Parasat polotnosy

Áıgili astronom Ulyqbektiń «aspandaǵy aı men juldyzdan góri qasyńdaǵy adamdy taný qıyn» deıtin sózi bar. Solaı demekshi, áriptestiń áriptes týraly qalam terbeýi de qıyn dep jatady. Múmkin. Kimge qalaı? Alaıda, jurttyń bári tap basyp tanyp, kiltin taýyp jazatyn Baýyrjan Omaruly emes, árıne. Biraq, sol Baýyrjan aıtpaqshy, «kósemsózdiń Qallekıi» – Qalı Sársenbaı jóninde jón sóz aıtý qıyndyq týdyrmaıtynyna shúbá joq. Jýyrda gazetimizde Qa­lı­­dyń ataqty, belgili tul­ǵa­lardyń kóp­shilik baı­qaı, ańǵara bermeıtin bol­my­­­syndaǵy, minez-qul­qyn­da­ǵy tanymaldyqtyń kó­leń­ke­sindegi pendeshiligin uń­ǵyl-shuńǵylyna deıin qaýzaı jaz­ǵan keremet áńgimesi basyldy. Sony oqı otyryp, Qalı­dyń ózi psıholog jazýshy eken dep bir qoıǵanymyz bar. Al búginde qazaq baspasózinde ózindik orny, óz jazý máneri bar, qalyptasqan qa­lamger Qalı Sársenbaıdyń budan buryn araǵa birneshe jyl salyp shyqqan «Senderdi sa­ǵynǵanda», «О́ner-ómir», «Tul­ǵa-taǵdyr» atty shaǵyn áń­g­i­me­­­ler, esseler, oı-tol­ǵa­nys­tar­dan turatyn kitaptary da bir demmen oqylyp, oqyr­man­nyń baǵaly pikirine ıe bolsa, endi «ARNA-B» baspasynan jaryq kór­gen tórtinshi kitaby – «Shal men shyndyq» ta birden elitip áketip, jo­ǵarydaǵy oıymyzdy dáleldeı túskendeı. Máselen, keıbir maqalala­rynyń ózi áńgimege bergisiz oqy­latyn Qalı­dyń kitaptaǵy tórt bólimniń betasharyna ja­zylǵan biraýyz sózdiń ózi talaı jaıtty ańǵartsa kerek. «SО́Z SÁÝLESI». Qandaı ádemi tirkes. Biz Kúnniń zor energııa kózi, barlyq dúnıege sáýle shashyp, jer­degi tir­shi­likke jaryq pen jylý beretinin bilemiz. Al sózdiń sáýlesi she?! Shyn máninde sáýleli oıdan sáýleli sóz týmaı ma? Iаǵnı, sóz sáý­leli, nurly bolsa, janyńa shýaq sha­shady, janyńdy jadyratady, qýantady. Odan janyń semiredi. «Oı da, sóz de beınebir sı­qyr tárizdi. Kelip, ketip jú­redi. Keıde ustaısyń, keıde uzaq ýaqyt jalynan sıpatpaı ketedi. Jurttyń bári «ushyp bara jatqan sózdi ustap alatyn» (M.Qarataev) Álimbaev emes, árıne. Deı turǵanmen de, ońashadaǵy oılardyń qaǵazǵa túsken myna nus­qasy da uzaq jyldar boıǵy oı keshý­lerdiń birde aryq, birde semiz shyq­qan túri. Bul da bir «jalqaý» ne «jedel» janr túrine jata ma, kim bilsin?! Oqı otyryńyz» deıdi. Ásirese, kitaptaǵy taqy­ryp tabý, tańdaý, taný já­ne taldaý óz aldyna, ony be­rý­degi mádenıet qandaı! Odan zııalylyq, zıpalyq, zııat­kerlik esip tur. Onyń shy­ǵar­mashylyǵynyń shyraıyn keltirip turǵan egiz stıhııalar osy. Sodan keıin de onyń jazǵany nazar aýdartady, oılandyrady, tolǵandyrady, kúrsindiredi. Árbir maqala, esse, shaǵyn oı-tol­ǵanystardan alǵan áserdi talqylaý úshin kólemdi maqala jazý kerek bolar. Al endi qysqa qaıyrsaq, taqy­ryptyń ózine zer salsańyz da jetip jatyr, eriksiz oqı jónelesiz. «Eshkimdi saǵynbaıtyn balany kórdim», «Qoǵam úshin paı­daly adam – teatrǵa óz er­kimen, yntyǵyp barǵan adam», «Kishkentaı shyndyq», «Shal men sheneýnik», «Qudaıdyń bergenine qanaǵat degen bolmaı tur», «Atqa qaı jaǵynan minýdi bilmeıtinder», «Jaqsy kórý sezimi damymaı qalǵan adamdar bar», «О́sektiń óletin kúni bar ma eken?!», «Kórgensizde kóz bolmaıdy», «Aqıqat aıtylǵan jerde ózińdi adam sezinesiń», «Bizdi Qa­dyr qutqaryp júr», «Keńdikti teń­dik dep túsi­ne­tinder bar», «Dom­byra us­taı bilgen bala eldi de ustaı biledi», «Teledıdar toıhana emes», «Monshaǵa galstýk taǵyp bara­tyn adam», «Qustan asqan ánshi joq», «Sóz adasyp júr», «Shal men shyndyq», «Ákelerimizden áý­lıe­miz be?», «Dıletanttar – rýhanı qal­dyqpen ómir súretinder», «Shir­kin, shyn­dyq», «Partııalar aldymen Abaıdy oqysyn», «О́z janyńyz ózi­ńizde me?». Osylaı kete beredi. Medısınada belgili bir dertti anyqtaýda onyń dıagno­zyn, ıaǵnı aýrýdyń sebebin tabý sheshýshi ról atqarady. Eger dıagnozyn dál tap­sańyz, emińiz júrip, naýqas tez aıyǵady. Qoǵamda da dál solaı. Eger ke­­selin dál tapsańyz, ol tez «em­deledi». Mine, Qalı col qoǵamnyń da, ómirdiń de ke­leńsiz tustaryna, pen­delerdiń pendeshilikterine óz «dıag­nozyn» qoıady. Jáne dál qoıady. Sóıtip, shyndyq pen jalǵannyń ara jigin ashýǵa, ár dúnıesiniń she­shi­min pálsapalyq oımen túıin­deýge tyrysady. Osy­laı­sha, shyn­dyqtyń shyńy – aqıqatqa jetýge tyrysady. Al shyǵarmashylyqta shyndyqtan, aqıqattan, astarly oıdan ar­tyq kórkemdik joq. Osy rette L.N.Tolstoıdyń «Adamnyń shyn­­shyldyǵynyń dárejesi arqyly onyń ujdanyna baǵa berýge bolady» degen dýaly sózi oıǵa oralady. Taǵy eskeretin jaıt, Qalı shyn­dyqty jazýda qashanda az sózben kóp oıdy bildirip otyratyny. Son­dyqtan men de kóp sóılemeı qysqa qaıy­rymdarmen shektelip kóreıin. Máselen, bylaı: Tańdaný. Tamsaný. Tańyrqaý. Degdarlyq. Tektilik. Onyń jazýynan osy qasıetter ush­qyndap, lı­rızm lebi esip otyrady. Muz­aǵań – Muzafar Álimbaev aıt­­paqshy, «Qalıda álemdik hres­tomatııalarǵa engizip ji­beretin sóz­der barshylyq». Sol Muzaǵań erterekte «Ege­men Qazaqstanda» Qalı Sár­sen­baı­dyń «О́ner-ómir» kitabyna jazǵan maqalasynda «Qalıdyń keıip­kerdi ashýdaǵy izdenisteri qaı­ran qaldyrady» degeni bar edi. Osy oı turǵysynan ke­li­p kitap­taǵy «Tulǵataný» bó­li­mine úńilseńiz, halqymyzǵa bel­gili, keıbir qyry men syry belgisiz tulǵaly azamattardyń tańǵajaıyp ómiri, qyzyq ta qıyn taǵdyry taptyrmas detal, shtrıhtarmen ári kórkem, ári sheber baıandalady. Elin, jerin, ultyn júregimen súıgen erlerdiń bekzat bolmysyn sózben saralaǵan, maıly boıaý­men bederlegen polotnolar – parasat polotnosy dersiń. Endi bir tańyrqatatyn jaǵd­a­ı bar. Ádette, syrt kózge she­neý­nik kórinip el basqaryp júrgen azamattar týraly taýyp jazý da ońaı sharýa emes. Bul rette Qalı: «Úsh ákimdi bir kisideı bolmasa da birshama biledi eken­min. Olar – Ahmetjan Esi­mov, Imanǵalı Tasmaǵambetov, Ber­dibek Saparbaev. Ánsheıinde kósilip shabatyndardyń mundaı tul­ǵalar týraly jazǵanda baýyryn jaza almaı qalatyny da ras. Sebebi, el basqaryp otyr­ǵan adam týraly jazý – qı­ynnyń qıyny. Onyń ústine olar ózin jarnamalaýdy kóp qajetsinbeıdi. Ol jurttyń kóz aldynda júrgen óner adamy ııa saıasatker emes. Ákimderdiń ereksheligi, kózge kórinbeıtin qyr-syry kóp. Menińshe, olar jaıly kóbine ábjil, saqqulaq, kórgeni, túıgeni kóp jýrnalıs­ter ǵana qalam terbeı alady. Sondyqtan, olarǵa birtaban ja­qyn júrgen adamnyń shyn­dyqqa úı­lesimdi dúnıe jazatynyna, jurtqa beımálim qyr­laryn asha alatynyna kóp negiz bar. Keıde jýrnalıstik áýesqoılyqqa salyp bilmeı ja­zamyz, al bilmeıtin adam ózin de, ózgeni de adastyrady, aıta beredi. Qysqasy, mynaý daý-damaı, talas-tartysy kóp qoǵamda ákim – oń jambasqa keletin taqyryp emes. Sondaı-aq, qoǵamda ákim týraly dúnıeni qabyldaýdyń da óz qıyndyǵy bar. Ol úshin deregiń men dáıegiń úılesip, syńǵyrlap turýy kerek. Bulardy ishtartatynyń, ómirge de jaqyn, ónerge de ja­qyn. Bul elge jaqyn degen sóz. Olarda halyqtyń jan dúnıesin túsinýge degen ynta-yqylas zor», – dep tulǵalar týraly tosyn tolǵanysqa kirisedi. Sondaı-aq, Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «О́mir ótkel­deri» atty suhbat kitaby týraly «Eltaný men tulǵataný» atty tol­ǵa­nysy, «Tulǵanyń tolǵanysy» (Qasymjomart To­qaev), «Tulǵany tulǵanyń tanýy», «Rýhanı tulǵanyń el basqarǵany – eki ese baqyt» (I.Tas­maǵambetov), «Tegin adam el bas­qarady ma?» (A.Esimov), «Ertede bir ákim bolypty...» (B.Saparbaev), «Aby­laı­dan Aqseleýdiń armanyna deıin», t.b. portretterdegi tap­qyr­lyqqa, tanymdyq jaılarǵa tánti bolmasqa áddiń joq. «Búkpesiz áńgime» atalatyn tór­tinshi bólimdegi suh­battardyń aty aıtyp turǵandaı áńgimesi búkpesiz. Aqjarylqap syr aqtarý, tereń oı, utqyr usynystar, kózqarastar qaı­shylyǵy, toǵysyp jatqan oı keshýlerdi beıjaı oqý múmkin emes. Endi kitaptyń ataýyna ke­lelik. Oqyrmannyń shal men shyndyqtyń arasynda qan­daı baılanys baryn kútýi zań­dylyq. Nebári bir jarym betke tolmaıtyn osy maqalada Táý­elsizdik alǵannan keıingi tusta saıası keńistiktegi tartys­ta qazaqtyń namysyn jyrtyp, qurǵaq sózben emes, basyn báıgege tigip, azamattyq po­zı­sııasyn sózben emes isim­men kórsetemin, qoǵamdaǵy shyndyqty aıtamyn dep óz qarjysyna áıeliniń altynyn, basyndaǵy baspanasyn satyp «Kazahskaıa pravda» gazetin jal­ǵyz ózi shyǵaryp dúnıeden shyryldap, shyrqyrap ótken Aldan Aı­ymbetov týraly tol­ǵaıdy. Maqala «...Kóshe bo­ıymen kóptiń biri bolyp, shynashaqtaı ǵana bir shal ketip barady. Shyndyq ketip barady. Qaı jerge deıin barady eken...» dep aıaqtalady. Iá, budan Qa­lı árqaısymyzǵa artymyzdan osylaı ertip júretin óz shyndyǵymyzǵa kúnde bolmasa da anda-sanda bir burylyp qarap tursaq degen oı tastaıdy. Qysqasy, «Shal men shyn­­dyq» oqy­latyn kitap. Az aıttyń ne, kóp aıttyń ne, eń bastysy, oqyp shy­ǵyńyz. Qozǵalmaǵan taqyryp joq. Oı degeniń orman... Al oqyrmannyń izdeı­tini de sol – oımaqtaı oıly dúnıe. Qalı­dyń bul kitabyn «Para­sat po­lotnosy» ataǵanymyz da son­dyqtan. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.