Jambyl – ǵasyrlyq ǵumyrymyzda aryny basylmaǵan alyp jyrshy, shuraıly jyrdan óshpes mura qaldyrǵan dúldúl aqyn. Ol ózinen keıingi ár urpaqtyń atbasyn arnaıy buryp, shólirkegende tunyq jyrlarynan sýsyndar tuma bulaǵy!
Kóńildi muń basar sátter áli de az emes. Sol sátte áldebir aýyr oılardyń jan dúnıemdi sary aıaz bolyp qarıtyny da bar. Bolǵan da tolǵan dúnıeniń solǵany men tógilgenin de bir basynan ótkizip, zamananyń ashy zapyranyn tatqan kıeli bir shańyraqtyń bosaǵasyna ıe bolyp, atadan qalǵan jalqy tuıaqty men úshin ómirdiń tereńnen tartar syry da jeterlik áli.
Keshegi keńestik kezeńdegi kámpeskeden qashyp, «Sıbkraıǵa», ıaǵnı Sibirge bir túnde ótip ketip, jan saýǵalaǵan da, odan keıingi «halyq jaýy» retinde túrmeniń azabyn tartqan da, odan keıingi Uly Otan soǵysynda tórt birdeı arysynan habar-osharsyz aıyrylǵan da, ıá... odan keıin bizdiń shańyraqta endi sottatyp, endi aıdatatyn erkek kindikti qalmaǵan soń meniń sorly anama da «on keli qara bıdaı urlady» degen kórsetindi jalamen on jyldy kesip te bergen kezeńderdiń salqyny urady janymdy.
Mine, tarıhtyń osyndaı bir qıly-qıly kezeńderiniń qııamet qaıshysymen bizdiń áýlettiń de taǵdyrynyń qıylyp túsken kezderi az bolǵan joq. Sondaǵy bar taǵylǵan aıyp – qajy-mollanyń urpaǵy bolǵandyǵymyz edi. Meniń óz atam Jumjuma mollanyń týǵan aǵasy Babanazar qajy kezinde Naýryzbaı Talasuly, kádimgi Naýan Haziretpen birge musylman dini úshin kúreskenderdiń biri ekendigin tarıh joqqa shyǵarmaıdy. Ásirese, Kókshetaý óńiriniń musylmandaryn shoqyndyrý bastalyp, Kókshetaý dýanyndaǵy musylman meshitindegi medreseni jaýyp, dinı rásimderge tyıym salynǵan tusta Kókshetaý óńiriniń sol kezdegi bas kótergen din basylary men zııalylarynyń arasynda Babanazar qajy Jańabatyruly da júrgen edi. Patshanyń jarlyǵymen Naýan Haziret jaryqtyq Sibirge jer aýdarylǵan qıyn-qystaý kezeńderde aq patshaǵa deıin baryp aryzdanyp, odan keıin «ıtjekkenge» aıdalyp ketken Naýryzbaı Talasulynyń sońynan izdep baryp alyp kelgen de Janbatyr Babanazaruly men Babanazar Jańabatyruly sııaqty sózge sheshen, ot aýyzdy, oraq tildi osy bir dilmar qajylar bolatyn. Bul jaıynda belgili jazýshy Sarbas Aqtaev «Naýan Haziret» atty kólemdi eńbeginde dáleldi jazyp kórsetken-di.
Jáne de 1903 jyldyń 9 qarashasy kúni Dala General-gýbernatorynyń keńsesine túsip, tirkelgen myna bir anyqtama Omby memlekettik arhıvinen tabylyp otyr. Bul anyqtama, tarıhı qujat meniń atam Babanazar qajynyń elimiz ben dinimizdiń shynaıy janashyry bolǵandyǵyn kórsetkendeı. Dala General-gýbernatorynyń keńsesine túsken bul qujat myna jaǵdaıdy baıandaıdy. «Anyqtama. Aqmola oblysynyń áskerı gýbernatory janyndaǵy asa mańyzdy isteri jónindegi sheneýnigi Iаhontovtyń túsiniktemesi boıynsha musylman úgiti jónindegi istiń meńgerýshisi General-Maıor Romanov jergilikti ákimshiliktiń ókimimen jabylǵan medreseni ashý jáne Sibirge jer aýdarylǵan molla Talasovtyń basyna azattyq berý jónindegi qyrǵyzdar Babanazar Jańabatyruly, Ábýtálip Bakızın jáne basqalardyń ótinishterin asa mártebeli Sizdiń quzyryńyzǵa jetkizemin». Bul qujatta Dala General-gýbernatory keńsesi meńgerýshisiniń jáne aǵa is júrgizýshiniń qoldary bar (bul qujattyń kóshirmesi qolymda saqtaýly, orysshadan aýdarylyp berilip otyr. Eskertý – avtordiki).
– Naýan haziret aqtalypty, Janbatyr men Babanazar isti buzǵyzypty, – degen áńgimeni el estip, búkil Atyǵaı, Qaraýyl bolyp dýan ortalyǵy – Kókshetaýǵa kúni buryn jınalyp, alysqa sapar shegip ketken qadirlilerin tilektestikpen qarsy alǵan toptyń aldyna Sherııazdan qajy shyǵyp:
Janbatyr, Babanazar eki júırik,
Sýarǵan sýat kólden eki súırik.
Allanyń bergen bul da baǵy shyǵar,
Kóterdiń islám dinin eki júırik, – dep quttyqtap, óleńmen qarsy alǵan eken. Mine, munyń ózi Sibirge jer aýdarylǵan Naýan haziretti Janbatyr men Babanazar qajylardyń qııamet sapardan alyp kelgendigin dáleldep turǵandaı.
Mine, Naýan hazirettiń isin buzǵyzamyn dep Sankt-Peterbýrgtegi aq patshanyń aldyna baryp, sol saparynda orys patshasynan syılyqqa oqaly shapan, altyn saǵat alyp qaıtqan atam Babanazardyń osy bir áreketi jańadan ornaǵan keńes ókimetine jaqpaǵan-dy. Bizdiń áýlettiń qýǵyn-súrginge túsýiniń jáne de elýinshi jyldardaǵy «hrýshevtik jylymyq» ornaǵanyna deıin senimsiz «elementterdiń» biri bolǵandyǵymyzdyń basty álipbıi orys patshasynyń atama syılaǵan oqaly shapany men altyn saǵatynan bastalǵan-dy.
– Bir túnde soıatyn maldy soıyp, etin qaqtap, jolǵa azyq daıyndadyq ta, dúnıe-múlikti jerge kómip, biraz maldy Taıynshanyń bazaryna aıdap aparyp sattyq ta, Qyzyljar vokzalyna baryp, poıyzǵa otyrdyq ta, elden qashyp kettik qoı, – dep ákem kúrsinip otyratyn. Bertin es jııa kele sol jer astyna kómilip, jasyrylǵan deni Quran kitaptary ekendigin bildim.Nemere aǵam Aıtmuhambettiń jýyrda bir aıtqan áńgimesinde, biraz Quran kitaptary bizdiń ata-babamyzdyń eski qorymyna kómilgen eken. Solardy tapqym da kelgeni bar. Jer astyndaǵy zatty anyqtaıtyn qural bolady degen soń, solardyń mamandarymen de pikirlesip edim, biletinder «ol qural qaǵazdy anyqtaı almaıdy» degendi aıtty.
Alaıda, meniń qolymda sol ata murasynyń birer dúnıesiniń saqtaýly turǵany da kóńilime medet osy kúnderi. Bala kezimde bizdiń úıdiń shoshalasynda eski bir sandyq eleýsiz bolyp jatatyn-dy. Sol eski sandyqty úılenip, úı bolǵannan keıin ákem «mynany qalańa alyp ketip, úıińde saqta, qolyńnan shyǵarýshy bolma» degeni de bar. О́zi bir Qurandy alyp qaldy da, sandyqty ishindegi qalǵan bar dúnıesimen Kókshetaýǵa alyp kettim. Sodan beri sol dúnıeler meniń qolymda.
Atadan maǵan buıyrǵan sol sandyqtyń ishinde tozyǵy jetken kóptegen dinı kitap, Qurandarmen birge 1938 jyly Qazaqstan kórkem ádebıet baspasynan latyn qarpimen basylyp shyqqan Jambyl Jabaevtyń óleńderi men jyrlarynyń qyzyl tústi kitaby da bar edi. Jáne de sol latyn qaripterimen basylǵan, ábden tozýǵa aınalǵan «Er Tarǵyn», «Qobylandy batyr», «Alpamys batyr», «Shora batyr», «Qambar batyr» jyrlary toptastyrylǵan bir kitap ta kóneden jetip otyr.
Jambyl Jabaevtyń aqyndyǵyna jetpis bes jyl tolýyna arnalyp 1938 jyly shyǵarylǵan bul kitap ta maǵan atalarymnyń qýǵyndy-súrgindi, qorqyp-úrkip ómir súrgen kezeńderinde qasıetti Quran kitaptarymen birge saqtalyp búginge jetkeni kóńilimniń oıran-asyryn shyǵarsa da, shúkirshilikke boı aldyramyn.
Eń áýeli elimniń Táýelsiz el bolǵandyǵyna myń da bir shúkir qylamyn! Táýelsiz elim bolmasa, otyz segizinshi jyly ustalyp, «jatyrmyn Qyzyljardyń túrmesinde, adamnyń basyna muny bermesin de» dep jan nalasyn jyrymen aıtyp ketken ákemniń týǵan inisi Nábıǵalıdiń qasiretin aıta alar ma edim?!
О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary Babanazar qajynyń bel balasy, ákemniń aǵasy Ǵabdylhamıt bizdiń aýylda jalǵyz ózi ǵana namaz oqyp, oraza ustaǵan jáne de ár juma saıyn avtobýsqa otyryp, Kókshetaýdaǵy jalǵyz meshitke kelip juma namazyna da qatysatyn edi de, namazdan keıin bizdiń páterimizge keletin edi jaryqtyq. Qona jatatyn kezderi de bolatyn. Sondaı sátte atamnan elden, árkimnen estigen «biz nege qýǵyndaldyq, meniń anamdy kim jáne nege sottatty?» degen suraqtardyń astyna da alatyn kezderim bolatyn. Zııaly qart oılanyp, únsiz otyratyn da:
– Qaıtesiń, shyraǵym, ótken zaman ótti de, ketti ǵoı, eski áńgimeni báribir sender endi aıta da almaısyńdar, jaza da almaısyńdar. Ony aıtqyzbaıdy da! Ne kórsek te bárin biz kórdik qoı. Bizdiń ótkenimiz endi senderdiń bastaryńa pále bolyp jabysyp júrmesin, – dep kóp jaıdy bizge aıtpaı da ketti. Qajy urpaqtarynyń mekendep otyrǵan jerlerinen qýylýy, mal-múlikteriniń talan-tarajǵa túsýi bar, odan qaldy «baı balalary» dep kózge túrtki bolýyn qart ózi ólgenge deıin umyta almaǵandaı edi. Endi sol qýǵyn-súrgindi keıingi urpaqtary bizder kórmese dep kóp jaıdy aıtpaǵany esti qarttyń bizdiń bolashaǵymyzdy oılaǵany da, saqtandyrǵany da bolar.
Sol bir aýyr oıdyń ústinde otyrǵan atam álden ýaqytta ústel ústinde turǵan bos shaı keseni qolyna aldy da:
– Myna bos kesege sýdy quıa berseń ol tolady ǵoı, tolǵan soń tógiledi ǵoı, shyraǵym! Biz de kezinde bolǵanbyz, tolǵanbyz,sonan soń tógilgenbiz! Endi bir Alladan sonyń qaıyryn sura! – degendi aıtyp, búk túsip jatyp alǵan-dy.
Atamnyń osy bir aýyz sózi meniń jan dúnıemniń oıran-asyryn shyǵardy. Sonan beri sózge sheshen, dýaly aýyzdy, dindar atamnyń osy bir aýyz sózi qınalǵan sátterimde sana túpkirinen árdaıym ún qatyp turatyny da bar.
Táýelsiz elim bolmasa, bir kezderi namaz oqýlarynyń ózi qaýip pen qater bolǵan zar dúnıeniń azabyn tartqan ata-baba áýletiniń azapty ǵumyrlarynyń óship bara jatqan shamshyraqtaryn qaıyra jaǵyp, 2014 jyly sol ata baba mekeninde jańa meshit salar ma edim?! Bir Allanyń razylyǵy úshin meshit saldym! Bul meniń uzaq jylǵy oıymnan ketpeı júrgen jaı edi. Jaratqan ıem sátin saldy! Táýbe!
Meniń óz atam Jumjuma mollanyń jáne onyń qara shańyraǵynyń qasıeti jaıly osy aýyldyń týmasy, kezinde Kókshetaý qalasynda turyp, túrli qyzmetter atqarǵan Rásh Sánıqyzy Qosshyǵulova 2002 jylǵy 1 qarasha kúngi «Kókshetaý» gazetinde jarııalaǵan óz esteliginde: «El ishinde asa qadir tutyp, qasterlep, bosaǵasyn ımene attaıtyn qasıetti qara shańyraqtar bolady. Sondaı shańyraqtyń biri de biregeıi – Jumjuma mollanyń otbasy edi. Aýyldan áldekim alys saparǵa shyǵyp, jolǵa attanar bolsa, qaıtken kúnde táý etip, sol kisiniń aq batasyn alyp, aq dastarqanynan, dám tatpaı ketpeýshi edi. Ol sol ma, aýyldaǵy jańa týǵan jas náresteni dúnıege kele salysymen áýeli sol úıdiń qutty shańyraǵyna aparyp, jaratqan Alladan járdem tileıtinin kózimiz kórdi», – dep jazǵan bolatyn.
Mine, men sol qasıetti shańyraqtan qalǵan, Jumjuma mollanyń bes ulynan tiri qalǵan Erǵalıdyń jalǵyz tuıaǵy edim. Shańyraǵy jabylyp qala jazdaǵan bir áýlettiń kindigin jalǵap otyrǵanyma táýbe qylamyn. Týǵan aýylymda meshit salǵanymda eń áýeli sol meshittiń kók kúmbezin kóterip turǵan, árqaısysynyń bıiktigi úsh metrdeı bolatyn tórt birdeı kolonnasyn, baǵana tireýlerdi taǵdyrlary beımálim, sońdarynan urpaq ta qalmaǵan, osy kúnge deıin taǵdyrlary da beımálim ákemniń eki aǵasy Muqametqalı men Nurǵalı, eki inileri Nábiǵalı men Qınaıatqalı Jumjumauldaryna arnap, sol tórteýi bizdiń úıdiń qara shańyraǵyn kóterip tursyn, sol óz qara shańyraqtarynyń tileýin máńgilik tilep tursyn degen nıetpen ornattym. Árqaısysynyń bıiktigi on bir metr bolatyn meshittiń qos munarasynyń bireýin óz atalarym Babanazar qajy men ekinshisin Jumjuma mollanyń qurmetterine arnadym.
Keńes ókimetiniń bizdiń áýletke degen áýelgi bir senimsizdigi men kúdikterine endi kelip, tórt birdeı jannyń soǵysta habarsyz ketýi kelip qosyldy da, munyń sońy bizdiń úıdiń tynys-tirshiliginiń udaıy jasyryn baqylaýda bolýyna ákeldi. Sondaı bir ańdýdyń saldarynan kolhoz egistiginen sýy aǵyp turǵan bir shelek qara bıdaı alyp kelgen meniń anam Úmitjan Ýálıqyzy da 1946 jyly on jylǵa sottalyp kete barǵan edi. Sol 1946 jylmen 1950 jyldar aralyǵynda Sibirdiń Krasnoıarsk qalasyndaǵy áıelder kolonııasyndaǵy aýyr jumys pen sýyqtan boıyna syrqat jabysyp, tórt jyldan soń oralǵan anam meni 1952 jyly dúnıege ákelip, ózi 1957 jyly nebári 34 jasynda qaıtys bolǵan-dy. Meshittiń dıametri úsh jarym metrden asatyn ishki jaǵynyń bıiktigi eki jarym metr bolatyn aıshyqty kók kúmbez ǵazız anam Úmitjan Ýálıqyzyna qoıǵan eskertkishim bolatyn.
Táýelsiz elim bolmasa osyny ister me edim, osyny aıtar ma edim?! Endi kelip, ata-babamnyń ǵasyr taýqymetin arqalaǵan armandy kúnderiniń paraqtaryndaı bolyp maǵan jetken eski Qurandar men Jambyl aqynnyń sol Qurandarmen birge saqtalyp kelgen bir kitabyn qaıyra-qaıyra aqtaryp otyratyn kezderim de az bolmaıdy. Syr uqqym keledi sol qasıetti dúnıelerden. Biraq... tis jarmaıdy olar maǵan. Kóneniń kózindeı bolyp kónergen sol dúnıelerdiń kóńilime dem beretini de bar. Jáne de Jambyl babamnyń:
О́sıetim: sol úshin qushaǵyńdy ash!
О́sıetim: shyndyqty, adaldy súı,
Ardaqtaǵan halyqty, adamdy súı!
Eldiń tikken irgesin ıgilikke,
Tap búgingi baqytty zamandy súı! – degen ataly sóziniń qaıaý kóńildiń úmitin sóndirmeıtin bir qudiretin tanımyn. Sony tanımyn da abyz qarttyń «Kimde-kim birlik buzsa, halyqqa qas» degen ósıet jyrynyń joldaryn búgingi kúnge de uran bolarlyqtaı oımen termeleımin.
Jambyl babamyzdyń sol ósıetin adal oryndap kele jatqan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «О́z halqyn súıetin adam, óz jurtyna jaqsylyq tilegen kisi ózge halyqtardy ashyndyrmaıdy, óz ultyn eshkimge qarsy qoımaıdy», – dep aıtqany da ulylardyń sózi de isi de ulylyqpen ushtasyp jatatynyna ılandyra túseri bar.
Jyr alyby Jambyldyń dáýiri endi týdy, endi bastaldy! Ol – Táýelsizdik dáýiri! Ol – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń uly muraty Uly Dala eliniń Máńgilik El bolý dáýiri! «Sózimniń ǵıbrat al sarasynan» dep urpaǵyna óz ósıetin qaldyrǵan jyr babamyzdyń:
Er jigit ǵarip emes pe,
Belgili eli bolmasa,
Zaman ǵarip emes pe,
Ádiletten attasa,
Halyq ǵarip emes pe,
Aıtqany iske aspasa,
Jigit ǵarip emes pe,
Eńbegi alǵa baspasa?! – degeni endi týǵan dáýirdiń. Táýelsiz el dáýiriniń búgingi jáne keler urpaqtarynyń sanasyna sińire ustar ulaǵat sózi ekendigin paıymdar edik. Baıybyna barar urpaq bolsyn deńiz!
Osy bir oımen taǵy da Jambyl jyrlaryn oqımyn. Búgingi zamanmen úndeser qart jyraýdyń úni ǵasyrlar pernesi bolyp myna bizderge syr shertedi, ǵasyr kókjıeginen ún qatady.
El dostyǵy, tatýlyq, týysqandyq,
En baılyq, zor qýanysh, baqyt turmys.
Zorlyq pen zulymdyqtyń joǵalǵany,
Jer kúlip, daryǵany baq pen yrys! – dep ǵasyr jasaǵan abyzdyń osydan sol ǵasyr buryn aıtqan danalyq oıynyń mańyzy qaı dáýirde bolmasyn óz ǵıbratymen áli de talaı da talaı urpaqtyń sanasyna synalap uıalaı túserine senemiz.
Artyqsha týǵan azamat,
Halyqqa úlken bel bolar, – dep jyr alybynyń ózi aıtqanyndaı, qazirgi táýelsiz eline bel de, es te bolyp otyrǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń búgingi kúni óz eline aıtyp júrgen eldik pen erlik jaıly ár sóziniń Jambyl Jabaev jyrlarymen arqaýlanyp, búgingi dáýirdiń ulaǵat sózindeı bolyp úndesip jatqandyǵyn ańdar edik.
– Biz jańa Qazaqstandy – Uly Dala elin qurdyq. Ult Josparyn oryndaı otyryp, biz ózimizdiń Ulttyń О́rleý Dáýiriniń kókjıekterin keńeıtemiz, ózimiz Táýelsizdik jyldary ishinde qol jetkizgen jáne bizge jahandyq damý bergen barlyq múmkindikterdi paıdalanamyz, – degen Elbasynyń osy bir aýyz sózinde «halyqqa úlken bel bolar», – dep abyz babanyń ózi aıtqanyndaı, búgingi bir urpaǵy Nursultan Nazarbaevtyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty óz maqalasyndaǵy osy bir paıymdy pikirinen bir ǵasyrdyń, ótken bir dáýirdiń abyzy Jambyl babamyzdyń armandy ósıetiniń júzege sátti asyryla bastaǵandyǵyna kýádúr bolamyz da, shúkirshilik qylamyz.
Jetisý jaqqa jolym túse qalsa boldy, Jambyl babamyzdyń baı murasyn búgingi kúni keńinen nasıhattap jáne de abyz aqynnyń bizge málim de beımálim ómiri jaıynda kesek te tushymdy dúnıeler jazyp júrgen qazaqtyń belgili jazýshysy, stýdenttik dosym Naǵashybek Qapalbekuly: «Júr, babamyzdyń basyna baryp qaıtaıyq» dep turar bolsa, byltyrǵy kúz aıynda Alashtyń ardaqty azamaty, senator Ańsar Musahanovtyń taǵy da Jambyl men Súıinbaı babalarymyzdyń kesenelerine alyp barǵany boldy. Sol ár barǵan saparym saıyn aıyryqsha bir tolǵanysta bolamyn. Uly babalar rýhymen únsiz syrlasqandaı jáne de jan balasyna aıta almaǵan, áli de aıta bermeıtin oılarymmen bóliskendeı kúı keshemin.
Jyr alyby Jambyldyń dáýiri endi týdy, endi bastaldy!.. Bul – bizdiń dáýir, Táýelsiz el dáýiri!
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Parlament Senatynyń depýtaty.
ASTANA.
Nursultan NAZARBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.
Kóńildi muń basar sátter áli de az emes. Sol sátte áldebir aýyr oılardyń jan dúnıemdi sary aıaz bolyp qarıtyny da bar. Bolǵan da tolǵan dúnıeniń solǵany men tógilgenin de bir basynan ótkizip, zamananyń ashy zapyranyn tatqan kıeli bir shańyraqtyń bosaǵasyna ıe bolyp, atadan qalǵan jalqy tuıaqty men úshin ómirdiń tereńnen tartar syry da jeterlik áli.
Keshegi keńestik kezeńdegi kámpeskeden qashyp, «Sıbkraıǵa», ıaǵnı Sibirge bir túnde ótip ketip, jan saýǵalaǵan da, odan keıingi «halyq jaýy» retinde túrmeniń azabyn tartqan da, odan keıingi Uly Otan soǵysynda tórt birdeı arysynan habar-osharsyz aıyrylǵan da, ıá... odan keıin bizdiń shańyraqta endi sottatyp, endi aıdatatyn erkek kindikti qalmaǵan soń meniń sorly anama da «on keli qara bıdaı urlady» degen kórsetindi jalamen on jyldy kesip te bergen kezeńderdiń salqyny urady janymdy.
Mine, tarıhtyń osyndaı bir qıly-qıly kezeńderiniń qııamet qaıshysymen bizdiń áýlettiń de taǵdyrynyń qıylyp túsken kezderi az bolǵan joq. Sondaǵy bar taǵylǵan aıyp – qajy-mollanyń urpaǵy bolǵandyǵymyz edi. Meniń óz atam Jumjuma mollanyń týǵan aǵasy Babanazar qajy kezinde Naýryzbaı Talasuly, kádimgi Naýan Haziretpen birge musylman dini úshin kúreskenderdiń biri ekendigin tarıh joqqa shyǵarmaıdy. Ásirese, Kókshetaý óńiriniń musylmandaryn shoqyndyrý bastalyp, Kókshetaý dýanyndaǵy musylman meshitindegi medreseni jaýyp, dinı rásimderge tyıym salynǵan tusta Kókshetaý óńiriniń sol kezdegi bas kótergen din basylary men zııalylarynyń arasynda Babanazar qajy Jańabatyruly da júrgen edi. Patshanyń jarlyǵymen Naýan Haziret jaryqtyq Sibirge jer aýdarylǵan qıyn-qystaý kezeńderde aq patshaǵa deıin baryp aryzdanyp, odan keıin «ıtjekkenge» aıdalyp ketken Naýryzbaı Talasulynyń sońynan izdep baryp alyp kelgen de Janbatyr Babanazaruly men Babanazar Jańabatyruly sııaqty sózge sheshen, ot aýyzdy, oraq tildi osy bir dilmar qajylar bolatyn. Bul jaıynda belgili jazýshy Sarbas Aqtaev «Naýan Haziret» atty kólemdi eńbeginde dáleldi jazyp kórsetken-di.
Jáne de 1903 jyldyń 9 qarashasy kúni Dala General-gýbernatorynyń keńsesine túsip, tirkelgen myna bir anyqtama Omby memlekettik arhıvinen tabylyp otyr. Bul anyqtama, tarıhı qujat meniń atam Babanazar qajynyń elimiz ben dinimizdiń shynaıy janashyry bolǵandyǵyn kórsetkendeı. Dala General-gýbernatorynyń keńsesine túsken bul qujat myna jaǵdaıdy baıandaıdy. «Anyqtama. Aqmola oblysynyń áskerı gýbernatory janyndaǵy asa mańyzdy isteri jónindegi sheneýnigi Iаhontovtyń túsiniktemesi boıynsha musylman úgiti jónindegi istiń meńgerýshisi General-Maıor Romanov jergilikti ákimshiliktiń ókimimen jabylǵan medreseni ashý jáne Sibirge jer aýdarylǵan molla Talasovtyń basyna azattyq berý jónindegi qyrǵyzdar Babanazar Jańabatyruly, Ábýtálip Bakızın jáne basqalardyń ótinishterin asa mártebeli Sizdiń quzyryńyzǵa jetkizemin». Bul qujatta Dala General-gýbernatory keńsesi meńgerýshisiniń jáne aǵa is júrgizýshiniń qoldary bar (bul qujattyń kóshirmesi qolymda saqtaýly, orysshadan aýdarylyp berilip otyr. Eskertý – avtordiki).
– Naýan haziret aqtalypty, Janbatyr men Babanazar isti buzǵyzypty, – degen áńgimeni el estip, búkil Atyǵaı, Qaraýyl bolyp dýan ortalyǵy – Kókshetaýǵa kúni buryn jınalyp, alysqa sapar shegip ketken qadirlilerin tilektestikpen qarsy alǵan toptyń aldyna Sherııazdan qajy shyǵyp:
Janbatyr, Babanazar eki júırik,
Sýarǵan sýat kólden eki súırik.
Allanyń bergen bul da baǵy shyǵar,
Kóterdiń islám dinin eki júırik, – dep quttyqtap, óleńmen qarsy alǵan eken. Mine, munyń ózi Sibirge jer aýdarylǵan Naýan haziretti Janbatyr men Babanazar qajylardyń qııamet sapardan alyp kelgendigin dáleldep turǵandaı.
Mine, Naýan hazirettiń isin buzǵyzamyn dep Sankt-Peterbýrgtegi aq patshanyń aldyna baryp, sol saparynda orys patshasynan syılyqqa oqaly shapan, altyn saǵat alyp qaıtqan atam Babanazardyń osy bir áreketi jańadan ornaǵan keńes ókimetine jaqpaǵan-dy. Bizdiń áýlettiń qýǵyn-súrginge túsýiniń jáne de elýinshi jyldardaǵy «hrýshevtik jylymyq» ornaǵanyna deıin senimsiz «elementterdiń» biri bolǵandyǵymyzdyń basty álipbıi orys patshasynyń atama syılaǵan oqaly shapany men altyn saǵatynan bastalǵan-dy.
– Bir túnde soıatyn maldy soıyp, etin qaqtap, jolǵa azyq daıyndadyq ta, dúnıe-múlikti jerge kómip, biraz maldy Taıynshanyń bazaryna aıdap aparyp sattyq ta, Qyzyljar vokzalyna baryp, poıyzǵa otyrdyq ta, elden qashyp kettik qoı, – dep ákem kúrsinip otyratyn. Bertin es jııa kele sol jer astyna kómilip, jasyrylǵan deni Quran kitaptary ekendigin bildim.Nemere aǵam Aıtmuhambettiń jýyrda bir aıtqan áńgimesinde, biraz Quran kitaptary bizdiń ata-babamyzdyń eski qorymyna kómilgen eken. Solardy tapqym da kelgeni bar. Jer astyndaǵy zatty anyqtaıtyn qural bolady degen soń, solardyń mamandarymen de pikirlesip edim, biletinder «ol qural qaǵazdy anyqtaı almaıdy» degendi aıtty.
Alaıda, meniń qolymda sol ata murasynyń birer dúnıesiniń saqtaýly turǵany da kóńilime medet osy kúnderi. Bala kezimde bizdiń úıdiń shoshalasynda eski bir sandyq eleýsiz bolyp jatatyn-dy. Sol eski sandyqty úılenip, úı bolǵannan keıin ákem «mynany qalańa alyp ketip, úıińde saqta, qolyńnan shyǵarýshy bolma» degeni de bar. О́zi bir Qurandy alyp qaldy da, sandyqty ishindegi qalǵan bar dúnıesimen Kókshetaýǵa alyp kettim. Sodan beri sol dúnıeler meniń qolymda.
Atadan maǵan buıyrǵan sol sandyqtyń ishinde tozyǵy jetken kóptegen dinı kitap, Qurandarmen birge 1938 jyly Qazaqstan kórkem ádebıet baspasynan latyn qarpimen basylyp shyqqan Jambyl Jabaevtyń óleńderi men jyrlarynyń qyzyl tústi kitaby da bar edi. Jáne de sol latyn qaripterimen basylǵan, ábden tozýǵa aınalǵan «Er Tarǵyn», «Qobylandy batyr», «Alpamys batyr», «Shora batyr», «Qambar batyr» jyrlary toptastyrylǵan bir kitap ta kóneden jetip otyr.
Jambyl Jabaevtyń aqyndyǵyna jetpis bes jyl tolýyna arnalyp 1938 jyly shyǵarylǵan bul kitap ta maǵan atalarymnyń qýǵyndy-súrgindi, qorqyp-úrkip ómir súrgen kezeńderinde qasıetti Quran kitaptarymen birge saqtalyp búginge jetkeni kóńilimniń oıran-asyryn shyǵarsa da, shúkirshilikke boı aldyramyn.
Eń áýeli elimniń Táýelsiz el bolǵandyǵyna myń da bir shúkir qylamyn! Táýelsiz elim bolmasa, otyz segizinshi jyly ustalyp, «jatyrmyn Qyzyljardyń túrmesinde, adamnyń basyna muny bermesin de» dep jan nalasyn jyrymen aıtyp ketken ákemniń týǵan inisi Nábıǵalıdiń qasiretin aıta alar ma edim?!
О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary Babanazar qajynyń bel balasy, ákemniń aǵasy Ǵabdylhamıt bizdiń aýylda jalǵyz ózi ǵana namaz oqyp, oraza ustaǵan jáne de ár juma saıyn avtobýsqa otyryp, Kókshetaýdaǵy jalǵyz meshitke kelip juma namazyna da qatysatyn edi de, namazdan keıin bizdiń páterimizge keletin edi jaryqtyq. Qona jatatyn kezderi de bolatyn. Sondaı sátte atamnan elden, árkimnen estigen «biz nege qýǵyndaldyq, meniń anamdy kim jáne nege sottatty?» degen suraqtardyń astyna da alatyn kezderim bolatyn. Zııaly qart oılanyp, únsiz otyratyn da:
– Qaıtesiń, shyraǵym, ótken zaman ótti de, ketti ǵoı, eski áńgimeni báribir sender endi aıta da almaısyńdar, jaza da almaısyńdar. Ony aıtqyzbaıdy da! Ne kórsek te bárin biz kórdik qoı. Bizdiń ótkenimiz endi senderdiń bastaryńa pále bolyp jabysyp júrmesin, – dep kóp jaıdy bizge aıtpaı da ketti. Qajy urpaqtarynyń mekendep otyrǵan jerlerinen qýylýy, mal-múlikteriniń talan-tarajǵa túsýi bar, odan qaldy «baı balalary» dep kózge túrtki bolýyn qart ózi ólgenge deıin umyta almaǵandaı edi. Endi sol qýǵyn-súrgindi keıingi urpaqtary bizder kórmese dep kóp jaıdy aıtpaǵany esti qarttyń bizdiń bolashaǵymyzdy oılaǵany da, saqtandyrǵany da bolar.
Sol bir aýyr oıdyń ústinde otyrǵan atam álden ýaqytta ústel ústinde turǵan bos shaı keseni qolyna aldy da:
– Myna bos kesege sýdy quıa berseń ol tolady ǵoı, tolǵan soń tógiledi ǵoı, shyraǵym! Biz de kezinde bolǵanbyz, tolǵanbyz,sonan soń tógilgenbiz! Endi bir Alladan sonyń qaıyryn sura! – degendi aıtyp, búk túsip jatyp alǵan-dy.
Atamnyń osy bir aýyz sózi meniń jan dúnıemniń oıran-asyryn shyǵardy. Sonan beri sózge sheshen, dýaly aýyzdy, dindar atamnyń osy bir aýyz sózi qınalǵan sátterimde sana túpkirinen árdaıym ún qatyp turatyny da bar.
Táýelsiz elim bolmasa, bir kezderi namaz oqýlarynyń ózi qaýip pen qater bolǵan zar dúnıeniń azabyn tartqan ata-baba áýletiniń azapty ǵumyrlarynyń óship bara jatqan shamshyraqtaryn qaıyra jaǵyp, 2014 jyly sol ata baba mekeninde jańa meshit salar ma edim?! Bir Allanyń razylyǵy úshin meshit saldym! Bul meniń uzaq jylǵy oıymnan ketpeı júrgen jaı edi. Jaratqan ıem sátin saldy! Táýbe!
Meniń óz atam Jumjuma mollanyń jáne onyń qara shańyraǵynyń qasıeti jaıly osy aýyldyń týmasy, kezinde Kókshetaý qalasynda turyp, túrli qyzmetter atqarǵan Rásh Sánıqyzy Qosshyǵulova 2002 jylǵy 1 qarasha kúngi «Kókshetaý» gazetinde jarııalaǵan óz esteliginde: «El ishinde asa qadir tutyp, qasterlep, bosaǵasyn ımene attaıtyn qasıetti qara shańyraqtar bolady. Sondaı shańyraqtyń biri de biregeıi – Jumjuma mollanyń otbasy edi. Aýyldan áldekim alys saparǵa shyǵyp, jolǵa attanar bolsa, qaıtken kúnde táý etip, sol kisiniń aq batasyn alyp, aq dastarqanynan, dám tatpaı ketpeýshi edi. Ol sol ma, aýyldaǵy jańa týǵan jas náresteni dúnıege kele salysymen áýeli sol úıdiń qutty shańyraǵyna aparyp, jaratqan Alladan járdem tileıtinin kózimiz kórdi», – dep jazǵan bolatyn.
Mine, men sol qasıetti shańyraqtan qalǵan, Jumjuma mollanyń bes ulynan tiri qalǵan Erǵalıdyń jalǵyz tuıaǵy edim. Shańyraǵy jabylyp qala jazdaǵan bir áýlettiń kindigin jalǵap otyrǵanyma táýbe qylamyn. Týǵan aýylymda meshit salǵanymda eń áýeli sol meshittiń kók kúmbezin kóterip turǵan, árqaısysynyń bıiktigi úsh metrdeı bolatyn tórt birdeı kolonnasyn, baǵana tireýlerdi taǵdyrlary beımálim, sońdarynan urpaq ta qalmaǵan, osy kúnge deıin taǵdyrlary da beımálim ákemniń eki aǵasy Muqametqalı men Nurǵalı, eki inileri Nábiǵalı men Qınaıatqalı Jumjumauldaryna arnap, sol tórteýi bizdiń úıdiń qara shańyraǵyn kóterip tursyn, sol óz qara shańyraqtarynyń tileýin máńgilik tilep tursyn degen nıetpen ornattym. Árqaısysynyń bıiktigi on bir metr bolatyn meshittiń qos munarasynyń bireýin óz atalarym Babanazar qajy men ekinshisin Jumjuma mollanyń qurmetterine arnadym.
Keńes ókimetiniń bizdiń áýletke degen áýelgi bir senimsizdigi men kúdikterine endi kelip, tórt birdeı jannyń soǵysta habarsyz ketýi kelip qosyldy da, munyń sońy bizdiń úıdiń tynys-tirshiliginiń udaıy jasyryn baqylaýda bolýyna ákeldi. Sondaı bir ańdýdyń saldarynan kolhoz egistiginen sýy aǵyp turǵan bir shelek qara bıdaı alyp kelgen meniń anam Úmitjan Ýálıqyzy da 1946 jyly on jylǵa sottalyp kete barǵan edi. Sol 1946 jylmen 1950 jyldar aralyǵynda Sibirdiń Krasnoıarsk qalasyndaǵy áıelder kolonııasyndaǵy aýyr jumys pen sýyqtan boıyna syrqat jabysyp, tórt jyldan soń oralǵan anam meni 1952 jyly dúnıege ákelip, ózi 1957 jyly nebári 34 jasynda qaıtys bolǵan-dy. Meshittiń dıametri úsh jarym metrden asatyn ishki jaǵynyń bıiktigi eki jarym metr bolatyn aıshyqty kók kúmbez ǵazız anam Úmitjan Ýálıqyzyna qoıǵan eskertkishim bolatyn.
Táýelsiz elim bolmasa osyny ister me edim, osyny aıtar ma edim?! Endi kelip, ata-babamnyń ǵasyr taýqymetin arqalaǵan armandy kúnderiniń paraqtaryndaı bolyp maǵan jetken eski Qurandar men Jambyl aqynnyń sol Qurandarmen birge saqtalyp kelgen bir kitabyn qaıyra-qaıyra aqtaryp otyratyn kezderim de az bolmaıdy. Syr uqqym keledi sol qasıetti dúnıelerden. Biraq... tis jarmaıdy olar maǵan. Kóneniń kózindeı bolyp kónergen sol dúnıelerdiń kóńilime dem beretini de bar. Jáne de Jambyl babamnyń:
О́sıetim: sol úshin qushaǵyńdy ash!
О́sıetim: shyndyqty, adaldy súı,
Ardaqtaǵan halyqty, adamdy súı!
Eldiń tikken irgesin ıgilikke,
Tap búgingi baqytty zamandy súı! – degen ataly sóziniń qaıaý kóńildiń úmitin sóndirmeıtin bir qudiretin tanımyn. Sony tanımyn da abyz qarttyń «Kimde-kim birlik buzsa, halyqqa qas» degen ósıet jyrynyń joldaryn búgingi kúnge de uran bolarlyqtaı oımen termeleımin.
Jambyl babamyzdyń sol ósıetin adal oryndap kele jatqan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «О́z halqyn súıetin adam, óz jurtyna jaqsylyq tilegen kisi ózge halyqtardy ashyndyrmaıdy, óz ultyn eshkimge qarsy qoımaıdy», – dep aıtqany da ulylardyń sózi de isi de ulylyqpen ushtasyp jatatynyna ılandyra túseri bar.
Jyr alyby Jambyldyń dáýiri endi týdy, endi bastaldy! Ol – Táýelsizdik dáýiri! Ol – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń uly muraty Uly Dala eliniń Máńgilik El bolý dáýiri! «Sózimniń ǵıbrat al sarasynan» dep urpaǵyna óz ósıetin qaldyrǵan jyr babamyzdyń:
Er jigit ǵarip emes pe,
Belgili eli bolmasa,
Zaman ǵarip emes pe,
Ádiletten attasa,
Halyq ǵarip emes pe,
Aıtqany iske aspasa,
Jigit ǵarip emes pe,
Eńbegi alǵa baspasa?! – degeni endi týǵan dáýirdiń. Táýelsiz el dáýiriniń búgingi jáne keler urpaqtarynyń sanasyna sińire ustar ulaǵat sózi ekendigin paıymdar edik. Baıybyna barar urpaq bolsyn deńiz!
Osy bir oımen taǵy da Jambyl jyrlaryn oqımyn. Búgingi zamanmen úndeser qart jyraýdyń úni ǵasyrlar pernesi bolyp myna bizderge syr shertedi, ǵasyr kókjıeginen ún qatady.
El dostyǵy, tatýlyq, týysqandyq,
En baılyq, zor qýanysh, baqyt turmys.
Zorlyq pen zulymdyqtyń joǵalǵany,
Jer kúlip, daryǵany baq pen yrys! – dep ǵasyr jasaǵan abyzdyń osydan sol ǵasyr buryn aıtqan danalyq oıynyń mańyzy qaı dáýirde bolmasyn óz ǵıbratymen áli de talaı da talaı urpaqtyń sanasyna synalap uıalaı túserine senemiz.
Artyqsha týǵan azamat,
Halyqqa úlken bel bolar, – dep jyr alybynyń ózi aıtqanyndaı, qazirgi táýelsiz eline bel de, es te bolyp otyrǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń búgingi kúni óz eline aıtyp júrgen eldik pen erlik jaıly ár sóziniń Jambyl Jabaev jyrlarymen arqaýlanyp, búgingi dáýirdiń ulaǵat sózindeı bolyp úndesip jatqandyǵyn ańdar edik.
– Biz jańa Qazaqstandy – Uly Dala elin qurdyq. Ult Josparyn oryndaı otyryp, biz ózimizdiń Ulttyń О́rleý Dáýiriniń kókjıekterin keńeıtemiz, ózimiz Táýelsizdik jyldary ishinde qol jetkizgen jáne bizge jahandyq damý bergen barlyq múmkindikterdi paıdalanamyz, – degen Elbasynyń osy bir aýyz sózinde «halyqqa úlken bel bolar», – dep abyz babanyń ózi aıtqanyndaı, búgingi bir urpaǵy Nursultan Nazarbaevtyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty óz maqalasyndaǵy osy bir paıymdy pikirinen bir ǵasyrdyń, ótken bir dáýirdiń abyzy Jambyl babamyzdyń armandy ósıetiniń júzege sátti asyryla bastaǵandyǵyna kýádúr bolamyz da, shúkirshilik qylamyz.
Jetisý jaqqa jolym túse qalsa boldy, Jambyl babamyzdyń baı murasyn búgingi kúni keńinen nasıhattap jáne de abyz aqynnyń bizge málim de beımálim ómiri jaıynda kesek te tushymdy dúnıeler jazyp júrgen qazaqtyń belgili jazýshysy, stýdenttik dosym Naǵashybek Qapalbekuly: «Júr, babamyzdyń basyna baryp qaıtaıyq» dep turar bolsa, byltyrǵy kúz aıynda Alashtyń ardaqty azamaty, senator Ańsar Musahanovtyń taǵy da Jambyl men Súıinbaı babalarymyzdyń kesenelerine alyp barǵany boldy. Sol ár barǵan saparym saıyn aıyryqsha bir tolǵanysta bolamyn. Uly babalar rýhymen únsiz syrlasqandaı jáne de jan balasyna aıta almaǵan, áli de aıta bermeıtin oılarymmen bóliskendeı kúı keshemin.
Jyr alyby Jambyldyń dáýiri endi týdy, endi bastaldy!.. Bul – bizdiń dáýir, Táýelsiz el dáýiri!
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Parlament Senatynyń depýtaty.
ASTANA.
