Myń jyldan keıingi kezdesýdiń mańyzy nede?
Teketires tarıhy
Dinı ýaǵyzynyń negizgi strategııasy bir bolǵanymen hrıstıan dini de shııt pen súnnıtke bólingen bizdiń Islam sııaqty forma men mazmundaǵy kóptegen kelispeýshilikterge baılanysty katolısızm jáne pravoslavıe bolyp negizgi eki baǵytqa 1054 jyly bólinip ketken. Al HVI ǵasyrda katolık shirkeýinen taǵy bir úlken tarmaq – protestantızm bólinip shyqty. Bul kezde, ıaǵnı 1054 jyly tutas Rım ımperııasy joq, ony 410 jyly got patshasy Alarıh talqandaǵan. Ornynda qalǵan Batys Rım ımperııasy men Shyǵystaǵy Rım ımperııasy (Vızantııa) bir-birine táýelsiz elder. Batys Rım ımperııasy hrıstıandyqtyń latyn-katolıktik tarmaǵyn ustandy da, shyǵystaǵylar grek-pravoslavıelik shirkeýge senim artty. Onyń ortalyǵy qazirgi Ystambul, burynǵy Konstantınopol qalasy. Barǵan saıyn eki shirkeýdiń arasyndaǵy kıkiljiń tereńdep, ekige bólingen hrıstıandar bir-birine óshpendilikpen qaraıtyn boldy. Qudaı bir, onyń jaratqan pendesi bir, onyń tilegi men júregi bir bolsa da dinı nasıhattyń aıyrmashylyǵymen tereńdeı túsken dinshilderdiń qulyqtary sońynan ergenderdi barǵan saıyn birinen-birin ajyrata tústi. Eki shirkeýdiń 1054 jyly bitispesteı bolyp aıyrylyp ketýine ilik túrinde sebep bolǵan tómendegi jaǵdaı edi. Rım papasy IH Lev Konstantınopolge kardınal Gýmbert bastaǵan óziniń delegasııasyn jiberedi. Osynyń aldynda, 1053 jyly Konstantınopolde pravoslavıe patrıarhy Mıhaıl Kerýlarıı qaladaǵy katolıktik shirkeýlerdi japqyzyp, olardyń ishindegi latyndyq qasıetti zattardy aıaqqa taptatqan. Rım Papasynyń delegasııasy Konstantınopoldiń osy isterin aıyptap jáne shirkeý isterinde ózderin joǵary sanaýdy talap etken. Kerýlarıı bul talapty oryndamaıtynyn jáne Rımdi bas shirkeý dep moıyndamaıtynyn jetkizedi. Mine, osy oqıǵadan keıin hrıstıan shirkeýi joǵaryda aıtylǵan eki baǵytqa bólindi. Olardyń bir-birine degen kóptegen narazylyqtaryn terip jazýdy biz kerek dep tappadyq, óıtkeni, olardyń, arnaıy zertteıtin mamandar bolmasa, qalyń jurtqa keregi de joq. Hrıstıandyq orys jerine H ǵasyrdyń aıaǵynda kelgen. Onyń negizgi ortalyǵy Kıevte ornalasyp, din ustazdary konstantınopoldik grek ıerarhteri bolǵan. Sondyqtan da orys jeri negizinen hrıstıandyqtyń pravoslavıe tarmaǵyn tutynyp ketti. Alaıda, kóp ýaqyt boıy katolısızmniń dástúrleri orys pravoslavıesinde qalyp qoıdy. Sonyń ishinde Altyn Ordaǵa baǵynǵansha shirkeýlerde organnyń kóp oınalatyny aıtylady. Úlkendi-kishili qońyraýlar qoıý dástúrin de orys shirkeýleri katolısızmnen alǵan. Mundaı salt grek-konstantınopoldik shirkeýlerde bolmaǵan. Kıevte latyndyq monastyrlar de ejelden kóp bolyp, ýkraındyqtardyń basym bóligi katolısızmdi tutynǵan. Ýnıat dep atalǵan bul shirkeýler kezinde ókimet qoldaǵan pravoslavıe tarapynan qatty qýdalaýǵa túsip, katolısızm men pravoslavıeniń arajigin tereńdete túsýge óziniń keleńsiz úlesin qosty. Qaı ýaqytta bolsyn bılik basyna bir kemelder kelgende myńjyldyq jaýlasý da, túsinispeýshilikter de túp ornymen joıylmasa da qatynastar jylylyq pen jaqyndasýǵa bet alady emes pe? 1963 jyldan 1978 jylǵa deıin Rım Papasy bolǵan VI Pavel de sondaı jan eken. Ol «pravoslavıelik baýyrlaryna» jaqyndasý qadamyn jasap, 1964 jyly Ierýsalımde Ystambuldaǵy konstantınopoldik pravoslavıe shirkeýiniń patrıarhy Afınagormen alǵash ret kezdesedi. Bul oqıǵa hrıstıan dini eki tarmaqqa bólingennen keıingi 910 jyldan keıin bolǵan. Osy kezdesýdiń nátıjesinde birlesken deklarasııaǵa qol qoıylyp, eki shirkeý bir-birine qoıatyn talaptarynan (anafema) 1965 jyldan bastap bas tartady. Al «áýlıe» degen ataqqa ıe bolǵan II Ioann Pavel Papanyń (1978-2005 jj.) kezinde katolık shirkeýiniń álemdegi beıbitshiliktiń saqtalýyna, halyqtar men dinder arasyndaǵy ózara túsinýshiliktiń óristeýine jasaǵan qadamdary tipti orasan boldy. Onyń osy taraptaǵy bedeliniń sharyqtap bara jatqanyn kóre almaǵan KGB Bolgarııanyń arnaýly qyzmetteri arqyly oǵan qastandyq ta jasady. Alaıda, ózine qastandyq jasaǵan adamnyń ózin keshirip, Qudaıdan onyń kúnásin keshirýdi suraǵan Papanyń áýlıeligi tipti arta berdi. Ol Papa qyzmetinde júrip álemniń 130 eline sapar shegip, 1167 myń shaqyrym jol júrip, halyqtardy beıbitshilikke, tatýlyqqa, dostyqqa úndeıtin nasıhattar taratty. 2001 jyly ol Qazaqstanǵa da kelip, óziniń adamgershilikke úndeıtin ýaǵyzdaryn aıtyp ketken. «Lıýbıte drýg drýga!» degen úndeýi jazylǵan eskertkishi de katolık shirkeýiniń aldynda tur. Onyń bul sózderi «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» deıtin danyshpan Abaıdyń ustanymymen úndesedi. Sondyqtan da Papa óz saparlarynda tek katolısızmniń taralýyn ýaǵyzdady degender qatelesedi. Ol jalpy adamı qundylyqtardyń ýaǵyzdaýshysy edi. Papa ıslam meshitterine de, ıýdaızm sınagogalaryna da, protestanttar men pravoslavıelikterdiń shirkeýlerine de kirip, Qudaıdan adamzatqa jeńildik tilep, keshirim etýdi suraýdan talǵan emes. Mine, osy Papanyń ózi qansha talpynsa da Reseı aýmaǵyna aıaq basa almaı ketti. Gorbachevtiń, Elsınniń tusynda da ol «pravoslavıelik baýyrlarmen» kezdesýdi qalaǵan edi, alaıda, pravoslavıe shirkeýiniń basshylary onyń kelýine qarsy boldy. Sonyń ishinde Patrıarh II Aleksıı Vatıkannyń «pravoslavıe jerinde» katolık shirkeýleriniń salynýy men Ýkraınada katolıkterdiń Ýnıat shirkeýlerin qaıtaryp alýlaryn qoldaıtyndyǵyn aıyptap, onyń kelýine úzildi-kesildi qarsy shyqty. Endi mine, myńjyldyq teketirestiń jalǵasy bolǵan osyndaı kıkiljińderdiń bári eńserilip, búginde eki dinbasy alǵash ret kezdesip otyr.Jaqyndasý joly
Zaıyrly qoǵamda shirkeýler eshqashan saıasatqa aralaspaıdy, tek qudaı úılerinde óz ýaǵyzdaryn aıtyp, adamdardyń Jaratýshyǵa degen senimin arttyrý jolynda eńbek etedi deımiz. Biraq din ıeleriniń saıasatqa yqpaly kóp ekenine kózjumbaılyqpen qaraýǵa da bolmaıdy. Kýbanyń oqshaýlanýyn aldyrýǵa aıaq basqan alǵashqy qadamdy Rım papasy Fransısk jasap, AQSh pen Kýba basshylaryn kelisimge shaqyrǵany byltyr ǵana edi. Sodan beri onyń oń nátıjesi kórinip te qaldy, qazir Kýbaǵa jasalǵan jarty ǵasyrlyq embargony alý jolynda jumys qyzý júrip jatyr. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Katolısızm men pravoslavıeniń yqpaly óte zor, óıtkeni olardyń árqaısysynyń syrtynda mıllıondaǵan adamdar bar. Ásirese, sońynan 1,3 mlrd. adam ergen katolık shirkeýiniń yqpaly zor. Eýropanyń 21 elinde turǵyndardyń basym kópshiligi, Germanııa, Nıderland, Shveısarııa sııaqty elderde jartysyna jýyǵy ony tutynady. Sondaı-aq, Batys jarty shardaǵy kóptegen elderde, Shyǵys Azııa, Taıaý Shyǵys (Lıvan) elderinde ol keńinen taraǵan. Dúnıeniń qaı túkpirinde bolsa da katolık shirkeýi Rım Papasyn eń joǵarǵy dinı bıleýshi dep sanaıdy. Papanyń keńesshi organy qataryna kóptegen elderden saılanǵan kardınaldar alqasy jáne epıskoptar sınody kiredi. Pravoslavıe shirkeýi ondaı bir ortalyqqa baǵynbaǵan. Olar bir-birine baǵynbaıtyn 15 avtokefaldy (jergilikti) pravoslavıelik shirkeýlerden turady. Bul shirkeýlerdiń dinı ustanymdary bir, Qudaıǵa tabyný formalary men dástúrleri uqsas bolǵanymen bir-birine baǵynbaıdy. Sanap óter bolsaq olar: Konstantınopol (2 mln.), Aleksandrııa (6,5 mln.), Antıohııa (1,4 mln.), Ierýsalım (130 myń adam), Orys (50-80 mln.), Grýzın (4 mln.), Serb (10 mln.), Rýmyn (16 mln.), Bolgar (8 mln.), Kıpr (420 myń), Ellad (8 mln.), Alban (700 myń), Polıak (500 myń), Chehtar men slovaktar (150 myń), Amerıka (1 mln.). (Jaqshanyń ishindegi tabynýshylar sany). Barlyǵy 120-130 mln.-daı. Kórip otyrǵanymyzdaı, ustanýshylardyń sany jaǵynan eń úlken pravoslavıelik shirkeý orystardiki. «Orys pravoslavıe shirkeýi» (OPSh) degen resmı ataýdy ol 1943 jyly alǵan. Sonyń ózinde Keńes ókimeti oǵan zańdy tulǵa bolý quqyn bermegen. Tek RSFSR-diń 1990 jylǵy 1 qazandaǵy zańymen ǵana 1991 jyldan bastap zańdy tulǵa bolý quqyna ıe boldy. OPSh bılikke qyzmet etýde ejelden jaqsy qural bolyp keledi. Orys ımperııasynyń gımni bolǵan «Patshany qudaı saqtasyndy!» da onyń horlary óziniń lıtýrgııalarynda 1918 jylǵa deıin úzbeı aıtyp otyrdy. Memleket te óz tarapynan onyń jaıylýyna barynsha yqpal etti. Máselen, 1686 jyly Ýkraınany baǵyndyrǵan soń orys patshasy Kıev mıtropolıtetin Konstantınopoldiń qaraýynan kúshpen shyǵaryp, Máskeý patrıarhatyna baǵyndyrdy. Ýkraına táýelsizdigin alǵan soń ǵana Ystambuldaǵy pravoslavıeniń Álemdik patrıarhy Varfolomeı bul isti aıyptap, málimdeme jasaǵan. 1700 jyly OPSh patrıarhy Adrıan ólgen soń I Petr patsha jańa patrıarh saılaýǵa tyıym salyp, dinge «Basqarýshy sınod» jetekshilik etetin qyldy. Shyn máninde, ol memlekettiń basqarý organdarynyń birine aınalyp, «eń joǵarǵy sýdıasy» ımperatordyń ózi bolyp, 1918 jylǵa deıin ózgermeı keldi. Memleket shirkeýdi memleket tarapynan qarjylandyryp ta otyrǵan. Máselen, tek 1917 jyly onyń qajettilikteri úshin qazynadan 65,3 mln. rýbl bólingen. Mıssıonerlik qadamdaryn da jan-jaqty qoldaǵan. Keńestik kezeńde patrıarh saılaý qaıtadan qolǵa alynǵanymen onyń ómiri uzaqqa barǵan joq. 1925 jyly Patrıarh Tıhon ólgen soń onyń ornyna basqasyn saılaýǵa bılik ruqsat bermedi. Kerisinshe, din qaıratkerleri qýdalanyp, Lenınniń «din – apıyn» degen uranymen ol belsendi ómirden jappaı shettetile bastady. Epıskoptar men svıashennıkterdiń negizgi bóligi atyldy nemese konslagerlerge aıdaldy. Tek soǵys jyldary ǵana OPSh-ǵa degen kózqaras birshama ózgerip, Máskeý patrıarhaty qurylǵan. Barlyq din basshylary arnaýly qyzmetpen istes bolýǵa kelisse ǵana qyzmet ete alatyn. II Aleksııdiń ózi artynan KGB-men baılanysta bolǵanyn ókinishpen eske alyp, dindarlardan osy isi úshin keshirim suraǵan. OPSh qazir 2000 jyly qabyldanǵan jarǵysynyń negizinde jumys isteıdi. Ustanýshylarynyń sany kóp jáne Reseı bıligimen tyǵyz baılanysta bolǵandyqtan ǵana OPSh-nyń yqpaly men bedeli artyq sanalady. Áıtpese, ol pravoslavıeniń ortalyq ókildigi emes, tek joǵaryda biz aıtqan 15 jergilikti ıaǵnı «pomestnyı» shirkeýlerdiń birine jatady. Qazir Reseı álemdik oqshaýlaný jaǵdaıynda ómir súrip jatyr. Osyndaı jaǵdaıda qasarysý tońyn sál jibitý úshin bılik Vatıkannyń yqpalyn paıdalanǵysy keletin sııaqty. Sondyqtan da Reseı Patrıarh Kırılldi Papamen kezdesýge jibergen. Kezdesýdiń negizgi maqsaty osy ekenin kóptegen sarapshylar men dintanýshylar aıtýda. Reseı bıleýshileriniń oıynda Kýbany oqshaýlanýdan shyǵarýǵa yqpal etken Vatıkan Reseıge qatysty qalyptasqan tomaǵa-tuıyqtyqty taratýǵa da áser eter degen úmit bar sııaqty. Onyń qanshalyqty nátıjeli bolaryn aldaǵy kúnder kórseter. Eki dinbasy qol qoıǵan deklarasııada Ýkraınadaǵy, Sırııadaǵy jáne Iraktaǵy qantógisti toqtatýǵa úndeý jarııalanǵan. «Jaqsy soǵystan jaman beıbit ómir artyq» degendeı, Qudaıdyń haq jolyn ýaǵyzdaımyz deıtin dinbasylar beıbitshilik úshin áreket etetin bolsa, óz elderiniń bıligin osyǵan úndeıtin bolsa jáne basqa konfessııalarmen osy is jolynda yntymaqtasatyn bolsa – odan artyq eshteńe bolýy múmkin emes. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev ta osy ıdeıany únemi aıtyp, din ıelerin dál osy maqsattar úshin bir ústeldiń basyna jınap júr emes pe? Bálkı, Astanada ótip júrgen Álemdik jáne dástúrli dinder sezderiniń tasqa tamǵan tamshydaı áseriniń arqasynda osyndaı tarıhı kezdesýler bolyp jatqan shyǵar. Halyq «tamshy tas jarar» degendi beker aıtqan joq qoı. Haq joly barlyq kórshilerińmen, alys áriptesterińmen beıbit ómir súrip, tatý, tózimdi bolý ekendigi bolsa jáne soǵan jetý jolyndaǵy ıdeıalar bizden tarap jatsa, oǵan qýanyshpen qaraýymyz lázim. Osyndaı tarıhı oqıǵadan qandaı taǵylym alýǵa bolady? «Dinder jaqsylyqqa únder» – «Egemen Qazaqstan» gazeti aıdarlarynyń biri osylaı atalady. Iá, qaı din de adamdardy jaqsylyqqa úndeıdi. Hrıstıan dinindegi eki tarmaq basshylarynyń bul kezdesýi musylman baýyrlarymyzdy da oılandyrsa deımiz. Súnnıt pen shııt bolyp bólinip, qyrqysyp jatqan musylmandar az emes myna álemde. Bárimiz de Allanyń perzentimiz, Paıǵambardyń úmbetimiz dep musylman dininiń basshylary da osyndaı pátýaǵa kelse ǵoı, shirkin! Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».
