Almastyń baıtaq álemi

Bul Almas Almatov týraly baılaýly sózdi keshegi Rahmanqul Berdibaev syndy ǵulama nemese Myrzataı Joldas­bekov, Seıit Qasqabasov sekildi fol­klor­dyń tamy­ryn tap basatyn bilgirler aıtsa bolar edi. Aǵa jasyna jetip otyrǵan dańǵyl jyraý týraly, onyń búkil bolmys-bitimi týraly jazǵaly otyrǵan az ǵana pikirimiz óz boıymyzǵa shaq kelmeı qala ma, Almastyń tolymdy tulǵasyna tar bolyp qalmaı ma dep qaýip oılap otyrǵanymyzdyń nesin jasyramyz. Zamananyń qalybyna syımaıtyn, týmysy bólek azamattardy kórdik. Ǵalam­tormen shyrmalǵan alashapqyn ýaqyttyń kóshine ózge bir ǵalamshardan kelip qosylyp ketkendeı soıy bólek, sıpaty basqa solardyń ózderi de saýsaqpen sanardaı neken-saıaq. Bireý. Ekeý. Úsheý. Az. Keshegi ardaqty Aqseleý aǵa bizdiń kezeńimizge ǵaıyptan qosylyp qalǵan sondaı fenomen edi ǵoı. Onyń moıyny qoǵamnan ozyp turǵanyn ańǵarýshy edik. Al akademık Zeınolla Qabdolov «Ábishtiń ustazy edim dep aıtýǵa qymsynamyn» dep kishireıse, bul Kekilbaev keremetiniń ólshemge syımaıtyn alyptyǵyn moıyndaý emes pe? Qalypqa salsa keptelip qalatyn, standarttardyń syqıǵan ólshemderine shaq kelmeıtin osyndaı ózgeshe bitimi bar sırek daryndardyń biregeıi dál osy Almas Almatov der edik. Sonaý Buqar men Bazardyń, Tur­maǵambet pen Omarlardyń zaman qurbysy sekildi Almastyń sóz soraby da, etıkalyq-estetı­kalyq kózqarastar kesheni de bizdiń bir tarynyń qaýyzyna sııatyn kúıki zamanymyzdyń paradoksy sekildi. Kóneniń kózindeı, bu­rynǵynyń sarqytyndaı jyra­ý­ymyzdyń búgingi ala-qula óner jármeńkesindegi bólek ornyn biz osylaı baǵalaımyz. Biz alǵash kórgende osy Al­mas Nurma­hanuly otyzǵa tola qoı­maǵan oǵlan edi. Folklorshy Mardan Baıdildaev tanys­tyrǵan tárizdi. Birden basymyzdy shul­ǵyp, qolymyzdy qýsyrdyq desek, jalǵan bolar. О́ıtkeni, Almasty tolyq uǵynyp qabyldaý úshin ózińniń de ishki daıyndyǵyń bolý kerek. Osy kúngi jeńil-jelpi áýez­derge, tipti, klassıkalyq máde­nıetke aýyzdanǵan kisi Al­mas­tyń kómeıden quıylatyn quldyrańdaǵan qumyr daýysyna bir eleń etkeni bolmasa, kóbine ony ekzotıka dep baǵamdap, óte shyǵary daýsyz. Tórt qubylasy teńelgen bul shalqar darııany ádil baǵalaý úshin onyń tereńine boılaý, shalqaryna shomylý qajet. Sol kezde Qazaqstannyń atynan shetelderge jıi shyǵyp, etnografııalyq konsert-leksııa­larymen Fransııa, Ame­rıka, Gol­landııa, Germanııa sekildi shet jurttardy tamsandyryp júrgen Almas, sirá, Mońǵolııadan oralǵan tusta bolar, óz otynyń basynda birqatar aqyndardyń basyn qosyp, bir tań jyrlaǵany bar edi. Tus-tusynan sarqyrap qulaı aǵatyn darııany sol joly armansyz tamashaladyq, árqaısymyz óz shama-sharqymyzsha paıymdap, baǵasyn berdik. Kósheneıdiń kózin kórgender sonyń ózi, sonyń izi dep súı­sinisti. Túrkimen, qaraqalpaq maqam­daryn sińire almaı júrgen biz sııaqtylar osy joly osynaý ýaqytpen saryndas qupııaly sazǵa áıteýir baýyr basty, etene tabys­ty. Odan ári bul sıqyrly sazǵa qulaq tósep tyńdaýdy daǵdyǵa aınaldyrdy. Almaspen erteden aýyzdanyp alǵan aqyn baýyrymyz Shákızada Ábdikárimovtyń myna jyr joldary sol keshtiń sýreti: Almasymyz... moldadaı tylsym oqyr, Jylatady seni, ázir kúrsine tur. Iranbektiń ıyǵy selkildese, Qyzyp qalǵan shyǵar dep Júrsin otyr. Kıeli óner qonbaıdy sózi alaǵa, Meniń de arqam joq jerden qozady, aǵa. Úıirip ap diline otyr jurtty, Kókten túsken myna bir qoja bala. Qojalar kókten tússe, tús­ken shyǵar, biraq, Almastyń bo­ı­yn­daǵy surapyl óner kókten tús­pegen. Syr boıynyń topyraǵyn basyp, sýyn ishken uly jyraýlar ǵasyrlar boıy jaratqan jaýhar jyr murasyn Almas tal besikten beli shyǵa salyp boıyna sińire bastaǵan eken. «Biz ónerge bir kúnde kelgen joqpyz jáne bir kúnge kelgen joqpyz» dep ózi aǵy­nan jarylǵandaı, Almas ózine deıingi dara júırikterdiń báriniń ilip alaryn ıgergen daryn retinde únemi irilene bergen, ilgerileı bergen. Dúr Ońǵar, Ke­te Júsip, Qańly Júsip, Turmaǵambet, Balqy Bazar, Maılyqoja sekildi túpsiz tereńderdiń tuńǵıyǵyna boılap enip, ózi de solardyń sarynymen tolǵanýǵa boı urǵan Almastyń shaıyrlyq mashyqtarynan qalyń qaýym áli beıhabar tárizdi. «Qazyna» deıtin dastanymen talap tulparlarynyń tizginin ustaǵan Almas sońǵy jyldary «Shyń­ǵysnama» atty asa kúrdeli shyǵar­maǵa táýekel etkeni bizge málim. Onyń keı­bir oljaly tustaryn jarııalap ta júr. Bir ǵajaby, bul jyr týyndylarynyń astyna Almas óz qolyn qoımasa, halyq poezııasynyń úzdik úlgilerinen ajyratyp alýyńyz ekitalaı. Sebebi, osy zamannyń shaldyr-shatpaǵynan til qunarymen, uǵym-túsinik baılyǵymen erek­shelenetin Almas qoltańbasy kóne maqamdarǵa etene jaqyn. О́leń qurylymyndaǵy, uıqas jaratylysyndaǵy kóneleý bop kórinetin qarapaıymdylyqtyń ar jaǵynda dástúr sabaqtastyǵymen úndesken shyńyraý tereńdik jatyr. Almastyń búkil shyǵar­mashylyq áleýetiniń sıpatyn tanytatyn myna bir tolǵaýyn ǵana keltireıikshi: Baılyqqa baqyt kelmeıdi, Altyndy belden úıgenmen. Keıbir jannyń kóńili tar, Bar bolyp dáýren súrgenmen. Bastaǵy dáýlet túlkideı, Kózdi aldap sulý túrlengen. Dosyńda bázbir opa joq, Betińe qarap kúlgenmen. Shalaǵaı bolsa joldasyń, Bolmashy jerden syr bergen. Júıelep sózdi jymdasań, Naızadaı bolar túırelgen. Dámdi bolsyn lebiziń, Jal-jaıadaı súrlengen. Qysylǵan jerde top bastar Sózge qumaı sur mergen. Baq bitken saıyn jumsaq bol, Terideı sútke ılengen. Oılaspaı erte is qylma, Qolyńa bılik tıgenmen. Qobaljyl kóńilim taryqpa О́sek pen naqaq, súıreńnen. Kúnshildik birge týysqan Belgili jaý ǵoı úırengen. Shabystan júırik jańylmas Aıaqtan shalyp ilgenmen. Darııa aram bolmaıdy It qanshama sıgenmen! Dıdaktıka ma? Iá. Biraq, osy beımezgil dıdaktıkanyń ar ja­ǵynan halyqtyq dańǵyl danalyqtyń, kisiliktiń uly soraby kórinip turǵan joq pa? Úsh daraqtyń arasynda jol taba almaı adasatyn búgingi jadaý «oıshyldyǵymyzdyń» izder órisi, tabar qonysy dala danalyǵynyń jurtynda jatqanyn ańǵartar osy poezııa emes pe? Jalpy, babadan mıras bolyp kele jatqan kisilik, degdarlyq, bek­zattyq kodeks­terimizdiń biraz nyshandary Almastyń sózinen de, júris-turys, is-qımylynan da baıqalatynyn kúlbiltesiz-aq aıtqymyz keledi. Oǵan ondaǵan mysaldar da keltirýimizge bolar edi. Atadan balaǵa úrdis bolyp kele jatqan bul qasıetterdiń uıasy – onyń ónegeli otbasynda ornyqqan. Ákesin kórmesek te, Almastyń ardaqty anasynyń berekeli das­tarqanynan dám tatyp, tárbıeli úıdiń úlgisine tamsanǵan kezderimiz bar edi. Almastyń anasyn tóbesine kóterýi, Almas úıindegi áıelderdiń er-azamatty pir tutýy kóńil tórinde saqtalyp qalypty. Osynyń bári basyn qosa kele, qazaqtyń ejelgi danagóı ádet-ǵuryptaryn saqtap kele jat­qan sanaýly otbasylary búkil qazynaly genofondymyzdyń shyraqshylary-aý dep oı túıýge, súısinýge májbúr etkenin umyta almaı kele jatyrmyz. Bul kúnde Astana qalasynyń berekeli bilim ordasy – Ulttyq óner ýnıversıtetinde professor retinde kóp ónerpazdyń jalyn tarap, kekilin túıip otyrǵan A.Almatovtyń pedagogtik qyz­meti de shydam men tózimniń, aqyl men sabyrdyń úlgisi. Almaty konservatorııasynda, Qyzylorda ýnı­versıtetinde dástúrli óner­diń kafedrasyn negizdep, onyń ǵylymı-ádistemelik baǵdar­lamasyn qa­lyptastyryp, halyq ónerine qu­lash urǵan júzdegen jas ulannyń úmitin úkilep kelgen bul iri tul­ǵanyń eńbek-meh­­naty birde elense, birde aıaq­­asty bolyp, úlesi árkimniń en­shisinde ketip jatqanyn da baıqaımyz. Almas Almatov búgin 60 jasqa tolyp otyr. Alpys qa­zir jigittiń jasy bolyp qaldy. Arǵymaqtaı arqyraǵan Almas ta naǵyz qaı­ratty, qýatty shaǵyn­da ózgeshe ónerimen táýelsiz memlekettiń tertesine jegilip, týǵan eline tóbesimen júrip qyzmet etýde. Talantyna táý etýshileri kóp. Tileýlesteri odan da kóp. Al­mastyń atan túıege júk bolar­daı ataq-dańqynyń ózi ulttyq ónerimizdiń ortaımas oljasy, azyrqanbas abyroıy. Qaıyryn bersin dep tileıik! Júrsin ERMAN, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ALMATY.