Zaman qaıda bet aldy?

Álemdegi eń baı kompanııa Osyǵan bir mysal retinde derbes jáne planshettik kompıýterler, aýdıopleerler, qazirgi kúni halyqqa keńinen tanymal bolyp otyrǵan iPhone telefondaryn shyǵarýshy ataqty Apple kompanııasynyń jaǵdaıyna toqtalaıyq. О́tken 2015 qarjy jylyn kompanııa 28 paıyzdyq ósimmen qorytyndylady. Kompanııaǵa túsken túsim kórsetkishi 234 mıllıard dollardy qurady. Bul sıfrdyń mánine tereń boılaý úshin, biz ony keıbir elderdiń bıýdjetterimen salystyryp kóreıik. Álemniń eń alyp eli Qytaı Halyq Respýblıkasynyń qarjy mınıstrligi aǵymdaǵy jyly el bıýdjetiniń kirisi 6,923 trıllıon ıýan bolady dep belgilep otyr. Bul shamamen alǵanda 1,088 trıllıon dollar degen sóz. Sonda Apple-niń 1 jyldyq kirisi álemniń eń alyp eli Qytaı Halyq Respýblıkasynyń kirisinen bar bolǵany 4-5 ese ǵana tómen bolyp otyr. Eýropany alǵa súıreýshi, osy óńirdegi eń qarqyndy damýshy Germanııada 2015 qarjy jylynda bıýdjet kirisi 1,272 trıllıon eýro bolady dep belgilengen. Bul shamamen alǵanda 1,4 trıllıon dollarǵa teń kórsetkish. Demek, Apple kompa­nııasynyń 1 jyldyq kirisi eń ındýstrııalandyrylǵan elderdiń biri Ger­manııadan bar bolǵany 5-6 ese ǵana tómen eken. Bizdiń TMD kólemindegi eń iri el Reseı Federasııasynda 2015 qarjy jylynda bıýdjet kirisi 15,082 trıllıon rýbl bolady dep josparlanǵan. Reseıdegi sońǵy ýaqyttaǵy valıýtalar baǵamymen alǵanda, bul shamamen alǵanda 234 mıllıard dollardy quraıdy. Demek, alyp Reseıdiń 1 jylda tabatyn kirisi bar bolǵany 80 myń adam eńbek etetin Apple kompanııasynyń kirisimen teńbe-teń eken. Al sońǵy jyldary basynan daý-janjal arylmaı kele jatqan Ýkraınada aǵymdaǵy jyldyń bıýdjettik kirisi 198,032 mıllıard grıven bolady dep belgilengen. Bul shamamen alǵanda 21 mıl­lıard dollar degen sóz. Sonda Apple kom­panııasynyń jyldyq kirisi bul eldiń kiri­sinen 11 eseden astamǵa asyp túsip otyr. Bizdiń osy jazǵanymyzǵa qarap, keıbir oqyrmandarymyz Apple-ni álemniń eń iri kompanııasy eken dep oılap qalýy ábden múmkin. Biraq, olaı emes. Álemde Apple-den de iri kompanııalar jeterlik. О́ziniń aktıvteriniń kólemi jaǵynan alǵanda qazirgi kúni álemniń asa iri kompanııalarynyń alǵashqy oryndaryn Qytaıdyń birneshe banki, AQSh-tyń Exxon Mobile sekildi munaı-gaz salasynyń alyptary enshilep otyr. Biraq óziniń jedel damýy, ıaǵnı tez baıýy jaǵynan alǵanda Apple osylardyń barlyǵyn shań qaptyrady. Bul kompanııanyń qolynda qazir 150 mıllıard dollardan astam bos qarjy bar. Sondyqtan, naryqtaǵy kapıtaldaný deńgeıi jaǵynan alǵanda, Apple qazir álemde birinshi orynǵa shyǵyp otyr. Kapıtaldaný deńgeıi degen sózdi qalaı túsinýge bolady? Ony eń qarapaıym tilde aıtsaq, bylaı bolyp shyǵady: kom­panııanyń bir aksııasynyń qunyn ol shyǵarǵan baǵaly qaǵazdar sanyna kóbeıtemiz, sonda kompanııanyń qar­jy naryǵyndaǵy kapıtaldaný deńgeıi anyqtalady. Mine, osyndaı eseppen jasalǵan reıtıng boıynsha Apple álemniń 500 iri kompanııasy kiretin tizbede birinshi orynǵa shyqty. Ekinshi orynǵa AQSh-tyń Exxon Mobile kompanııasy, úshinshi orynǵa taǵy da AQSh-tyń ınvestısııalyq sektorda jumys isteıtin Berkshire Hathaway kompanııasy, tórtinshi orynǵa AQSh-taǵy esepteý tehnıkasy men baǵdarlamalyq qamtamasyz etý salasyndaǵy qazirgi kúni jurt­qa keńinen tanymal bolyp otyrǵan Google kompanııasy, besinshi orynǵa taǵy da osy salada jumys isteıtin AQSh-ta tirkelgen Microsoft korporasııasy, al­tyn­shy orynǵa Qytaıdyń munaı-gaz sek­­­toryndaǵy PetroChinal kompanııasy shyqty. Eger kóz salyp, oı jiberip qarasańyz, osy altylyqtyń tizimindegi úsh kompanııa­nyń aqparattyq tehnologııalar men baǵdar­lamalyq qamtamasyz etý salasynda jumys isteıtindigin baıqaısyz. Bul neni bildiredi? Bul taǵy da bizdiń qazirgi álemimizdiń qaı baǵytqa qaraı qozǵalyp kele jatqandyǵyn bildiredi. Iаǵnı, bizdiń álemimiz bolashaq beınesi bolyp tabylatyn postındýstrııalyq qoǵamǵa qaraı jedel qarqynmen qoz­ǵalyp keledi. Al aqparattandyrý sala­synyń postındýstrııalyq qoǵamdy qalyp­tastyrýshy faktorlardyń birine aı­nalǵandyǵy belgili.   Dáýletti adamdar kimder? Aqparat salasynyń jedel damýy nátıjesinde búkil jer sharynda bolyp jatqan oqıǵalarmen kúlli adamzat qoǵamy kúnbe-kún, tipti, sát saıyn tanysyp otyratyndaı jaǵdaıǵa jetý ústindemiz. Mine, osyǵan Apple, Google, Microsoft sekildi kompanııalar jáne buqaralyq aqparat quraldarynyń qyz­metkerleri belsene qyzmet jasaýda. Atalǵan kompanııalardyń aldy osydan 30-40 jyl buryn ǵana paıda boldy. Biraq soǵan qaramastan, olar adamzatqa tanymaldylyǵy, kapıtaldaný deńgeıi jáne adamzat sanasyna jasaıtyn yqpaly jóninde álemdegi aldyńǵy oryndarǵa shyqty. Sondyqtan, olardy bir esepten alǵanda, biz postındýstrııalyq qoǵamdy qalyptastyrýshy alǵashqy qarlyǵashtar dep esepteımiz. Ony aıtasyz, qazirgi kúni álemdegi eń baı adamdar da burynǵydaı qarjy men munaı salasynan emes, aqparattyq tehnologııalar men baǵdarlamalar salasynan shyǵyp otyr. Máselen, Microsoft-tyń negizin qalaýshy Bıll Geıts álemdegi eń baı adam bolyp esepteledi. Onyń 73 mıllıard dollar baılyǵy bar. Al bar bolǵany 2004 jyly ǵana paıda bolǵan Facebook áleýmettik jelisiniń negizin qalaýshy Mark Sýkerberg osydan 8 jyldaı ýaqyt buryn, ıaǵnı 23 jasynda álem­degi eń jas mıllıarder atansa, jý­yqta ǵana ol álemdegi eń baı adamdar reı­tıngi boıynsha 4-shi orynǵa shyqty. Ma­mandardyń esebi boıyn­sha, Facebook kom­panııasynyń kirisi bir jyldyń ózinde 52 paıyzǵa artqan. Sóıtip, jýyqta jarııa­lan­ǵan esep boıynsha Sýkerbergtiń baı­ly­ǵy 50 mıllıard AQSh dollaryn qura­ǵan. Álemdegi eń baı adamdardyń tizbesinde munan keıingi besinshi oryndy taǵy da aqparattandyrý salasynda qyzmet etetin amerıkalyq Amazon kompanııasynyń ıesi Djeff Bezos tur. Onyń baılyǵy 49,1 mıllıard AQSh dollaryn quraǵan. Tanymǵa salmaq túsken shaq Árıne, postındýstrııalyq qoǵam tek aqparattyq tehnologııalardyń jedel damýymen ǵana ornamaıdy. Ol úshin kúlli ekonomıka, sonyń ishinde jahandyq ekonomıka óziniń túri men sıpaty, qoldanatyn quraldary turǵysynan ózgerýi kerek. Qazirgi kúni osy ózgerister álemde qaýyrt júrip jatyr. Endigi kezekte bul ózgerister adamzat sanasyn da jaýlaı bastady. Mine, sanaǵa ene bastaǵan osy ózgerister qazirdiń ózinde urpaqtar arasyndaǵy aıyrmashylyqtardy al­shaqtata túskendigin sezine bastadyq. Máselen, bizdiń qazirgi qoǵamymyzda jasy 50-60-tan asqandar qazirgi zamanǵy aqparattyq tehnologııalarmen onshama tanys emestigi aqıqat. Tipti, olardyń qa­tarynda kompıýterdi paıdalanyp kór­megender de jetip-artylady. Al jasy 15-ten 30-ǵa deıingi aralyqtaǵy jastardyń qolynan túrli baǵdarlamalyq qyzmettermen qamtylǵan qazirgi zamanǵy qalta telefondary túspeıtin boldy. Tipti, ony aıtasyz, besikten beli shyq­paǵan kishkentaı sábılerdiń ózi plan­shettik kompıýterler arqyly túrli oıyn qyzyǵyna berilip otyǵanyn kór­gende, eriksiz bas shaıqaýǵa týra keledi. Osylardyń barlyǵy adamzat sana-sezi­minde qazirgi kúni uly ózgeristerdiń júrip jatqandyǵyn bildiredi. Endi bir 20-30 jyldan keıingi adamdardyń oılaýy men is-áreketteri basqasha qurylatyndyǵyn osyǵan qarap-aq shamalaýǵa bolady. Bizdiń sábı kezimizde bizdi erekshe eliktiretin dúnıe – atalarymyz ben áje­lerimizdiń aıtatyn qııal-ǵajaıyp erte­gileri bolatyn. Osyndaı tátti ertegilerdi aýzymyzdan sýymyz quryp, qybyr etpeı tyńdaı otyryp, neshe túrli qııaldarǵa berilýshi edik. Qazir baıqasam, balalardyń sana-sezimderiniń, oılaý qabiletteriniń erterek jetilýi úshin munyń mańyzy óte zor bolǵan eken. О́ıtkeni qııal degenimiz, bizdiń tóbemizdegi shetsiz-sheksiz keń aspan sekildi de, al oı degenińiz sol qııal aspanynda emin-erkin sharyqtaıtyn qyran qus sekildi ǵoı. Demek, balanyń qııal álemi keńigen saıyn, oıynyń da alǵyr bolyp, qyran qustaı alystarǵa samǵaıtyny anyq. Qazirgi jas sábıler qolyndaǵy planshetter – qazirgi zamannyń ertegi aıtýshylary. О́ıtkeni, bul planshetterge salynǵan túrli oıyndar kezindegi atalarymyz ben ájelerimizdiń aıtqan qııal-ǵajaıyp ertegilerindeı olardy qatty eliktiredi. Sonymen qatar, olar bul oıyndar arqyly ózderiniń bilimderi men dúnıetanymdaryn da er­terek qalyptastyrady. Demek, qa­zir­­gi ba­lalardyń erte jetilýi – zań­dylyq.   Keshigýge ýaqyt joq Iá, sońǵy jyldary bolyp jatqan tehnologııalyq ózgeristerge baılanysty qazirgi álem jedel qarqynmen ózgerý ústinde. Biraq ony sezinip otyrǵandar da, sezine almaı otyrǵandar da barshylyq. Sezinip otyrǵandardyń ashy daýysy ár óńirlerden estilip qalady. Ondaı adamdar memleket tarapynan qoǵamǵa degen qarym-qatynastyń ózgerýin, búkil memlekettik basqarý júıesiniń jańadan qurylýyn talap etýde. Bul máselede qazirgi bir jyl keshigýdiń ózi, keıin uzaqqa sozylǵan artta qalýshylyqqa ulasatyndyǵyn aıtyp dabyl qaǵýda. Soǵan bir mysal retinde Reseı Sberbankiniń prezıdenti German Greftiń jýyqta osy elde bolyp ótken «Gaıdar oqýlary» forýmy kezinde sóılegen sózin keltirýge bolady. «Men bul jerde qazirgi tehnologııa­lardyń bizdiń mańyzdy úsh dúnıemizdi qalaı ózgertetindigi týraly aıtqym keledi. Birinshi – bizdiń búkil qoǵamymyz ben memleketimiz. Ekinshi – bıznes. Úshin­shi, shamasy bul eń bastysy bolar, osy jerde otyrǵan bizdiń árqaısymyz, ıaǵ­nı búkil qoǵamymyzdyń árbir múshesi. Qazirgi tehnologııalyq ózgerister osynyń úsheýine de úlken áser etedi. Ne aıtýǵa bolady? Iá, munaı nary­ǵynyń daǵdarysqa tap bolǵandyǵy aqıqat. Qýat óndirý men kólik salasy – bu­lar kómirsýtegi shıkizatyn bárinen de kóp paıdalanatyn eki sala. Onyń 18 paıyzy elektr óndirýge, 56 paıyzy kólik salasyna jumsalady. Mine, osy eki salada da qazirgi álemde túbegeıli ózgerister júrip jatyr. Tipti, alys bolashaq týraly emes, qasymyzdaǵy Qytaı týraly aıtatyn bolsaq, bul elde 2016 jyldyń sońyna taman 70 GVt qýat kúnnen óndiriletin bolady. Jel, kún, bıoenergetıka – osy­lar birlese kele 230 GVt qýat óndi­rýge qol jetkizedi. Buǵan sý energetı­kasynan alynatyn 230 GVt qýatty qosyńyz. Sonda bárin qosqanda 560 GVt. Salystyrý úshin aıta keteıik, bul búkil Reseı Federasııasynda óndiriletin qýat kóleminen 2,5 ese artyq. Soǵan qaraǵanda, Qytaı balamaly energetıkany qurý jónindegi osyndaı qarqynmen taıaýdaǵy ýaqyttyń ózinde dástúrli qýat kózderin burynǵyǵa qaraǵanda 45 paıyzǵa az tutynatyn bolady. Qytaıdyń álemdegi eń iri qýat tutynýshylardyń biri ekendigin esepke alsaq, bul degenińiz bizdiń kómirimiz ben kómirsýtegi qorlarymyz burynǵydan osynashama az tutynylady degen sóz. Al biz bolsaq, Qytaı rynogyn esepke ala otyryp, kómirge burynǵysynsha ınves­tısııa salýdy jalǵastyryp kelemiz. Biraq, onyń dáýiri ótip ketkendigin eskermeı otyrmyz. Bir sózben aıtqanda, kezindegi tas dáýiri tastyń bitip qalýynan toqtaǵan joq edi. Búgingi munaı ǵasyry týraly da osylaı deýge bolady. Onyń aıaqtalýy eń ári ketkende elektrkólikter ınfraqurylymy ábden qalyptasqansha, ıaǵnı shamamen alǵanda endi bir on jylǵa ǵana sozylatyn bolar. О́ıtkeni, men Tesla avtokóligine birinshi ret otyrǵan kezimde-aq bolashaqtyń biz úshin kútkendegiden de kóp erte kelgendigin uqtym. Myrzalar, biz qazirdiń ózinde sol jerde, ıaǵnı sol bolashaqtyń ishinde otyrmyz». Bankır osylaı deı kele, oıyn bylaı dep tujyrymdaǵan: Bul eń jamany ǵana emes. Taıaý ýaqyttardyń ishinde munaı ımporttaýshy elder óz kiristerinen múldem aıyrylýy múmkin. Dástúrli shıkizattardyń ornyna qýattardyń balama kózderi keletin bolady. Sóıtip, munaıǵa degen suranys joǵalady. Qazirgi Qytaıdyń jasap jatqan áreketteri sonyń dáleli. Bul, árıne, Qytaı úshin jaqsylyq, al biz úshin qaıǵy. О́ıtkeni, halyqaralyq rynokqa endi neni satpaqshymyz? «Biz básekede jeńilis taptyq. О́z ýa­qytynda jańa zaman talabyna beıim­dele bilgen, ınvestısııalardy durys dúnıelerge baǵyttaı bilgen eldermen aradaǵy aıyrmashylyq endi alshaqtaı beredi. Taǵy bir aǵym – joǵary jáne tómengi bilikti mamandarǵa degen sura­nystyń artýy. Osynyń nátıjesinde tómen­gi bilikti, ıaǵnı qarapaıym kásiptik jumystardy atqarýǵa daıyn emes, al joǵary bilikti qyzmet jasaý qolynan kelmeıtin ortańqol adamdardyń basyna qaýip bulty úıiriledi. Olar jumyssyz qalatyn bolady», dedi German Gref. German Gref osylaı deı kele, Reseı ekonomıkasyn jedeldetip ártarap­tan­dyrýǵa, memlekettik basqarý apparatyna, sottar men quqyq qorǵaý organdaryna reforma júrgizýge shaqyrǵan. Sonymen qatar, bilim júıesin múldem ózgertýdi usynǵan. «Bilim berýdiń búkil modeli (balalar baqshasynan bastap JOO-ny qosa alǵanda) ózgertilýi tıis. Onlaın-bilim berý júıesin de ózgertý kerek. О́ıtkeni, onyń dástúrli bilim berý júıesinen, alys­tan oqytqannan basqa, eshbir aıyr­mashylyǵy bolmaı otyr», deıdi bankır.   О́zgerister bárimizdi qamtıdy Reseıdegi «Gaıdar oqýlary» forýmy qańtar aıynyń ortasynda bolyp ótken bolatyn. Osydan keıin Shveısarııada álemniń aldyńǵy qatarly ekonomısteri, elderdiń memleket jáne úkimet basshylary, bilikti sarapshylar men ǵalymdar, bıznes ókilderi jınalyp, adamzat aldyndaǵy túıtkildi máselelerdi talqylaıtyn Davos forýmy bolyp ótti. Mundaǵy aıtylǵan negizgi oılar da German Greftiń qoǵamdy kútip turǵan syn-qaterler týraly boljamymen ábden úndes shyqty. Forýmdy Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııanyń adamzatqa tıgizetin áseri jan-jaqty talqylandy. Osy jóninde negizgi baıandamany jasaǵan belgili shveısarııalyq ekonomıst Klaýs Martın Shvab adamzattyń tórtinshi tehnologııalyq revolıýsııanyń baspaldaǵyna aıaq art­qandyǵyn málimdedi. Onyń aıtýynsha, ózgerister aýqymy adamzat óz tarıhynda osyǵan deıin bastan keshken oqıǵalardan áldeqaıda aýqymdy da kúrdeli bolady. Dál qazir uly dúbir oqıǵalardyń qaı qıyrdan bastalyp, qalaı qaraı bet alatyndyǵyn kesip aıtý qıyn. Biraq bul ózgeristerdiń adamzattyń barlyq toptaryn, árbir adamdy, kez kelgen mamandyqty, qoǵamdy, memlekettik basqarýdy, bıznesti, búkil tirshilik pen turmysty qamtıtyndyǵy jáne bul ózgeristerdiń burynǵylarǵa qaraǵanda áldeqaıda jedel júretindigi qazirdiń ózinde basy ashyq másele.   Taǵdyrsheshti kezeń Mine, qurmetti oqyrman, Elbasynyń 5 ınstıtýttyq reforma boıynsha «100 naq­ty qadam» Ult Josparynan eli­mizde ne úshin ázirlengendigin osydan keıin siz ózińiz de bajaılap baıqaǵan bolar­syz. Elbasy reformalardy júzege asyrý naqty qolǵa alynǵan alǵashqy kúnniń ózinde, ıaǵnı jańa jyldyń basynda Úkimetke, basqa da bılik organdarynyń basshylaryna bul reformalardy júzege asyrý isimen oınaýǵa bolmaıtyndyǵyn nelikten qatań túrde qadap aıtty? Nege «Ult Jospary – qazaqstandyq ar­manǵa bastaıtyn jol» atty maqalasyn elimizdiń basty gazetterinde qatar jarııalap, halyqqa sóz arnady. Sebebi, bul reformalar kóp ótpeı-aq bizdiń qoǵamymyzdyń taǵdyrsheshti máselesine aınalady. Bul reformalar bizdiń ǵana emes, urpaqtarymyzdyń da taǵdyryn sheshetin bolady. Eger biz reformalar­dy durys júzege asyra alsaq, onda biz postındýstrııalyq qoǵamǵa bet alǵan elderdiń sońynan ilesemiz. Eger durys júzege asyra almasaq, onda qa­zaqqa san ǵasyrlar boıy únemi sol jaǵynan tıisip kelgen taǵdyr atty tarıhı fenomenniń shylaýyna túsip, shylǵaýyna aınalamyz. Ol taǵdyrdyń qazirgi aty – jeń ushynan jalǵasqan sybaılas jemqorlyq, biliksizdik, tirshilikke qajetti kásipterdi meńgerýge degen en­jarlyq, mansapqumarlyq, qoǵamdyq kertartpalyq, rýshyldyq pen jershildik jáne kezinde Abaı atamyz aıtyp ketken basqa da jaman qasıetterimiz. Osyndaı qasıetterdiń birazy qarapaıym adamdardy bylaı qoıyp, qazirgi kúni el taǵdyryn sheshetin jaýapty qyzmetterde otyrǵan keıbir azamattardyń boıynda bar ekendigine shúbá keltirmeımiz. Osyndaı kemshilikterdiń beleń alýyna sebepker bolatyn basty faktorlardyń biri – bizdiń elimizde eńbekti, jumystyń nátıjesin, qyzmetkerdiń boıyndaǵy qabileti men bilimin, izdenisterin baǵ­laýdyń qalypqa túsken júıesiniń bolmaýy. Kezindegi teńgermeshilik zaman dep sanalatyn keńestik kezeńniń ózinde eńbekti baǵalaýdyń ózindik bir ólshemderi bar bolatyn. Kóbinese, ol moraldyq yntalandyrý túrinde bolatyn. Al qazirgideı naryq zamanynda, onyń ústine adam resýrstaryn damytý isi alǵa qoıylyp otyrǵan kezeńde eńbekti baǵalaý júıesinsiz, sonyń ishinde materıaldyq baǵalaý júıesinsiz jumys isteýdiń ózi múmkin emes. Árıne, básekelestik ortada eńbek etetin kásipker úshin munyń qajeti bolmaýy múmkin. О́ıtkeni, onyń qyzmetiniń tıimdiligi birinshi kezekte shyǵaratyn taýarlarynyń nemese kórsetetin qyz­metiniń ótimdiligimen anyqtalady. Al memlekettik qyzmetkerler, muǵalimder, dárigerler jáne kompanııalar men korporasııalarda, túrli aksıonerlik qoǵamdar apparattarynda qyzmet isteıtinder úshin mundaı júıeniń bolýy basty qa­jettilik. Mundaı júıeniń joqtyǵynan qyzmetkerdiń kúndelikti atqaratyn qyz­metiniń sapasy baǵalaý ólshemderine túspeı qalyp jatady. Osydan baryp qyzmetkerdiń boıynda nemquraıdylyq paıda bolady. Onyń boıyndaǵy bilimi men biligi, jumys isteý qabileti birte-birte tejeledi. Qyzmetker izdenbeıtin bolady. Talanty bolsa, ol sónedi. Bilimi bolsa, ol eskiredi. Al qyzmetker degenimiz, ol jalǵyz emes. Ol – mıllıondardyń bireýi ǵana. Demek, elde osyndaı jaǵdaı jappaı etek alatyn bolsa, onda búkil qoǵam tunshyǵady. Mundaıda joǵarydan qolǵa alynǵan reformalardyń ózi eshbir nátıje bermeıdi. Mine, sondyqtan da qazirgi kúni álemdegi bilikti sarapshylar men ekonomıs­ter, sonyń ishinde zaman aǵymyn boljaýǵa beıimdelgen fýtýrologtar kúnnen kúnge jańa ózgeristerge qaraı bet alǵan qoǵamda osyǵan deıingi bılik túrleriniń, ásirese korporatıvtik bılik túrleriniń tiginen (ıaǵnı vertıkaldy túrde) qurylýynyń ózi iske bóget bolatyndyǵyn, endigi kezde onyń jazyq­tyq (gorızontaldy) sıpatynyń basym bolýy kerektigin aıtyp jatyr. Iаǵnı aldymyzdaǵy zaman kez kelgen ujymnyń árbir múshesiniń belsendiligin oıatýdy qajet etip otyr. Osy rette, elimizdiń TMD memleket­terine qaraǵanda (al TMD aýmaǵy degenimiz Jer sharynyń úlken bir bóligi ǵoı) ázirge basty bir artyqshylyǵy memleket basshylyǵynyń aldymyzda kún­nen-kúnge jaqyndaı túsken jańa zaman talaptaryna memleket pen qoǵamdy daıyndaýda óte belsendi kózqarasty ustanýy. Elbasynyń bes baǵyt boıynsha qolǵa alǵan 100 qadam reformasy – sonyń aıqyn dáleli. Kóptegen elderdiń kózi ashyq zııaly qaýym ókilderi óz elderinde naq osyndaı reformalardyń bastalýyn armandap otyr. Joǵaryda biz keltirgen German Greftiń sózderi, Davos forýymyndaǵy sarapshylar pikirleri soǵan dálel bola alady. Eger «birinshi bolyp júgirgen birinshi bolyp jetýge tıis» degen qaǵıdany eske alsaq, qoǵamdy keńinen qamtyǵan úlken reformany, sonyń ishinde memlekettik bılik pen sot bıligi reformasyn, ónerkásipti ındýstrııalan­dyrý baǵdarlamasyn óńirdegi elder arasynda birinshi bolyp qolǵa ala otyryp, osynyń ózinen biz qazirdiń ózinde utysqa shyqtyq dep esepteımiz. О́ıtkeni, qazirgi tańda ýaqyt faktorynyń mańyzy óte zor.   Jalǵan bilim jarǵa jyǵady Halqymyz durys jolǵa túsý úshin bizge endi bilim salasyndaǵy kózboıaýshylyqtan arylatyn ýaqyt keldi. Jeke adamdardyń aqsha tabý maqsatynda quryp alǵan JOO-larynyń jalǵan dıplomy endi eshbir qajettilikke jaramaıtyn bolady. Shetten ınvestorlar kelip, Qazaqstanda is bastaǵan saıyn jalǵan bilimniń qanaty qýsyryla túsedi. Máselen, «Teńizshevroıl» kompanııasy qazaqstandyq JOO-lar ishinen KIMEP, anda-sanda KBTÝ túlekterin ǵana qyzmetke qabyldaıdy eken. Se­be­bi, olardaǵy oqytý standarttary halyq­­aralyq deńgeıge sáıkes. Basqa da shet­eldiktermen birlesip qurylǵan kompanııalardaǵy talap ta osyǵan uqsas. Árıne, bul úshin jumys berýshini sógip qajeti joq. Munyń ózi bizdegi otandyq joǵary oqý oryndarynyń shamasy qandaı deńgeıde ekendigin bildiredi. Nelikten memleket KBTÝ men Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetin qosyp jatyr?! Osy úderisti odan ári belsendi túr­de tereńdetý qajet. Elbasynyń «Ult Jospary – qazaq­standyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda elimizde kásiptik bilim berýdiń tegin bolyp jarııalanýynyń ózi beker emes. Munyń sebebin biz tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa týyn­datatyn syn-qaterlerge qarsy memlekettiń jasap jatqan bir amaly dep túsinemiz. О́ıtkeni, aldymyzda kele jatqan zamanǵa jalǵan joǵary bilim qajet emes. Ondaı ótirik dıplom jastarymyzdy dalada qaldyrady. Tipti, qazirdiń ózinde solaı bolyp ta jatyr. Onyń ornyna jastardyń kúni erteń nanyn taýyp jeıtindeı qarapaıym da bolsyn bir kásipti meńgerip shyqqany jón. Máselen, avtoelektrık degen qara­paıym ǵana kásip túri bar. Astanada osy mamandyqty jaqsy meńgerip alǵan orystyń jas jigitiniń úıiniń qaqpasyna qazaqtyń ózderin ájeptáýir qyzmet atqaryp júrmin dep esepteıtin biraz azamattary, sonyń ishinde kólik pen qurylys kásiporyndarynyń bas ınjenerleri, jeke bıznesmender men kásipkerler tań atpaı baryp, esigin kúzetip kezekke turady eken. Jańaǵy jigit qaqpasynan shyǵyp, kezekke turǵandardy tizimge tirkep, kimge saǵat neshede baratyndyǵyn aıtady. Olardyń árqaısysynan 5 myń teńgeden jınaıdy. Bul – barǵany úshin ǵana alatyn aqshasy. Jóndegeni úshin soıyp turyp taǵy alady. Sonda oılaı berińiz, bul jerde kim basshy, kim qosshy? Kimniń sońynan kim erip júr? Mine, qarapaıym kásiptiń qadiri qaıda deńiz! Qımylda, halqym! Árıne, reformalardyń júzege asýy­na birinshi kezekte bılik organdary jaýap beredi. Biraq reformalardyń taǵdyryn jalǵyz bılik sheshe almaıdy. Bul reformalardyń júzege asýy búkil halyqtyń belsendiligine qatysty bolyp otyr. Osyny oılaǵanda, keshegi Mirjaqyp Dýlatovtyń dabyl qaqqanyndaı «Oıan, qazaq!» dep taǵy bir ret aıqaı salǵyń kelip ketedi eken. Biraq qazir oıanýdyń ózi jetkiliksiz. Qalaı alyp qaraǵanda da, HH ǵasyr uly dúbir oqıǵalarymen qazaq halqyn oıatyp ketken ǵasyr boldy ǵoı. Al HHI ǵasyrdaǵy jańa ózgeristerdiń salmaǵy odan da zor bolmaq. Sondyqtan, «Qımylda, qazaq!» degimiz keledi. О́ıtkeni, endi ańyryp otyrýdyń jóni joq. Biz HH ǵasyrda memlekettiń jetegimen ómir súrip keldik. Al HHI ǵasyrda memleket burynǵydaı seniń ómirińe tikeleı yqpal ete almaıtyn bolady. Árıne, ol óziniń negizgi qyzmetterin saqtap, óz mıssııasyn júzege asyra beredi. Biraq qazirgi básekelestiktiń almaǵaıyp zamanynda, jahandaný úderisteri barǵan saıyn etek alyp, halyqtar mıdaı aralasa bastaǵan tusta endi árbir adam balasy shyn máninde óz taǵdyry úshin ózi jaýap bermek. Bul máseleniń, ásirese, jeke adam men bızneske tikeleı qatysy bar. О́ıt­keni, memleket basqarý isin jeńildetý, memlekettik qyzmet sapasyn arttyrý maqsatynda elektrondy úkimettiń tehnologııalaryn osy saladaǵy kompanııal­ardyń kómegine súıene otyryp engizýi múmkin, al qoǵam men turmysqa, óndi­riske, qyzmet kórsetýge qajetti basqa tehnologııalardyń barlyǵyn kompanııalar men jeke adamdardyń ózderi engizýi tıis. Memlekettiń mindeti adal sheneýnikterdi tárbıeleı, ádil zańdy­lyqtardy ornata, zamanǵa saı sot pen bank júıesin qura otyryp, osyǵan jaǵdaı týǵyzý. Qalǵan máselelerdiń barlyǵyn qoǵamnyń belsendiligi sheshedi. Suńǵat ƏLIPBAI, «Egemen Qazaqstan».