıǵa boldy... Kóp uzatpaı, «Qazaq ádebıetiniń» redaktory Jumaǵalı Ysmaǵulov: «Bizge syn bólimine kelseıshi. Besinshi kýrsty jumys jasap júrip te bitirýge bolady», – dedi. Qýana-qýana qup aldym... Aseke, endi birdi aıtyp, birge ketpeı, men Muqańmen qalaı tanysqanymdy, onyń taýdaı talantyn qalaı tanı bastaǵanymdy júıelep aıtyp bereıin... – Ábeke, qulaǵym sende. Myna kirispe sózińniń ózi synı traktattyń tezısterine uqsap ketkenine tań bop turǵanym. Maqul, ıá. Sodan?.. – Sodan... bir kúni redaktorǵa kirsem, aldyndaǵy jumsaq oryntaqty taq toltyryp bir jigit otyr. Dýdyraǵan qoıý shashty, mańdaıy kere qarys, qyr muryndy, qyran qabaq, kelisti-aq eken. «E, Ábish, tanysyp qoı. Muqaǵalı Maqataev degen aǵań. Poezııa bólimine ádebı qyzmetker etip aldyq. Búgingi nómirge ekeýińiz kezekshilik etesizder», – dedi redaktorymyz... ...Ekeýmiz qatar bólmelerge ornalastyq. Odaq ǵımaratynyń úshinshi qabatyndaǵy túpki bólmede ol otyrady. Odan keıingi bólmede men otyramyn. Bir kúni túski tamaqqa barǵaly jatyr em, telefon shyr ete qaldy. Muqań eken. «Kirip ketpeısiń be?» – dep surady. «Ne bolyp qaldy eken?», – dep bardym. Kere qarys mańdaıyna shyp-shyp shyǵa kelgen móldir monshaqtardy qolynyń syrtymen sıpap túsirip tastady. «О́tken joly ańǵaryp qaldym. Sen meniń dıktorlyǵymdy bilgenińmen, aqyndyǵymdy bilmeıdi ekensiń. Men birazdan beri óleń jazamyn ǵoı», – dedi. Oqı bastady. Talaılardyń óleń oqyǵandaryn kórsem de, Muqańdaı oqı alatyn aqyndy kórgen emespin. Ol ózgelerge uqsap, teńselip, tebirenbeıdi. Qoldaryn da árli-berli sermelemeıdi. Oryndyqty at qylyp minip, otyryp alady da, kúmbirlegen qońyr daýysyn soza túsip, jaıbaraqat oqı jóneledi. Daýysyn da orynsyz kóp qubyltpaıdy. О́leń joldary tasqyndap aqqan ózendeı tógile beredi, tógile beredi. Álde bir ýaqytta aıaqtady. Aýzymdy ashyppyn da qalyppyn. «Keremet oqıdy ekensiz ǵoı», – dedim. Men Muqańnyń kósheli aqyn ekenin sonda bildim... Sodan bir kúni taǵy da bólmesine tústikke shaqyrdy. Biraq, bul joly óleń oqymady. «Keshe monshaǵa bardym. Ábden jýynyp, tazalandym. Úsh ret kálımamdy qaıyrdym. Ústelge jaılanyp otyrdym. «Iá, bısmılla!» dep kirisip kep kettim. Qudaı kórsetpesin, «bojestvennaıa» dese, «bojestvennaıa» eken! Tek táńirdiń ǵana qolynan keletin sharýa ǵoı! Shetinen, jaılap-jaılap aýdara beremin. Qashan taýystyrar eken, kóreıin. Bitirgen kúni ózińe kórsetemin. Danteni aıtam… Soǵan kiristim», – dedi. Muqań uly Danteniń «Qudiretti komedııasyn» aýdara bastaǵan eken... Sodan kúnde túski tamaq kezinde bólmesiniń esigin qulyptap alyp, jalǵyz jumys jasaıdy da otyrady. Bylaıǵylarymyzǵa uqsap, bólmeden bólmege kirip, áńgime aıtyp júrmeıdi... – E, nesine máımóńkeleımiz, Ábeke, men Muqańdy áýlıe kisi dep aıtpadym ba! Kór de tur, bolashaqta qazaq poezııasy Muqaǵalı ólshemimen ómir súretin bolady! – dep Asqar suq saýsaǵyn joǵary qarata shoshaıtyp, aýany sermep-sermep qoıdy. – Áı, Aseke, sen maǵan tamyrshy dep en taǵasyń, óziń de menen asqan kóripkel bolarsyń! – dep Ábish mol denesimen burylyp, Asqardy keń qushaǵyna qysyp aldy da, joǵary kóterip-kóterip qoıdy... ...Ekeýi balasha qýanyp, bozala tańnyń tynysh­tyǵyn buzyp, alańda alshań basyp keledi... * * * ...Ábishtiń aıaldamadan túskeni sol, eńgezerdeı bireýdiń syrtynan qapsyra qushaqtaı alǵany... – Áı, zántalaq, qaıda júrsiń-eı, kórinbeı?!. О́ziń azyp ketkensiń be, nemene?!. Daýysynan Muqaǵalı ekenin birden tanyp qoıdy. – О́ı, aǵa, siz ekensiz ǵoı!.. Ekeýi qaıyra qushaqtasyp, aman-saýlyq surasty. – Aısáýle apam qalaı? Ol kisiniń sút qatqan shaıyn saǵyndym... – Apam jaqsy. Sizdi surap qoıady anda-sanda. «Alpamys aǵań qaıda?» dep... О́ı, aǵa, úıge júr­seńizshi, óz qolynan shaı iship, óz aýzynan estısiz... – Joq-eı, baýyrym, jáı surap jatqanym ǵoı. Bir kúni bararmyn ózim de. Sen odan da bizdiń úı­ge júr. Osy aradan jaqyn jerde. Tıip tur... Úı aýys­tyr­dyq qoı biz... – Á, solaı ma? Qutty bolsyn, aǵa!.. – Áı, baýyrym, «qutty bolsyndy» jeńgeńe aı­tarsyń... Úıdi kórip shyq. Kóp ustamaımyn. Jarty saǵat óleń oqımyn. Baıaǵydan qalaı ekenmin? О́stim be eken, óshtim be eken? Sosyn bosatamyn... Júr, júre ǵoı, – dep munyń qoltyǵynan qapsyra ustap, dedektetip ala jóneldi. Ábish onyń kóńilin qııa almaı, erkine kóndi. – Yńǵaısyz boldy-aý... Jeńgeıdiń, balalardyń qolyna ustatatyn birdeńe alý kerek edi... – Baýyrym, túk te qınalma, ózimiz ǵoı... Odan da áńgimeńdi aıta ber. Baıaǵyda áskerde júrgenińde bir kelip kettiń, sodan beri kórispedik qoı ózi... – Iá, aǵa, áskerden de keldim. Eki-úsh aı úıde bos qarap jattym. Aqyrynda, Qaltaı Muhamedjanov, Kamal Smaıylov aǵalarym kınostýdııaǵa jumysqa shaqyrdy. Qyzmet ornymyz – qalanyń syrtynda. Kúni boıy sonda júremiz. Keshtetip úıge áreń jetemiz... ...Muqaǵalıdyń páteri Kúlásh Baıseıitova kó­shesinde eken. – Tss, buryn bul úıde ylǵı ulylar turǵan. Abaılap baspasaq, arýaqtary oıanyp ketedi, – dedi Muqaǵalı, aǵash edendi syqyrlatpaı basýǵa tyrysyp. Ábish te aıaǵyn jáıimen basyp sońynan erdi... ...Aýyz bólmede Lashyn astaý malshylap, kir jýyp jatyr eken. Ábish sálemdesip jatyp: «Jeńgeı, shaı jasap, áýre bolmaı-aq qoıyńyz», – dep Muqaǵalıdyń izinshe ishke ozdy... ...Muqaǵalı dápterin alyp, óleń oqı bastady. Bul bolsa, baıqap otyr: baıaǵysynsha silteıdi eken. Kemeline kelgen aq beren aqyn. О́zine-ózi rıza sııaqty... ...Jarty saǵat ótti. Muqaǵalı oqýyn doǵardy. Ábish únsiz bas barmaǵyn kórsetti. Ornynan turyp, Muqaǵalı mańdaıynan bir ıiskedi de, keýdesine qolyn qoıyp, basyn ızedi... ...Muqaǵalı muny syrtqa shyǵaryp saldy. – Qyzmetiń qalaı, baýyrym? – Sharshatady, aǵa... – Sharshaıtyn kezde sharshaǵan durys qoı. Keıin saǵynýǵa jaqsy!.. * * * – Ábeke, Muqaǵalı aǵamyzdan aıyrylyp qaldyq qoı... – Telefon symynyń ar jaq basyndaǵy Asqardyń daýysy qumyǵyp shyqty. – Iá, Aseke, estidim. Ortalyq komıtettiń osyn­daǵy jigitteri estirtti. Jerleýdi uıym­das­tyryp jatyrmyz. Keńsaıǵa qoıylady... ...Sol kúni uzaq-sonar bir aq jaýyn bas­tal­ǵany... «Qudaýanda, quddy tabıǵattyń ózi kóz jasyn sorǵalatyp, qımas ulyn halyqpen birge sońǵy saparǵa shyǵaryp salyp turǵandaı... Muqańnyń ózi de tabıǵattan jaralǵan ǵoı. Onyń ózi de, óneri de tabıǵı...». ...Jerdiń basynda Muqaǵalıdyń balasy Juldyzdy kórdi. Esine tústi. Muqań birde telefon soǵyp: «Gýrev jaqta tanystaryń bar ǵoı. Meniń balam sol jaqta qyzmette edi. Bas-kóz bolyp júrsin. Bireý-mireýine aıtyp qoısaıshy!», – dep edi. Sol kezde oılanyp qalǵan... ...Gýrev jaq... ol jaqqa at basyn burmaǵaly jıyrma jyldan asyp ketipti. Ol tusta on altysynda oqýǵa attanyp ketken balada qaı bir ondaı pármendi tanys bolar deısiń?.. Sonda da, Muqańnyń kóńilin qımaı, Ortalyq komıtettiń atyn jamylyp, uıala-uıala, bir myqtyǵa telefon shaldy. Onyń ne tyndyrǵanyn bilmeıdi, biraq. Jumysbasty bop júrip umytyp ta ketipti... ...Ábdilda aqsaqal sóılep jatyr... ...«Iá, shyn talantty ólgennen soń joqtaı bastaımyz. Tirisinde kerek qyldyq pa?..». ...Aldyńǵy shepte eńkildep Erkin Ibitanov tur eken. Jáne esine tústi... ...Ana bir jyly Muqaǵalıdyń ózine aıtpaı, onyń týǵan jerine baryp kórgen-di. «Salmaq salyp qaıtem?» degen oı boldy. «Kisiniń ýaqytyn urlaý kisilikke jatpaıdy» degen ustanymyn buzǵysy kelmedi. Aqynnyń týǵan jerin bir kórsem-aý degen arman – meniń ǵana armanym ǵoı, oǵan nege aqynnyń ózin aralastyrýym kerek?» dep oılap, «Qarasaz, qaıdasyń?» dep tartyp ketti... ...Sonda Muqaǵalıdyń bala kezdegi oryn­dary­nyń bárin derlik aralap shyqqan. Qaq orta­da shókken úlekteı sulaı jyǵylǵan Elshen­búırektiń etegindegi Qarasaz da, aspan tósin bir ózi bılegen Hantáńiriniń baýyryndaǵy qalyń shubar da, alystaǵy Shalkóde jaılaýy da – bári-bári esinde... Lashyn jeńgeıdiń aǵasy Ázimja­novpen de kezdesken... Sonda osy Erkin Ibitan­ovtyń – Muqańnyń eki týyp, bir qalǵan dosy Erkinniń úıinde de boldy. Qonaqjaı jeńgeıdiń úzildire salǵan ádemi áni de áli kúnge deıin qulaǵynda... ...Sonda «Muqaǵalıdaı aqyn týatyn naǵyz marqasqa ólke eken», dep tamsanyp qaıtqan edi ǵoı... ...Keńsaıdyń ishi kúńirengen daýysqa toly. Tiri adamdarmen qosyla óli arýaqtar da uly aqyndy joqtaýǵa qatysyp, ony máńgilik saparǵa birge shyǵaryp salysyp jatqandaı... ...«Muqa, sizdiń ónerdegi ómirińiz endi bas­taldy. Biz sizben qosh aıtyspaımyz. Biz sizge «Qosh keldińiz, aqyn aǵa!» demekpiz. О́mirge, ónerge keler ár urpaq sizge osylaısha sálem beretin bolady...». ...Topyraq salǵannan keıin jurt úzdik-sozdyq Keńsaı basynan tómen túse bastady. Osyny kútkendeı, aq jaýyn da basyldy... ...Ábish jurttyń eń sońǵy leginen keıin qozǵaldy. Kenet kókten tyrna daýysy estildi. О́z qulaǵyna senbeı, basyn joǵary kóterdi. «Iá, erte kelgen tyrnalar ǵoı mynaý... Bir jaqsylyqtyń nyshany bolar», – dep ózinen-ózi kúbirledi. Tyraýlap ushqan tyrnalar tizbegin kórip, eńsesin basqan aýyr muńnan aryla tústi de, saı tabanyna túskenshe kóńili jadyrap sala berdi... Jaqypjan NURǴOJA. ALMATY.