Jańa naryqqa jol ashady

Álemdik daǵdarys bir eldiń nemese bir óńirdiń ónerkásibi men ekonomıkasyna tóngen qıyndyq emes. Bul – dúnıe júzindegi barlyq memleketke, barlyq halyqqa ortaq synaq. Elbasy Nursultan Nazarbaev osy ekonomıkalyq qaýip-qaterdiń jaı-japsary men odan shyǵýdyń baǵyttary belgilengen «Qazaqstan jańa jahandyq ahýalda: ósim, reformalar, damý» dep atalatyn Joldaýynda: «Zamannyń betalysyn ózderińiz kórip otyrsyzdar. Asa kúrdeli, qıyn kezeńge aıaq bastyq. Jańa qaterleri men tyń múmkindikteri qatar órbigen jahandyq ahýal bizdiń kóz aldymyzda ózgerýde», degen bolatyn. Degenmen, «daǵdarys keldi» eken dep elimizde ne isterin bilmeı qol qýsyryp, qarap otyrǵan óńir joq. Elbasy aıtqandaı, «Birimiz – bárimiz úshin, bárimiz – birimiz úshin» degen qaǵıdany ustanyp, eńbek etýde. Sonyń nátıjesinde Qazaqstan búginde burynǵy odaqtas respýblıkalar ǵana emes, sonymen birge álemdegi ekonomıkasy órleý jolyna túsken memleketterdiń aldyńǵy qatarynan kórinýde. El ekonomıkasynyń eńsesi kóterilip, irgesi bekidi. Memleketimizde el ıgiligi úshin ǵalamat jobalar júzege asyrylýda. Sonyń ishinde ındýstrııalandyrý saıa­saty elimizdiń ekonomıkasyn serpindi damytyp, básekege barynsha qabiletti 30 eldiń qataryna qosatyn biregeı de birden-bir jol bolyp tabylady. Memleket basshysynyń ózi de ındýstrııalandyrýdyń mańyzy men onyń elimizde jalpyulttyq iske aınalý kerektigin erekshe qadap aıtyp keledi. Bul baǵytta Jambyl oblysynda da kóptegen ıgilikti ister qolǵa alynyp, júzege asyrylýda. Munyń ózi ishki jáne syrtqy rynokty básekege qabiletti sapaly taýarlarmen tolyqtyrýǵa keń jol ashýda. Mysaly, elimizdiń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda 2010-2014 jyldary oblysta 123,3 mıllıard teńgeniń 33 jobasy júzege asyrylyp, 4958 jumys orny ashyldy. Birqatar kásiporyndar tolyq qýatynda jumys istep, naryqty qajetti taýarlarmen tolyqtyrýda. Sonyń biri Merki aýdanyndaǵy «Alkopısheprom» JShS aýylsharýashylyq shıkizatyn óńdeý men qalbyrlaý jobasyn júzege asyrýdy qolǵa alǵan. Kásiporynnyń jumys sıpaty – maýsymdyq. О́tken jyly kásiporynda 4,6 mıllıon teńgeniń 27 925 qalbyrlanǵan ónimderi óndirildi. Bul – zaýyttyń tolyq qýatynda júz paıyz jumys istep turǵanyn kórsetedi. Al kásiporyndaǵy alkogoldi ishimdikterdi shyǵarý máselesine kelsek, onyń ındýstrııalandyrý kartasyna baılanysty jobaǵa eshqandaı qatysy joq, ıaǵnı ol JShS-nyń jeke quzyryndaǵy tól óndirisi bolyp tabylady. «Taraz metallýrgııa zaýyty» – elimizdegi ferrosılıkomarganes óndiretin iri óndiris ornynyń biri. Alǵashqy kezeńinde bul óndiris orny jylyna 72 myń tonna ferrosılıkomarganes óndirýge tıis bolatyn. Al ótken jyly atalmysh zaýytta 1988,2 mıllıon teńgeniń 9399 tonna ferrosılıkomarganesi óndirilip, jyldyq qýatynyń 52 paıyzy ıgerildi. Árıne, peshter men birqatar óndiristik agregattar jelilerin jóndeýge baılanysty «Taraz metallýrgııa zaýytynyń» tolyq qýatynda bir qalypty jumys isteı almaǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmas. Onyń ústine aınalym qarjysynan da tapshylyq kórip otyrǵany jasyryn emes. Biraq, eń bastysy, daǵdarys da­ýylyna qaramastan zaýyt jumys istep tur jáne hal-qaderinshe ónim óndirip jatyr. Mysaly, ótken jyldyń aıaǵyndaǵy esep boıynsha zaýytta 325 adamnyń jumyspen qamtylýy osy sózimizdiń dáleli bolsa kerek. «Qurylys polımer» JShS de yrǵaqty jumys istep, jyldyq qýaty boıynsha ónim óndiretin deńgeıge jetip qaldy. Byltyr kásiporyn 609,17 mıllıon teńgeniń plastmassa buıymdaryn shyǵaryp, óziniń josparly qýatyn júz paıyzǵa ıgerdi. Sonyń nátıjesinde 2015 jyly kásiporynda jumys isteıtinderdiń sany 130 adamǵa jetti. Esep-sanaq mamandarynyń deregi men dáıegi boıynsha, búginde zaýyt ózine tıesili júktemeniń 81 paıyzyn ıgerip otyr. О́tken jylǵy bul mysaldan zaýyttyń óz jobalyq qýatynda jumys isteý múmkindigine sál-aq jetpeı qalǵanyn baıqaýǵa bolady. Demek, bul jerde de daǵdarysqa qarsy dáıekti is bar. Al zaýyttaǵy jumysshylar turaqsyzdyǵynyń sebep-saldaryn onyń óndiristik-ekonomıkalyq jaǵdaıymen baılanystyrýdyń múlde qajeti joq, al eger ondaı birli-jarym másele bolsa, onda ol tek kásiporynnyń ishki tártibine qatysty másele dep qarastyrǵan jón. Indýstrııalandyrý kartasyna engizilgen jobalardyń biri Qordaı aýdanyndaǵy «Kýlıkov sút ónimderi» JShS bolyp otyr. Ol sút ónimderi men sútten jasalǵan ónimder shyǵarýmen jáne óńdeýmen aınalysady. JShS ótken jyly 149,8 mıllıon teńgeniń 714 tonna sút ónimderin óndirip, kásiporyn tolyq qýatynda jumys istedi. Sondaı-aq, «Úmit Qordaı» JShS de sút ónimderin óndiredi. Kásiporyn 2015 jyly 211,7 mıllıon teńgeniń 541 tonna sút ónimderin óndirdi. Jalpy, kásiporyn ótken jyly ónim óndirýdi josparlaǵan joq. Biraq, soǵan qaramastan osyndaı ónim óndirýge qol jetkizdi. Endi kásiporyn basshylary Qyrǵyz Respýblıkasynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa enýine jáne básekeniń kúsheıýine baılanysty zaýyttaryn satýǵa shyǵarýǵa daıyndaýda. Bul kez kelgen órkenıetti elderdiń naryǵynda bolatyn jaǵdaı. Sondyqtan odan úrkýdiń qajeti joq dep bilemiz. Qordaıdaǵy «Vista intermational» JShS iske qosqan jel elektr stansasy da qalypty jumys istep tur. О́tken jyly munda 914,6 mıllıon teńgeniń 40324,8 myń kVt/saǵat elektr energııasy óndirilip, óziniń jobalyq qýatyn 100 paıyzǵa ıgeripti. Al «Central Asia Gold Production» JShS qymbat metall qorytpasy óndirisi zaýy­tyn iske qosyp, 2015 jyly 296,6 mıllıon teńgeniń 41 kılogramm altynyn óndirdi. Sóıtip, jyldyq qýatynyń 68,3 paıyzyn ıgerýge qol jetkizdi. Kenen aqyn aıtpaqshy, «Tasy da altyn Qordaıdyń, taýy da altyn» degenniń bir ádemi mysaly osy. Qarataý qalasynyń irgesine ornalasqan «Talas investment Company» JShS natrıı sıanıdin óndiredi. О́tken jyly munda 77,4 mıllıon teńgeniń 1001 tonna natrıı sıanıdi shyǵaryldy. Sóıtip, jyldyq josparly qýatynyń 26,7 paıyzyn ıgerip, óz shama-sharqynyń qanshalyqty áleýetti ekenin baıqap kórdi. Alǵashqy nátıje jaman emes. Kásiporynda byltyr jyl boıy qaıta jaraqtandyrý jáne iske qosý jumystary júrgizilgenine qaramastan alǵashqy ónimderine qol jetkizdi. Zaýyt bıyl 5 myń tonna ónim óndirýdi kózdep otyr. Al óziniń josparly qýatyn aldaǵy 2017 jyly tolyq ıgermek. Eń bastysy, zaýyt salynyp, jaraqtandyryldy, tıisti mamandar men jumysshylar jınaqtaldy, alǵashqy qadam jasaldy. «Qazfosfat» JShS osydan úsh jyl buryn geksametafosfat natrııi men basqa da azyqtyq fosfattardy shyǵarý óndirisin iske qosqan bolatyn. О́tken jyly kásiporyn 592,6 mıllıon teńgeniń 3180 tonna geksametafosfat natrııin shyǵardy. Bul kásiporyn da tolyq qýatynda jumys istep tur. «Karat-V» JShS zamanaýı jıhaz ben solarǵa arnalǵan jıhaz lamınattaryn jasaý óndirisimen shuǵyldanady. О́tken jyly óndiris orny 5,1 mıllıon teńgeniń 360 sharshy metr jıhazyn shyǵardy. Elge qajetti únemdi buıymdardy shyǵarýdy qolǵa alǵan «Enerdjı-Taraz» JShS bolsa jaryq dıodty shamdardy ishki jáne syrtqy naryqtarǵa kóptep ótkerýde. 2015 jyly munda 135,8 mıllıon teńgeniń 2624 dana shamy shyǵaryldy. Bul kásiporyn da jyldyq qýatyn 100 paıyz ıgerip otyr. Shetelderden eń sońǵy úlgidegi jańa jabdyqtardy ákelip, jumysqa jekken «Ta-Mak» JShS makaronnyń san-alýan túrin óndirýde. О́ziniń 100 paıyz qýatynda jumys istep turǵan JShS byltyr 421,7 mıllıon teńgeniń 1440 tonna makaron ónimin shyǵarǵan. Al «Zapchast» aksıonerlik qoǵamy jylyna 180 myń tonna metall buıymdaryn shyǵaratyn elektr- metallýrgııalyq zaýytty iske qosty. О́tken jyly munda 585,3 mıllıon teńgeniń 7019 tonna metall buıymdary shyǵaryldy. Bul zaýyt ta daǵdarys dep toqtap qalmastan, tolyq qýatynda jumys isteýde. Elimizge buryn jylytqysh radıatorlar Reseı jáne Qytaı memleketterinen jetkiziletin. Údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq memlekettik damý baǵ­dar­lamasy aıasynda bul másele óz sheshimin tapty. Tarazdaǵy «Araı­stroımarket» JShS eki jyldan beri ony óńirdiń ózinde shyǵara bas­tady. Byltyr munda 127,2 mıl­lıon teńgeniń 75 tonna radıa­tory shyǵaryldy. Álbette, qaı is bolmasyn birden alǵa baspaıdy. Sondyqtan óndiris ornynyń ázirge 52 paıyz qýatynda jumys istep turǵanynyń ózine shúkir deý­ge bolady. Keıbir pessımıster joǵa­ryda attary atalǵan «Kýlı­kov sút ónimderi» men «Araı­stroı­market» JShS-na deıingi kásip­oryndardyń bárin naryqqa qabi­letsiz jobalar retinde qaras­tyrǵysy keledi. Biraq, kásip­oryndardyń ózinen alynǵan naqty derekter men dáıek­terge negiz­delgen mysaldardan kór­genimizdeı, olardyń barlyǵy da álemde jáne elimizde oryn alyp otyrǵan qarjylyq-eko­nomıkalyq túrli qıyndyqtarǵa qaramastan hal-qaderinshe jumys istep, taýar shyǵarý jónindegi tapsyrmalaryn oryndaýǵa kúsh salýda eken. Jumys istemeı, toqtap tur­ǵandary joq. О́tken jyly osy atalǵan kásiporyndardyń bar­lyǵy orta eseppen 82,6 paıyz­dyq qýatynda jumys istep, 4825,1 mıllıon teńgeniń ónimin óndiripti. Elimizde 2015-2019 jyldarǵa ar­nalǵan ındýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵy bastalǵany belgili. Al oblysta ótken jyly Indýstrııalandyrý kartasyna engizilgen 6 ınvestısııalyq joba iske asyryldy. Olardyń ara­synda Baızaq aýdanynda qus etin óndiretin «Áýlıeata-Fenı­ks» JShS de bar. Qus fabrı­kasynyń qurylysy tolyq aıaq­taldy. Áıtse de óz isterine sal­dyr-salaq qaraıtyn tasymal­daý­shylardyń kesirinen qustar­dy soıatyn sehqa arnalǵan jabdyq­tardyń Gollandııadan ýádeli ýaqytynda jetkizilmeýine baılanysty kásiporynnyń der kezinde iske kirise almaı otyrǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Ol qural-jabdyqtardy endi fragmentti túrde jetkizý qarastyrylýda, óz kezeginde ol da kedendik tekserýler arqyly kesheýildeýi múmkin. Biraq bul mysalǵa qarap kásiporyndaǵy qurylys jumystary nebary 70 paıyzǵa ǵana oryndaldy deýge bolmaıdy. Qajetti jabdyqtardy alyp, ony qurastyryp bitken kúnnen bastap qus fabrıkasy óziniń tolyq qýatynda jumys isteı bastaıdy. «Taraz metallýrgııa zaýyty» JShS da ústimizdegi jyly ferroqorytpa óndirisi men shıkizat bazasyn keńeıtý jáne ártaraptandyrýdyń ekin­shi kezeńine baılanysty ınves­tı­sııalyq jobany júzege asyr­maq bolatyn. Áıtse de teńge­niń qunsyzdanýyna jáne qar­jy­lyq-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń kúrdelene túsýine baılanysty bul jobany júzege asyrý­dy 2020 jylǵa shegere turý kerek dep sheshipti. Úkimet­tiń keńeıtilgen otyrysyna qa­tys­qan Prezıdenttiń jaqynda «Kóp­tegen elder qıyn jaǵdaıda qal­dy jáne áleýmettik kiristerin qys­qartýǵa, jobalaryn toqta­týǵa májbúr bolyp otyr, nátı­jesinde jumyssyzdyq ósýde. Biz ındýstrııalyq nysandar salýdy jalǵastyryp, jańa naryqtarǵa jol ashyp otyrmyz», degen sózin eske alsaq, óńirde údemeli ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq memlekettik damý baǵdarlamasy aıasynda iske qo­sylǵan kásiporyndardyń barlyǵy dúnıejúzilik daǵdarys daýylyna qaramastan yrǵaqty jumys istep, jyldyq qýattaryn tolyq ıgerýge bar múmkindikterin sarp etýde. Kósemáli SÁTTIBAIULY, jazýshy, Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy. Sýretterdi túsirgen Aqádil RYSMAHAN.