Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Erlan NYSANBAEVPEN áńgime.
– Erlan Nuralyuly, aldymen myna máseleni bilgimiz keledi: elimizdegi orman-toǵaı alqaptarynyń jalpy kólemi shamamen qansha gektardaı bolady?
– Qazaqstan – orman-toǵaıy azdaý keletin memleketter qataryna jatady. Derekterge súıenetin bolsaq, orman elimiz aýmaǵynyń 4 paıyzdan sál ǵana astam jerin alyp jatyr. Onyń ózinde ormandy alqaptyń teń jartysyna sekseýil ekpeleri otyrǵyzylǵan. Elimizdiń basym bóligin qamtıtyn jáne orman ósirý jaǵdaılaryn qıyndatatyn elimizdegi kúrt qurlyqtyq klımat ormandy alqaptardy keńeıtýge, orman sharýashylyǵyn damytýǵa ózindik qıyndyqtaryn tıgizetini belgili jaıt. Degenmen, soǵan qaramastan, elimizdiń qaı óńirin bolsyn jasyl jelekke bólep, orman alqaptaryn keńeıtý – Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń basymdyq berip otyrǵan negizgi maqsattarynyń biri ekenin atap ótkim keledi.
Endi jańa ózińiz aıtqandaı, naqty derekterge keletin bolsaq, 1993 jyly memlekettik orman qorynyń jalpy aýdany 23 mıllıon 974 myń gektardy quraǵan edi. Onyń 10 mıllıon 273,7 myń gektar jeri orman-toǵaımen qamtylǵan bolatyn. Búginde memlekettik orman qorynyń jalpy aýdany 29 mıllıon 301,9 myń gektarǵa jetti. Sonyń ishinde ormanmen qamtylǵan jer – 12 mıllıon 627 myń gektardy quraıdy. Bul – osy aralyqta ormanmen qamtylǵan jerdiń jalpy aýdany 2 mıllıon 353,3 myń gektarǵa kóbeıdi degendi bildiredi.
– On bes-jıyrma jyl ishinde orman alqaptarynyń kólemi edáýir artqan eken. Al orman qoryn ulǵaıtý barysynda qandaı jumystar júzege asyryldy jáne qazir nendeı is-sharalar júrgizilip jatyr?
– Negizgilerine toqtalyp ótsem deımin. Jalpy, ormandardy qalpyna keltirý – orman sektorynyń basty basymdyqtarynyń biri bolyp sanalady. «Qazaqstan-2030» Strategııasynda jáne Memleket basshysynyń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýlarynda osy máselelerge erekshe basymdyq berilip keledi. Atap ótýge tıispin, onyń ishinde elimizdiń aýmaǵyn ekologııalyq jaǵynan jaqsartý boıynsha yntalandyrý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Osy máselege qatysty naqty málimetterge júgineıin. Sońǵy bes jylda ormandy molaıtý jáne orman ósirý jaıy 18 paıyzǵa ósken eken. О́tken jyly aǵash otyrǵyzý tásili boıynsha 22,2 myń gektarǵa, al elimizdiń ońtústik aımaqtarynda sekseýil egý tásilimen – 28,7 myń gektarǵa jáne tabıǵı túrde qaıta jańǵyrtýǵa yqpal etetin sharalar júrgizý tásilimen 9,3 myń gektar alqapqa jumystar júrgizildi. Jalpylaı alǵanda, 2011-2015 jyldar aralyǵynda 224 myń gektar jerge orman aǵashtary otyrǵyzyldy. Sondaı-aq, buǵan qosa «Ormandardy saqtaý jáne respýblıka aýmaǵynyń ormandy jerlerin kóbeıtý» jobasy negizinde keýip qalǵan Aral teńiziniń tabanynda aǵash otyrǵyzý tásili boıynsha 47,1 myń gektar alqapqa jáne 9,3 myń gektar jerge aǵash tuqymyn sebý jumystary júrgizildi.
Sonymen qatar, «Semeı ormany» memlekettik orman tabıǵı rezervatynda tamyr júıesi jabyq kóshet materıalyn ósirý boıynsha Qazaqstanda teńdesi joq orman tuqymy kesheni salyndy. Onyń óndiristik qýaty 3,87 mıllıon dana tamyr júıesi jabyq kóshet materıalyn jáne 5,4 mıllıon dana tamyr júıesi ashyq kóshet materıalyn ósirýge jetedi. Bul keshen búginde 6 myń gektar jerdi alyp jatqan Ertis ózeni boıyndaǵy kóshetterdi kóbeıtýge múmkindik beredi.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti qyzmetiniń mańyzdy baǵyttarynyń biri – Elbasymyzdyń nazarynda turǵan Astana qalasynyń aınalasynda jasyl aımaq qurý. Negizinen bul baǵyttaǵy jumys 1997 jyly bastaldy jáne búgingi kúnge deıin 73 myń gektar jerge jasyl aǵash ekpeleri egildi. Bolashaqta tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemege sáıkes, jasyl aımaq kólemin 100 myń gektarǵa deıin jetkizý josparlanyp otyr. Aldaǵy ýaqytta aǵash tuqymdary egilgen jerlerge kútim jasalyp, turǵyndardyń oıdaǵydaı demalýyna jaıly jaǵdaı jasaý úshin landshafttardy qalyptastyrý jaıy qolǵa alynbaq.
– Orman-toǵaıdyń jaýy – órt. О́tken 2015 jyly órt osy salaǵa qanshalyqty zalal keltirdi?
– Barlyǵymyzǵa ortaq ári óte ótkir jáne ózekti másele jóninde suraq qoıyp otyrsyz. Jasyratyny joq, orman órtteri jasyl jelek tabıǵatqa úlken shyǵyn keltirýde. Degenmen, sońǵy 13 jylda respýblıka aýmaǵyndaǵy orman órtiniń sany edáýir azaıǵan. Máselen, 2003-2004 jyldary órt shyǵý oqıǵasy 1057-1315 retteı bolsa, 2014-2015 jyldary orman órtiniń sany 581-476-daı ǵana boldy. Keltirilgen zalal 2003 jyly 358 833 myń teńge, 2014 jyly 74 460 myń teńgeni qurasa, ótken jyly 119 041 myń teńge kóleminde boldy. Al órtke oranǵan jerlerdiń aýmaǵy 2003 jyly 91 929 gektardy, 2015 jyly 9626,19 gektardy qurady. Osy derekter burynǵyǵa qaraǵanda órttiń edáýir azaıǵandyǵyn kórsetedi. Orman órtiniń shyǵý sany men kóleminiń azaıýyna orman qorǵaý jáne orman sharýashylyǵy mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń jyldan-jylǵa jańartylýy áser etkenin atap ótken jón shyǵar dep oılaımyn. Sonymen qatar, orman qorǵaý ınspektorlarynyń jergilikti tótenshe jaǵdaılar jónindegi bólimshelerimen, quqyq qorǵaý mekemelerimen birlesip jumys isteýi de úlken septigin tıgizdi.
Joǵaryda atap ótilgendeı, ótken 2015 jyly respýblıkanyń memlekettik orman qorynyń aýmaǵynda jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda 9626,19 gektar, onyń ishinde ormanmen kómkerilgen 5604,85 gektar alqapta orman órtiniń 476 oqıǵasy boldy. Odan kelgen zalal 119,04 mıllıon teńgeni qurady. Jalpy, elimiz boıynsha Jambyl (1628,9 ga), Qostanaı (1593,8 ga) jáne Batys Qazaqstan (1139,5 ga) oblystarynda órt oshaqtary kóbirek tirkeldi. Al orman-toǵaı órtteri ártúrli sebepterge baılanysty oryn alatynyn qalyń kópshilik biledi dep oılaımyn.
– Sırek kezdesetin jáne joıylyp bara jatqan jan-janýarlar men balyq túrlerin kóbeıtýge, sondaı-aq, olardy qorǵaýǵa baılanysty qandaı jumystar qolǵa alynýda?
– Elimizdegi tabıǵı sý aıdyndaryn balyq resýrstarymen tolyqtyrý maqsatynda sońǵy 5 jylda memlekettik balyq ósirý kásiporyndary, onyń ishinde Atyraý jáne Jaıyq-Atyraý bekire balyq ósirý zaýyttary, Qamystybas, Petropavl jáne Maıbalyq balyq pıtomnıkteri, Qapshaǵaı ýyldyryq shashý-ósirý sharýashylyǵy, Qazaq óndiristik-jersindirý stansııasy – 812 mıllıon danadan astam bekire tuqymdas qortpa, bekire, shoqyr, pilmaı, súırik, aqsaha, tuqy jáne ósimdik jemdi aq amýr, dóńmańdaı balyqtaryn ósirip, sý aıdyndaryna jiberdi. Sonymen birge, 2010 jyldyń 18 qarashasynda ótken Kaspıı jaǵalaýy memleketteri basshylarynyń III sammıtiniń qorytyndysy boıynsha bekire tuqymdas balyqtardy saqtaý maqsatynda Prezıdentimiz Kaspıı teńizinde bekire tuqymdas balyqtardy kommersııalyq maqsatta aýlaýǵa moratorıı engizý týraly tapsyrma bergen bolatyn. Osyǵan baılanysty Qazaqstan 2010 jyldan bastap kommersııalyq maqsatta bekire tuqymdas balyqtardy aýlaý jumystaryn júrgizbeıdi.
Osy jerde toqtala keteıin, 2014 jyldyń 29 qyrkúıeginde Reseıdiń Astrahan qalasynda ótkizilgen Kaspıı jaǵalaýy memleketteri basshylarynyń IV sammıti kezinde Kaspıı teńiziniń sý-bıologııalyq resýrstaryn saqtaý jáne utymdy paıdalaný týraly kelisimge qol qoıyldy. Onda barlyq Kaspıı jaǵalaýy memleketteriniń Kaspıı teńizinde bekire tuqymdas balyqtardy aýlaýǵa moratorıı engizý tetigi qarastyrylǵan.
– Al ań men qustyń, bekire-balyq túrleriniń jaýy – brakonerler ekenin ózińiz jaqsy bilesiz. Osy ótkir keleńsizdiktiń kúres jaıy qalaı?
– Brakonerlikke jol bermeý, onyń aldyn alý maqsatynda Jaıyq-Kaspıı basseıniniń sý aıdyndarynda elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy, Ishki ister mınıstrligi jáne Ulttyq qaýipsizdik komıteti basshylarynyń birlesken buıryǵy negizinde ótken jyly «Bekire-2015» dep atalatyn keń aýqymdy balyq qorǵaý aksııasy ótkizildi. Aksııanyń nátıjesinde tabıǵat qorǵaý zańnamasyn buzǵany úshin 1048, onyń ishinde óreskel sıpattaǵy – 179, balyqty zańsyz tasymaldaý boıynsha – 84, balyqty zańsyz satý boıynsha – 12 hattama toltyryldy. Barlyǵy 834 adam, onyń ishinde mamandandyrylǵan ákimshilik sotpen 106 tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy.
«Bekire-2015» aksııasyn júrgizý kezeńinde 144 qylmystyq is qozǵaldy, onyń ishinde 56 is sot orǵandaryna joldandy. Aksııa barysynda tabıǵat qorǵaý zańnamasyn buzýshylarǵa 10 mıllıon 503 myń teńge somasynda ákimshilik aıyppul salynyp, olardan memleket bıýdjetine 7 mıllıon 693 myń teńge óndirildi. Sonymen birge, tártip buzýshylardan 33 tonna 176 kılo balyq, onyń ishinde 3080 kılo bekire tuqymdas balyq jáne 19,9 kılo bekire tuqymdas balyq ýyldyryǵy men 186 dana júzý, 1207 dana aýlaý quraly alyndy.
– Endi eki-úsh jyl saıyn bir dúrliktiretin «kıikterdiń qyrylý» oqıǵasyna, onyń ishinde ótken jyly oryn alǵan kıikter óliminiń sebep-saldaryn attap ótýge bolmas...
– Biz úshin bul rasynda da óte úlken problema boldy. Bul jóninde kóptegen synı pikirler aıtyldy. Osyǵan baılanysty myna málimetterdi atap óteıin. 2015 jylǵy 11 mamyr men 5 maýsym aralyǵynda Qostanaı, Aqtóbe jáne Aqmola oblystarynda Betpaqdala taralymyndaǵy kıikterdiń jappaı ólim-jitimi tirkelgen bolatyn. О́lgen 150044 kıik kómildi. Al kıikterdiń ólim-jitimge ushyraý sebebin anyqtaý maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy mııstrliginiń 12 mamyrdaǵy № 18-2/430 buıryǵymen jumys toby quryldy. Onyń quramyna ǵylymı uıymdar men mamandandyrylǵan zerthanalardyń mamandary engizildi.
Kıikterdiń ólim-jitimge ushyraý kólemin eskere otyryp, el Premer-Mınıstriniń 2015 jylǵy 28 mamyrdaǵy №48-О́ ókimimen kıikterdiń Betpaqdala popýlıasııasynyń jappaı qyrylýyna baılanysty qalyptasqan ahýal boıynsha usynystar ázirleý úshin jumys toby quryldy. 2015 jylǵy 5 jáne 12 maýsymda Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary B.Saǵyntaevtyń tóraǵalyq etýimen jumys tobynyń otyrystary ótkizildi. Osy otyrystardyń qorytyndylary boıynsha, kıikterdiń ólý sebebi pasterellez boldy degen ortaq pikirge keldi. Osy másele – aqbókenderdiń jappaı qyrylý sebepterin anyqtaýymen ǵylymı uıymdar men mamandandyrylǵan zerthanalar aınalysty. Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýty daıyndaǵan jalpy qorytyndy boıynsha, Qostanaı, Aqtóbe jáne Aqmola oblystaryndaǵy kıikterdiń qyrylý genezinde gemorragıkalyq septısemııa nemese pasterellez basym bolyp, kıikterdiń qyrylýyna negizgi sebep bolǵany jáne kıikterdiń qyrylýyna ákelgen qubylystar patogenezi boıynsha júrgizilgen zertteýler negizinde kenelerdiń belsendiliginiń artýy nátıjesinde damyǵan teılerıoz, klostrıdıoz aǵzanyń rezıstenttigin qatty tómendetetin bedersiz nemese ilespeli aýrýlar sebep bolǵany anyqtaldy. Kıikter úshin ólim qaýipine soqtyratyn ınvazııalyq jáne bakterııalyq aýrýlar keleshekte egjeı-tekjeıli zertteýdi qajet etedi.
2015 jylǵy 19 qazanda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetinde kıikterdiń ólim-jitimge ushyraýyn anyqtaý boıynsha jumys tobynyń qorytyndy otyrysy ótti. Onda Bilim jáne ǵylym mınıstrligine kıikter taralymdaryn saqtaý jóninde respýblıkalyq jáne sheteldik ǵylymı uıymdar men sarapshylardyń jumystaryn úılestirý jónindegi jumys tobyn qurý, jumys toby jumysynyń qorytyndysy boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine kıikter taralymdaryn saqtaý jóninde ǵylymı negizdelgen praktıkalyq usynystardy berý usynyldy.
Jumys toby otyrysynyń sheshimimen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi janynan qurylǵan Betpaqdala taralymy kıikteriniń ólý sebepterin anyqtaý jónindegi jumys tobynyń qyzmeti aıaqtaldy. Ári qaraı Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Bilim komıtetiniń 2015 jylǵy 18 qarashadaǵy buıryǵymen kıikter taralymdaryn saqtaý jóninde ǵylymı negizdelgen praktıkalyq usynystardy ázirleý boıynsha óz jumys tobyn qurdy. Sodan keıin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynan qurylǵan jumys toby kıikter taralymdaryn saqtaý jóninde ǵylymı negizdelgen praktıkalyq usynystar daıyndady. Qazirgi ýaqytta olardy múddeli memlekettik organdar, ǵylymı uıymdar jáne mamandandyrylǵan zerthanalar pysyqtaýda.
– Erlan Nuralyuly, aldaǵy ýaqytta atqarylatyn jumystardy atap ótseńiz?
– Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, orman sharýashylyǵy salasynynyń aldynda aýqymdy mindetter tur. Solardyń biri – Astana qalasynyń jasyl aımaǵyn qurý boıynsha jumystardy jalǵastyrý jáne onyń kólemin 2020 jylǵa qaraı 100 myń gektarǵa jetkizý, Semeı ormany memlekettik orman tabıǵı rezervaty aýmaǵynda orman tuqym keshenin iske qosyp, onyń óndiristik qýatyn 3,87 mln. danaǵa arttyrý jáne de ony iske qosý esebinen Ertistiń boıyndaǵy jaldy qaraǵaı ormandaryn qalpyna keltirý boıynsha jumystardyń kólemin jylyna 8-10 myń gektarǵa deıin kezeń-kezeńimen kóbeıtý. Sondaı-aq, orman sharýashylyǵy jáne tabıǵat qorǵaý mekemeleriniń, ishki ister, onyń ishinde tótenshe jaǵdaılar uıymdarynyń ózara is-qımylyn nyǵaıtyp, qoǵamdyq uıymdar men jeke tulǵalardy ormandaǵy órt qaýipsizdigin saqtaý sharalaryn nasıhattaýǵa tartýdy alǵa qoıyp otyrmyz.
Al janýarlar dúnıesi salasy boıynsha – halyqaralyq tabıǵat qorǵaý uıymdarymen yntymaqtastyqty, Qazaqstanda barysty, kıikti, basqa da sırek kezdesetin tuıaqty janýarlar túrlerin saqtaý boıynsha jumystardy jalǵastyrý, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń vedomstvolyq baǵynysyndaǵy bólimsheler QR IIM Ákimshilik polısııasymen jáne oblys ákimdikterimen birlesip janýarlar dúnıesin saqtaý jáne tabıǵat qorǵaý zańnamasyn buzýshylarmen qarsy kúres júrgizý, respýblıkalyq «Qansonar» qaýymdastyǵymen ańshylyq sharýashylyqtaryn damytý jónindegi birlesken jumysty respýblıka kólemine shyǵarý, 2016 jyldyń kóktem jáne kúzinde QR IIM kıikter taralǵan aımaqtaǵy oblystardyń jergilikti atqarýshy organdarymen jáne qoǵamdyq uıymdarmen birlesip, «El bolyp kıikti saqtaıyq!» atty tabıǵat qorǵaý aksııasyn ótkizý. Alda turǵan maqsat-mindetimizdiń bir parasy, mine, osy bolyp tur.
Sondaı-aq, balyq sharýashylyǵy salasynda qundy balyq túrleriniń jasandy ósimin molaıtý boıynsha jumystardy jalǵastyrý, Qapshaǵaı ýyldyryq shashý-ósirý sharýashylyǵyn, Petropavl jáne Maıbalyq balyq pıtomnıkterin, Qazaq óndiristik-jersindirý stansııasyn respýblıkalyq memlekettik qazynalyq kásiporyndaryn jekeshelendirýge daıyndaýdy qamtamasyz etý. Munymen qosa, «Jaıyq-Atyraý bekire balyq ósirý zaýytyn qaıta jańartý» jobasynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesin túzetý boıynsha jumystardy aıaqtaý kózdelip otyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan».
