Elimizde kásipkerlikti qoldaý boıynsha kóptegen is-sharalar júzege asýda. Bul rette Memleket basshysynyń udaıy nazarynda bolyp otyrǵan osy salany damytý el ekonomıkasyn turaqtandyrýǵa sep bolmaq. Osy oraıda memleketimizdegi kópshilik kóńilinen shyǵyp júrgen, kásipkerge kómek pen keńes beretin, ıdeıaǵa qoldaý jasaıtyn «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary Tólemis ShOTANOVTAN kásipkerlikti qoldaýdyń jaı-japsaryn suraǵan edik.
– Tólemis Sadyquly, búginde el kásipkerleri memleket tarapynan júıeli qamqorlyqty sezine bastady. Ásirese, qazirgideı qysyltaıań tusta otandyq bızneske aıtarlyqtaı kóńil bólinip jatqany qýantarlyq jaıt. Osy rette Ulttyq kásipkerler palatasynyń bıznesti servıstik qoldaý júıesi týraly oqyrmandarymyzdy keńinen habardar etsek deımiz. Kásipkerlikti qoldaýǵa baǵyttalǵan bul shara bıznes ókilderiniń barlyǵyna jappaı kórsetile me, álde irikteý bola ma? Ári onyń naqty qandaı kómek ekendigin bilsek.
– Ras, búgingideı aýmaly-tókpeli tusta bıznes ókilderine kásipkerlikpen aınalysý ońaıǵa tımeıtini anyq. Desek te, dál osyndaı kúrdeli ýaqytta óz kásibin bastaýǵa bel býyp jatqandar az emes. Aıta ketý kerek, bıznesti servıstik qoldaý shaǵyn jáne orta bıznes ókilderine kórsetiledi. Al quramynda mamandandyrylǵan kásibı keńesshileri kóp iri kompanııalar mundaı qyzmetke zárý emes. 2015 jyldan beri Ulttyq kásipkerler palatasy Úkimet qaýlysy men negizgi tapsyrys berýshi – Ulttyq ekonomıka mınıstrligi arasyndaǵy kelisimshartqa sáıkes «Bıznesti qoldaýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda kásipkerlikti qarjylaı emes qoldaý sharasyn júrgizip keledi. О́tken jyly biz bızneske servıstik qoldaý kórsetý, aqparattyq keńes berý, kásipke oqytý sekildi negizgi úsh baǵyt boıynsha kásipkerlerge qyzmet kórsettik. Qazir servıstik qoldaýdyń ınfraqurylymy tolyqtaı qalyptasty deýge bolady, ıaǵnı, elimizdiń ár aımaǵynda ulttyq palata men onyń óńirlerdegi fılıaldarynyń bazasynda kásipkerlikti qoldaý ortalyqtary ashylyp, turaqty jumys isteı bastady. Bul ortalyqtar bıznes ókilderiniń jumysyn barynsha jeńildete tústi deýge bolady.
– Atalǵan ortalyqtarda kórsetiletin qyzmet túrlerin taratyp aıtsańyz.
– Joǵaryda aıtqanymdaı, negizinen úsh baǵyt boıynsha qyzmet kórsetiledi. Olar san-salaly máselelerdi qamtıdy. Máselen, konsýltasııalyq qyzmetter: bıznesti qurý jáne jumys istep turǵan bıznesti tıimdi júrgizý, qarjylyq jáne quqyqtyq, syrtqy naryqta bıznesti júrgizý boıynsha keńester berý. Salyq salasy boıynsha keńester, onyń ishinde, salyq salý júıesindegi jeńildetilgen salyqtyq deklarasııalardy daıyndaý. Bilim salasyndaǵy qoldaý baǵdarlamalary boıynsha jumys istep turǵan ári áleýetti kásipkerler úshin kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýdaǵy negizgi fýnksııalar men bıznesti basqarý boıynsha arnaıy kýrstar, trenıngter, semınarlar júrgizý. Sondaı-aq, kásipkerlerdi shaǵyn jáne orta bızneske arnalǵan memlekettik qoldaý baǵdarlamalarymen aqparattandyrý. Qazir atalǵan ortalyqtar janynan «Bıznes-mektepter» ashylýda. Onda jas kásipkerler iskerlik negizderin oqyp, oblysta nemese aýdanda naqty bir jobany júzege asyrýǵa baǵyt alýda. Osy turǵydan alǵanda, kásipkerlerdi qoldaý ortalyqtary kásipkerlikpen aınalysýǵa nıetti árbir azamatymyzǵa jan-jaqty ári sapaly qyzmet kórsetýge ázir.
– Bizdiń bilýimizshe, buryn bıznesti tirkeýden bastap, oǵan tıisti ruqsattama-qujattardy alý máselesi, taǵy da basqa ákimshilik kedergiler kóp bolatyn. Sodan da bolar, keıbir kásipkerler arasynda álgindeı áýreshilikten tezirek qutylyp, máseleni jyldam sheshý úshin tıisti adamdardyń «qolyn maılap» qoıý kerek degen kereǵar túsinik qalyptasqany jasyryn emes. Osy másele qalaı sheshimin taýyp jatyr?
– Suraǵyńyz oryndy. Ulttyq kásipkerler palatasy bıznestiń damýyn tejeıtin ákimshilik kedergilerdi meılinshe azaıtý, aldyn alý baǵytynda kóptegen is-sharalardyń uıytqysy bolyp júr. Bul máseleler zań júzinde rettelip te jatyr. Kásipkerlikti qoldaý ortalyqtarynyń negizgi maqsaty da sondaı keleńsizdikterdi boldyrmaý. Iаǵnı, ákimshilik organdarmen qatynasty barynsha azaıtyp, olardyń tarapynan oryn alýy múmkin jemqorlyq máselesine jol bermeý. Sonymen qatar, qandaı da bir túsinbestik oryn almas úshin ózimizdiń keńesshilerdiń jumysyn da únemi qadaǵalap otyramyz. Kásipkerler arasynda arnaıy saýaldama júrgizilip, ortalyqtyń qyzmetine kóńili tola ma, syn-eskertpeler nemese usynys-tilekteri bar ma, sonyń barlyǵyn zerttep, bilip otyramyz. Sondaı-aq, árbir azamat Ulttyq palatanyń baılanys ortalyǵyna habarlasyp, óz máselesin aıta alady. Iаǵnı, kásipkerler úshin jumystyń neǵurlym yńǵaıly ári jyldam bolýyn nazarda ustaımyz.
– Osy jumystyń nátıjeleri týraly ne der edińiz?
– Máselen, ótken jyly 30 myń kásipkerge 40 myńǵa jýyq qyzmet kórsetildi. 212 myń keńes berildi. Tipti, jospardy asyra oryndap otyrmyz. Munyń barlyǵy tapsyrys berýshige ázirlenetin qujattarmen rastalady. Aıta ketý kerek, bul tek bir baǵyt boıynsha, ıaǵnı servıstik qyzmet kórsetýdegi kórsetkishimiz. Basqa da aýyz toltyryp aıtarlyqtaı nátıjelerimiz barshylyq, mysaly, bızneske oqytý boıynsha jetken jetistikter jeterlik.
– Osy oqytýǵa qatysty bir suraq qoısam dep otyrmyn. Elimiz táýelsizdik alǵaly shırek ǵasyrǵa jýyqtady, ulttyq bıznestiń de buǵanasy bekıtin ýaqyt bolǵan sekildi, endeshe, áli kúnge deıin jurtqa kásipkerlik álippesin ejiktep úıretip jatqanymyz qanshalyqty durys degen saýalǵa ne deısiz?
– Men atalǵan máselemen osyǵan deıin aınalysqan ınstıtýttardyń jumysyna baǵa berýden aýlaqpyn. Degenmen, Ulttyq kásipkerler palatasy qurylǵaly bul baǵyttaǵy jumys júıelene tústi deýge bolady. Birinshiden, biz Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń elimizdiń ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesin arttyrý týraly tapsyrmasyn oryndap otyrmyz. Qazir bul kórsetkish 25 paıyzdan asty. Ekinshiden, biz únemi suranysqa qaraı áreket etemiz. Al búginde Qazaqstanda jumys istep turǵan jáne óz kásibin jańadan bastap jatqan kásipkerlerdiń aqparattyq-keńestik qyzmetterge, oqýǵa degen suranysy joǵary ekeni baıqalady. Daǵdarys kezinde túrli qıyndyqtarǵa qaramastan, jeke bıznesin ashýǵa nıettilerdiń sany arta túsýde. Biraq elimizdiń naryq zańdarymen ómir súrip otyrǵanyna 25 jyl bolsa da, bıznesti neden bastaý kerek ekenin áli kúnge deıin bilmeıtinder kóp deýge bolady. Bıznesin endi ǵana memlekettik tirkeýden ótkizgen kásipker býhgalterlik esep jasaý, bıznes jospar qurý, konkýrstyq qujattamalar ázirleý, alǵashqy aınalymdyq qarajattyń jetispeýshiligi nemese quqyqtyq saýattylyq boıynsha kóptegen máselege tap bolady. Qysqasy, aıaǵynan tik turyp ketkenshe kóptegen máselede keńesshi qyzmeti qajet bolatyny ras. Mine, Ulttyq palata júzege asyryp otyrǵan «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy osyndaı túıtkilderdiń túıinin aǵytýǵa sep bolady.
– Jalpy, bul jumys qalaı júrgiziledi? Oqytý kýrstarynan ótken kásipkerge memleket tarapynan kómek alýǵa onyń septigi tıe me?
– Árıne, árbir azamat jeke kásibin ashyp, memlekettik qoldaýǵa júgine alady. Ol úshin biraq, kásipkerdiń is júrgizý qabileti, bastap jatqan kásibi jaıly jan-jaqty habary, jeke bıznes-jospary bolýy tıis. Jalpy, bızneske oqytý júıesi bizde úsh kezeńnen turady. Birinshi kezeń – «Bıznes-keńesshi» baǵdarlamasy. Bul kezeńde biz marketıngtiń ne ekenin, býhgalterlik esepti qalaı júrgizý kerektigin, kásipkerlik týraly zańnamamyzda ne aıtylǵany jaıynda eń qarapaıym túsiniktermen tanystyratyn bolamyz. Munda bıznes júrgizýdiń shemasy usynylady. «Bıznes-keńesshi» kýrsyn támamdaýshy arnaıy sertıfıkat alyp, sol arqyly memlekettik organdarǵa tıisti kómek alýǵa júginýine bolady. Ekinshi kezeń – «Bıznes-damý», bul baǵdarlama kásipkerlik negizderinen biraz habary bar, tájirıbeli tutynýshylarǵa arnalǵan. Munda bıznes júrgizýdiń tyń tásilderi tereńdetip oqytylady. Al úshinshi kezeń – jobalyq oqytý júıesi barysynda jumys istep turǵan kásipkerlik nysandaryna jiberip, tájirıbe jınaýǵa múmkindik jasaımyz. «Júz ret estigenshe, bir ret kórgen artyq» demekshi, teorııalyq bilimdi tájirıbemen ushtastyrý kez kelgen salada oń nátıje beretini aqıqat. Naqty bir óndiriste kópti kórgen, tájirıbesi mol kásipkerler óz kásibiniń qyr-syrymen bólisip, aqyl-keńesterin aıtady. Sonymen qatar, bul kýrstyń salalyq ereksheligi bar. Máselen, bolashaq fermerdi biz kóp jyldan beri tabysty jumys istep kele jatqan sút fermasyna jiberip, onyń ıesi óz tájirıbesimen bólisip, sheberlik synybyn ótkizedi. Jalpy, osy ýaqytqa deıin 15 myń adamǵa bıznes negizderin oqyttyq.
– Ulttyq kásipkerler palatasynyń kómegimen naqty qandaı bıznes-jobalar júzege asty?
– Naqty derekter keltirer bolsam, bizdiń ortalyqtardyń kómegine júgingennen keıin 2880 kásipker qarjylyq qoldaýǵa ıe boldy. Olar negizinen jylyjaı sharýashylyǵy, mal sharýashylyǵy, qyzmet kórsetý sektorynan – monsha, shashtaraz, tigin sheberhanasy, hımııalyq tazalaý sekildi shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri. Biz kásipkerge bıznes-jospar jasaýǵa kómektesemiz, ol bankke baryp, óziniń josparyn júzege asyrý úshin qarjy alady. Iаǵnı, palatanyń qoldaýynyń arqasynda jańa kásipkerlik mekemeleri paıda bolýda. Bul degenińiz, jańa jumys oryndary ashylyp, salyq tóleýshilerdiń sany artýda degen sóz.
– Bul baǵyttaǵy jumystardy aldaǵy ýaqytta keńeıtý, jetildirý oıda bar ma?
– Árıne, qazirgi tańda bizdiń maqsatymyz kórsetiletin qyzmettiń sapasyn barynsha arttyrý bolyp otyr. Jumystyń tıimdiligi men sapasyn únemi qadaǵalap, saralap otyratyn baılanys ortalyqtarynyń derekteri boıynsha kásipkerlerdi qoldaý jáne kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyqtaryna kómekke júgingen bıznes ókilderiniń 95 paıyzy kórsetilgen qyzmet túrine kóńilderi tolatynyn aıtqan. Desek te, aldaǵy ýaqytta bul baǵyttaǵy jumysty áli de jetildire tússek deımiz. Naqty aıtsaq, barlyq úderisterdi júıeleý, esep júıesin engizý, adamı faktorlardy azaıtýdy josparlap otyrmyz. Iаǵnı, bizdiń tutynýshymyz óziniń problemalaryn júıelep jatqanda, biz oǵan sheshý joldaryn usynatyn daıyn keısti usyna qoıýymyz kerek. Árıne, kemshilikter bolmaı turmaıdy, alaıda, negizgi irgeli sharalar birizdendirilýi tıis. Qazir arnaıy avtomattandyrylǵan baǵdarlama daıyndalýda, onda turaqty túrde, onlaın tártipte, bizdiń palatanyń ortalyq apparatynda jáne óńirlik palatada kásipkerdiń ótinish bergen ýaqyty, jumystyń qalaı jyljyp jatqany, júzege asyrý merziminiń sozylyp ketpeýi baqylanyp otyratyn bolady. Iаǵnı, ortalyqtardyń barlyq qyzmeti óz kásibin jańadan bastap jatqan kásipkerler sanynyń artýymen jáne jumys istep turǵan bıznestiń nyǵaıýymen ári damýymen anyqtalatyn nátıjege baǵyttalatyn bolady. Bul endi keleshektegi josparymyz, al ázirge SMS habarlama jiberý arqyly jumystyń sapalylyǵyn anyqtaımyz. Iаǵnı, tutynýshylarymyz jumys sapasyna kóńili tolǵan-tolmaǵanyn, usynys-tilekterin, syn-eskertpelerin SMS arqyly joldaı alatyn bolady. Budan bólek, biz arnaıy zertteý jumystaryn júrgizip, kásipkerler bizden ne kútetinin anyqtadyq. Zertteý barysynda memlekettik jáne jeke qatynastarǵa qatysty jobalardy súıemeldeý men aqparattandyrý jónindegi qyzmetter úlken suranysqa ıe ekeni belgili boldy. Bul máseleni bizdiń negizgi tapsyrys berýshimiz – Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen talqylap, aldaǵy ýaqytta qyzmet túrlerin tolyqtyrýǵa kelistik. Jalpy aıtqanda, palata ókilderi únemi izdenis ústinde júredi. Keleshekte qaı baǵytta damýymyz kerek, kásipkerge servıstik qoldaý kórsetý jumystaryn zaman talabyna saı qalaı jetildire alamyz, degen sekildi saýaldar bizdi ylǵı tolǵandyrady. Kásipkerlerdi qoldaý jáne kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń «bir tereze» júıesimen qyzmet kórsetýi asa mańyzdy. Iаǵnı, kásipker ózine kereginiń barlyǵyn bir jerden taba alýy tıis. Bul úshin Ulttyq palatada bıznesti damytýdyń óńirlik kartasy ázirlendi. Atalǵan karta elimizdiń kez kelgen óńirindegi kásipkerliktiń damý deńgeıimen qatar ınvestısııa salýǵa bolatyn salany da anyqtaýǵa múmkindik beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Elmıra MÁTIBAEVA,
«Egemen Qazaqstan».
