qandasymyz Adaı Kenjebaev abyroıly ister atqarýda
Reseıdiń Qostanaımen irgeles Chelıabi oblysy halyqtarynyń assambleıasy keńesi tóraǵalyǵyna osydan úsh jyl buryn qandasymyz Adaı Kenjebaev keldi. Úsh jarym mıllıonnan asa halqy bar, Reseıdegi eń óndiristi, iri aımaqtyń biri sanalatyn Chelıabi oblysynda turyp jatqan túrli ulttyń basyn uıytyp otyrǵan osy qoǵamdyq uıymnyń basshylyǵyna Adaı Eleýtaıulynyń kelýi kópshilikti eleń etkizdi, biraq alańdatqan joq. Eleń etkeni – Adekeń osy oblysqa, ondaǵy zııaly qaýymǵa tanymal tulǵa. Ekonomıka, tehnıka salasyndaǵy iri ǵalymdy jurtshylyq Ońtústik Ýral óńirindegi kásipkerlikti alǵash bastaǵandardyń biri retinde de biledi. Onyń syrtynda, qandasymyz Chelıabi óńirindegi myńdaǵan mamandardyń ustazy, jas ǵalymdardyń jetekshisi.
Gýbernator A.Kenjebaevtan Chelıabi oblysy halyqtarynyń assambleıa keńesin bir jyl basqarýyn suraǵan edi. Mine, bir jylǵa kelisim berse de, jaýapty jumysty tastaı etip atqaryp kele jatqanyna úsh jyl bolypty. Qoǵamdyq uıym bolǵan soń, onyń jumysyna memleket qarjy bólmeıdi, barlyq sharalardyń atqarylýy entýzıastardyń enshisinde. Bul jumys úshin Adaı Eleýtaıulynyń qaltasynan qarjy shyqpasa, óziniń eńbegi úshin alatyn da bir tıyny joq. Biraq ol osy qoǵamdyq jumysynyń memleket úshin de, qoǵam úshin de mańyzy zor ekenin jaqsy biledi.
– Myltyq daýsy basylmaǵan Taıaý Shyǵysty aıtpaǵanda, myna Ýkraınada ne bolyp jatqanyn kózimiz kórip otyr. Beıbit halyqtyń ishkeni – iriń, jegeni – jelim bolǵan joq pa? Beıbit ómirge, qara sýdy qaıǵysyz ishkenge ne jetedi? Sondyqtan Assambleıa jumysy óte mańyzdy. Onyń keńesin basqarsa qaltaly azamattar munda joq emes. Biraq, munyń resmı jaǵy óte názik, saýattylyqty qajet etedi. Ultaralyq qarym-qatynastyń ózi shynydaı taza bolýy kerek, al oǵan óte baıqampazdyqpen, uqyptylyqpen, kisilikpen qaramasa, shynydaı shytynap ketetin kidi nárse. «Ańdamaı sóılegen aýyrmaı óledi», dep atalarymyz aıtqandaı, jurtshylyqtyń aldyndaǵy bir qate pikiriń, sóziń dúnıeni búldirip jiberýi múmkin, – dep bastady Adaı Kenjebaev bizben áńgimesin.
Qazir Chelıabi oblysy halyqtarynyń Assambleıasyna múshe ulttyq-mádenı ortalyqtardyń sany otyzǵa jetip jyǵylady. Sońǵy jyldary osyndaǵy túrli ult ókilderi bas qosyp, óz mádenı-ulttyq ortalyqtaryn qurýdy, Assambleıaǵa tirkeýdi ótinip keledi eken. Ulttar men ulystardy uıystyryp, birlik-berekeniń bekýine Adaı Eleýtaıuly basqaratyn Assambleıa keńesiniń úlesi mol.
– Assambleıa keńesiniń sońǵy otyrysynda jastar qanatyn qurýdy kóterdik. Bul da óte mańyzdy sharýa. Árıne, sizderde Qazaqstan halqy Assambleıasy basqalarǵa úlgi bolarlyq jumystar júrgizip otyrǵanynan habardarmyz. Nursultan Ábishuly saıasatynyń baǵyty óte durys, kóregen saıasat. Ony arqa tutamyz, maqtanamyz. Qazir Nurekeńniń saıasatyn úlgi etý az, odan úırený kerek, – deıdi Adaı Eleýtaıuly.
Qos ǵasyr toǵysqan jyldary osynaý keń-baıtaq eldiń otyn ottap, sýyn sýlap qalǵan ulttar men ulystar saıasattyń salqynymen syrt qalyp, ógeısip ketken dástúrin, tilin, dinin izdeı bastady. Solardyń biri qazaqtar edi. Chelıabi oblysyndaǵy ulttar dıasporalary arasynda qazaqtardyń «Azamat» qoǵamdyq ortalyǵy alǵashqylardyń biri bolyp quryldy.
– «Adaı, basymyzdy qos. Tilimiz, dinimiz qaıda ekenin oılamappyz ǵoı. Keleshegimiz qalaı bolmaq?», dep júreginde ulttyq sezimi oıanyp, mazdaǵan aǵaıyndar kele bastady. Iá, óliara shaq edi ǵoı ǵasyrdyń basy. Talap bar, biraq tilden, dástúrden, tipti, dilden de alystaı bastaǵan biz ıgi isti neden bastaý kerektigin bilmeı abdyraǵanymyz esimde. Sodan atamekenge bas buryp, Aqmola oblysy basshylarynan keńes suradyq. 2000 jyldary Aqmola oblysynda mádenıet basqarmasynyń basshysy bolǵan Nurıkamal Seıitjanovaǵa jáne belgili ánshi Ǵazıza Jumekenovaǵa aıtar alǵysymyz sheksiz, – dep eske alady Adaı Eleýtaıuly búginde. Irgetasyn ózi qalaǵan «Azamat» qazaqtardyń qoǵamdyq ortalyǵy Reseıdegi 2002 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha 36 myńnan asyp jyǵylǵan Ońtústik Ýral, Jaıyq boıyndaǵy qandastarymyzdyń rýhanı joǵyn joqtaıdy, olardyń tildi, dástúrdi umytpaýy úshin túrli sharalar uıymdastyryp, ıgi jumystar atqaryp keledi. Sońǵy jyldary Qostanaı oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń qoldaýymen jyl saıyn Chelıabi oblysyndaǵy qazaq tilin úıretetin muǵalimderge ádistemelik baǵdarlama jasap beredi. Olardy oqytyp, sertıfıkat tapsyryp otyrady. Chelıabi oblysynyń birneshe aýdandaryndaǵy mektepterde qazaq tili fakýltatıvtik sabaq retinde ótip júr, til úıretý úıirmeleri jumys isteıdi. Adaı Eleýtaıulynan keıin Bolat Hasanov, qazir Qanat Seıtikov basqaratyn ortalyq Qostanaı oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasynyń bólimshesimen, osy oblystaǵy Tilderdi damytý basqarmasymen tyǵyz baılanys ornatqan.
– Qazaqtyń ánin estisem, júrek shymyrlaıdy. Ormandaı orystyń arasynda júrip tildi umytsaq ta, qazaqtyǵymyz qanda bar ǵoı, – deıdi Adekeń. Sol ormandaı orystyń arasynda júrip, ózgege ózin moıyndatý ol úshin ońaı bolǵan joq. Ol eńbekti uly uǵym dep túsinedi. Ataqty kóz dárigeri Svıatoslav Fedorovty ózine ustyn sanaıdy. Adaı Orynbor oblysyndaǵy Adamov aýdanyndaǵy Tereńsaı degen aýylda týyp-ósti. Shóleıtteý, shań qaýyp turatyn jer edi. Ákesi Eleýtaı 1944 jyly soǵysqa attanyp, 1949 jyly aman oraldy. Júrekke jaqyn tamyrǵa tıip turǵan soń áskerı dárigerler ala almaǵan snarıad jaryqshaǵy soǵystan keıingi jyldary Eleýtaıdy dimkás etti. Etiniń pysyqtyǵymen sharýashylyqta býhgalter bolyp, shıetteı balany asyrady. Anasy Qalamqas úı sharýasynda boldy. Eleýtaıdyń Adaı, Abaı, Abylaı, Amangeldi, Klara atty balalary birinen keıin biri, teteles ómirge keldi. Onyń ústine Eleýtaıdyń ata-anasy, baýyry da qolynda boldy, úlken shańyraq edi.
Eleýtaıdyń uldary oqymysty, eńbekqor bolyp ósti. Ásirese, Adaı óte jaqsy oqydy. Ol ósken ortada, mektepte «tabysqa jetý, úlken adam bolý er jigitke ınjenerlik bilim arqyly múmkin bolady» degen túsinik qalyptasqan edi. Ol ásker qatarynan oralǵan soń, Chelıabi polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń Energetıkalyq fakýltetine tústi, bilim ordasyndaǵy áskerı tehnıkaǵa baılanysty qupııa sanalatyn kafedraǵa bólinedi. Kafedranyń zertteý laboratorııasy zaýytta ornalasty. Oqı júrip, Chelıabi traktor zaýyty janyndaǵy «Rotor» bronetank tehnıkalarynyń arnaıy konstrýktorlyq bıýrosynda jetekshi ınjener bolyp istedi. Keńes Odaǵynyń ataqty tankteri naq osy jerde elektronıkamen jaraqtandyrylatyn. Olar Adaı Eleýtaıulynyń qolynan ótti, ózi jasady. Onyń bilimdiligi men zerektigi áskerı tehnıka mamandaryn tańǵaldyratyn. «Rotor» arnaıy konstrýktorlyq bıýrosynda qyzmet etken on jyl ishinde áskerı tehnıka boıynsha bes ónertabystyń avtory atandy, onyń ǵalymdar nazaryn aýdarǵan ǵylymı maqalalary Keńes Odaǵyndaǵy bedeldi «Elektrotehnıka» jýrnalyna jarııalanyp turatyn. О́ndiriske engizilgen ónertabystaryn patenttedi.
– Bizdiń zerthanada biliktiligi óte joǵary ınjenerler qyzmet ettik, óte qupııa tehnologııalar jasadyq. Keıbir jumystarymyz sol ýaqytta álemdegi áskerı tehnıkalardyń eń úzdigi sanaldy. Qaıtesiń, sondaı úzdik jumystar soǵysqa paıdalanyldy... Qupııa laboratorııada istegendikten bizge syrtqa, ózge respýblıkalarǵa, elderge shyǵýǵa ruqsat etilmeıtin, tipti. 1989 jyly jumystan ketkennen keıin de bes jylǵa deıin qaladan shyqpaý jóninde qolhat bergenmin, – deıdi Adaı Eleýtaıuly sol kúnderdi eske alyp. «Rotor» arnaıy bronetank konstrýktorlyq bıýrosyndaǵy qyzmeti tabysty bolsa da, Adaı Eleýtaıuly eshkim kútpegen tosyn qylyq tanytty. Qyzmetin tastap ketti, áskerı tehnıka salasynan jazyp jatqan dıssertasııasyn bireýge syılaı saldy. Sóıtti de, 1992 jyly Chelıabi memlekettik ýnıversıtetiniń ekonomıka fakýltetine tústi. Ony úzdik bitirip, 1999 jyly ekonomıka taqyrybynan kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Ol naryqtyq ekonomıka qurý jaǵdaıyndaǵy ekonomıkalyq mádenıetti kóterý teorııasyna arnaldy. Sol kezde Reseıde ǵalymdardyń naryq taqyrybyna áli tisi bata qoımaǵan. Onan keıin Máskeýdegi Reseı úkimeti janyndaǵy halyq sharýashylyǵy akademııasyn úzdik bitirdi.
– Men ol jyldary kásipkerlik jumysymdy bastap ketken edim. Sondyqtan, ózim de, ózgeler de meni ekonomıst ǵalym emes, Chelıabi oblysyndaǵy alǵashqy bıznesmenderdiń birinen sanaıtyn. Men dıssertasııamdy Chelıabi memlekettik ýnıversıtetinde qorǵadym. Ǵylymı keńeste Ońtústik Ýraldyń iri ekonomıst ǵalymdary boldy. Ádette, ǵylymı jumysty 20 mınýt tyńdaıdy da, sosyn qalǵan 20-30 mınýtqa pikir aıtylatyn. Al men eki saǵat sóıledim, ǵylymı keńeske kelgenderdiń eshqaısysy da bızneste júrgen adamnyń ekonomıka teorııasyn jazǵanyna sengisi kelmedi. Rızashylyq bildirgen ǵylymı pikirler aıtyldy. Jetekshim Aleksandr Popov – ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, óte bilimdi kisi edi.Ýnıversıtettegi ǵylymı keńes meniń dıssertasııam týraly Máskeýge, Joǵary attestasııalyq komıssııaǵa jazyp jiberipti. Sodan meni Máskeýge shaqyrsyn. Joǵary attestasııalyq komıssııada dıssertasııamdy qaıta qorǵaǵandaı, taǵy da jarty saǵat sóz aldym, – deıdi Adaı Eleýtaıuly.
Keshegi áskerı tehnıkanyń bilgirleri qatarynda sanalatyn Adekeń endi Ońtústik Ýral tóńiregindegi belgili ekonomıst ǵalymǵa aınalyp shyǵa keldi. Sonymen qatar, osy óńirdegi kásibin dóńgelentip alyp ketken, belgili kásipkerlerdiń qatarynan oryn aldy. Oǵan bes ónertabys asha turyp, áskerı tehnıkadan kandıdattyq dıssertasııasyn aıaqtamaǵanyna dos-jarandary, zamandastary ókinish bildiretin. Tipti, áskerı tehnıka boıynsha ǵylymı jumystaryn jalǵastyrýǵa shaqyrý da aldy. Biraq Adekeńdi áskerı tehnıka salasy qaıtyp qyzyqtyrmady.
– Men 80-shi jyldardyń ortasynan bastap, ekonomıkalyq qatynastardyń durystyǵyna asa kúmánmen qaraıtynmyn. Kóp qajyr-qaırat, bilim jumsalatyn oı eńbeginiń sany men sapasynda alshaqtyq, baǵalanýynda dórekilikter baıqaldy. Men, tipti, aqy tóleý, eńbekti baǵalaý júıesine ózgeris engizýge umtyldym. Naryq bastalǵan 90-jyldar meniń osy ishki túısigimniń durystyǵyn dáleldep bergendeı boldy. Jasyma qaramaı ekonomıkalyq bilim alýǵa asyqqanym da sodan edi. Bala kezimnen tapshylyqta, tarshylyqta óstim. Stýdent kezimde de jumys istedim. Tańerteń úıden shyqqannan tún ortasynda qaıtyp oralatynmyn. Sonda kúndiz oqýda, «Rotorda» bolamyn, keshki besten segizge deıin Chelıabi traktor zaýytynda stanokta turamyn, odan ári qaraı túngi on birge deıin temirjol kópirlerine arnalǵan beton plıtalar quıýǵa baramyn. Sondaǵy azyǵym – maı shabaq balyq, nan, makaron bolýshy edi. Qandaı keremet bolsań da, pendege adal eńbekpen tapqan dáýlet kerek. Ekonomıka men bızneske qyzyǵýyma bul da sebep bolǵan shyǵar, – deıdi Adaı Eleýtaıuly.
Rasynda, Adaı Kenjetaevtyń Chelıabi qalasynyń qaq ortalyǵyndaǵy «Samodelkın» saýda ortalyǵy osy tóńirektegi saýda bıznesiniń, jalpy, kásipkerliktiń qarlyǵashy deýge bolady. Ishi atshaptyrym dúken chelıabilikterdiń kelýge asyǵyp turatyn ornyna aınalǵan. «Samodelkınniń» Reseıdegi eń úzdik saýda ortalyqtarynyń ondyǵyna, Ýral-Sibir aımaǵyndaǵy ámbebap dúkender arasynda tabysty bólshek saýda kásiporyndarynyń ondyǵyna kirýi tegin emes. Adaı Kenjebaev bul saýda keshenin osylaı Reseıdegi eń úzdikter qataryna kótere bildi. Ǵalym ekonomıst dúkende ekonomıka, korporatıv mádenıetin jolǵa qoıdy, sondyqtan onda jumys kúshiniń turaqtamaýy degen joq. Dúken ıesiniń bıznesi – tutas ujymnyń nesibesi. Ol qyzmetkerlerge «Dúkenge kelgen adam bizge qurmetin kórsetti, tańdaýyn jasady degen sóz, oǵan minsiz qyzmet kórsetý, satyp alǵan zatymen qýantyp shyǵaryp salý – bizdiń paryzymyz» dep úıretedi. Zattardy ornalastyrý, satýshynyń syrtqy kelbeti, kıinýi sekildi saýda bıznesiniń ishki ıirimi ár jerde-aq bar shyǵar. Al Adaı Eleýtaıuly qaı salada bolsyn eńbek adamy úshin basty qundylyq – bilim dep sanaıdy. О́z ujymyndaǵy jastarǵa joǵary bilim alýǵa keńes berip otyrady. Onyń pikirinshe, naryq zamanynda bilegi jýandar, súıeneri barlar emes, tek bilimi moldar ǵana tyǵyryqtan jol jáne óz nanyn ózi mol tabady. Mádenıettiń barlyq túri kóteriledi. «Samodelkın» dúkeninde kishkentaı balasy bar, eden jýýshy áıel talaptanyp, joǵary oqý ornynda oqyp júr eken.
– Biz jalaqy tóleýdiń tarıfsiz júıesin engizdik. Muny Keńes Odaǵy kezinde kóz dárigeri Svıatoslav Fedorov alǵash qoldanǵan edi. Biz ony búgingi ýaqytqa laıyqtap, jetildirip, damyta tústik. Eń bastysy, jalaqyny bólýge emes, eńbektiń qıyn-jeńilin baǵalaýǵa nazar aýdarylady. Bizdiń júıemizde qyzmetkerdiń eńbekaqysy onyń qabilet-qarymyna, sińirgen eńbegine ǵana emes, tutas eńbek ujymynyń jumys nátıjesine baılanysty. Mundaı júıede qyzmetkerge jumystyń sońyna deıin otyrý, jumys aıaǵyn kútý tıimdi bola bermeıdi. Bul júıe ár jumysshyǵa ár aıda qansha tabatynyn esepteýge, soǵan sáıkes derbes josparyn qurýǵa múmkindik beredi. Eńbek qatynastarynyń bazalyq qundylyǵy bolyp tabylatyn ádilettilikti eńbekaqy tóleýdiń negizi etip aldyq, ádilettilik bolmaı eshqandaı mádenıet týraly sóz qozǵalýy múmkin emes, – deıdi Adaı Eleýtaıuly.
Reseıdiń eń iri qalalarynyń biri – Chelıabidegi ǵalym kásipker qandasymyzdyń bıznesindegi irili-ýaqty jaılardy qaldyrmaı aıtyp otyrǵanymyz, oǵan bıik bedel alyp bergen de, jergilikti bılik tarapyna ózin moıyndatýy da bilimdiligi men bıznesti baıý dep qana uqpaı, ózi aıtqandaı, ádiletti, naryq kezindegi adamgershilikke sýarylǵan ekonomıkalyq mádenıetti, ıaǵnı eńbek qatynastaryn ózinshe jańǵyrtyp damytýy edi. Onyń ǵalym A.Popovpen birigip jazǵan «Ekonomıcheskaıa kýltýra ı rezervy ee rosta» degen kitaby joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri men oqytýshylaryna oqýlyq retinde paıdalanylady eken. Ol aǵylshyn fılosofy F.Bekon aıtqandaı, ár adam úshin bilimniń ornyn erekshe qoıady. Balalary Vadım men Iýlııany, nemeresi Dımany da bilimniń qudiretin tanýǵa tárbıeledi.
Adaı Eleýtaıuly qaıyrymdylyq sharalarǵa belsene qatysady, «Azamat» qazaq qoǵamynyń, tek ol emes, Chelıabidegi kóp ult ókilderi ulttyq ortalyqtarynyń jumysy týraly keńesip otyrady, Adekeńniń qaıda salsa da sýyrylyp otyratyn bilimine tánti bolady. Ol bizben áńgimesinde saıasatty qadaǵalaǵany bolmasa, onymen aınalyspaıtynyn aıtqan edi. «Sý ishken qudyǵyńa túkirme», dep atalary aıtqandaı, ózi ósip-óngen eldiń tynyshtyǵy úshin túrli-túrli ulttar men ulystardyń birligin nyǵaıtatyn Chelıabi halqy Assambleıasynyń jumysyn dóńgelentip otyrǵan, Chelıabi oblystyq qoǵamdyq palatasynyń, Reseı halyqtary Assambleıasy keńesiniń múshesi Adaı Kenjebaevty syndarly saıasatker, qoǵamdyq qaıratker dep qalaı aıtpaısyz!
Reseıdiń Qazaqstanmen shektesetin iri oblysyn jaılaǵan jurt syılap aldynan kesip ótpeıtin, qazaqtyń atyn kókke kóterip júrgen bir qandasymyzdyń ómir, eńbek joly osyndaı.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI – ChELIаBI – QOSTANAI.
Reseıdiń Qostanaımen irgeles Chelıabi oblysy halyqtarynyń assambleıasy keńesi tóraǵalyǵyna osydan úsh jyl buryn qandasymyz Adaı Kenjebaev keldi. Úsh jarym mıllıonnan asa halqy bar, Reseıdegi eń óndiristi, iri aımaqtyń biri sanalatyn Chelıabi oblysynda turyp jatqan túrli ulttyń basyn uıytyp otyrǵan osy qoǵamdyq uıymnyń basshylyǵyna Adaı Eleýtaıulynyń kelýi kópshilikti eleń etkizdi, biraq alańdatqan joq. Eleń etkeni – Adekeń osy oblysqa, ondaǵy zııaly qaýymǵa tanymal tulǵa. Ekonomıka, tehnıka salasyndaǵy iri ǵalymdy jurtshylyq Ońtústik Ýral óńirindegi kásipkerlikti alǵash bastaǵandardyń biri retinde de biledi. Onyń syrtynda, qandasymyz Chelıabi óńirindegi myńdaǵan mamandardyń ustazy, jas ǵalymdardyń jetekshisi.
Gýbernator A.Kenjebaevtan Chelıabi oblysy halyqtarynyń assambleıa keńesin bir jyl basqarýyn suraǵan edi. Mine, bir jylǵa kelisim berse de, jaýapty jumysty tastaı etip atqaryp kele jatqanyna úsh jyl bolypty. Qoǵamdyq uıym bolǵan soń, onyń jumysyna memleket qarjy bólmeıdi, barlyq sharalardyń atqarylýy entýzıastardyń enshisinde. Bul jumys úshin Adaı Eleýtaıulynyń qaltasynan qarjy shyqpasa, óziniń eńbegi úshin alatyn da bir tıyny joq. Biraq ol osy qoǵamdyq jumysynyń memleket úshin de, qoǵam úshin de mańyzy zor ekenin jaqsy biledi.
– Myltyq daýsy basylmaǵan Taıaý Shyǵysty aıtpaǵanda, myna Ýkraınada ne bolyp jatqanyn kózimiz kórip otyr. Beıbit halyqtyń ishkeni – iriń, jegeni – jelim bolǵan joq pa? Beıbit ómirge, qara sýdy qaıǵysyz ishkenge ne jetedi? Sondyqtan Assambleıa jumysy óte mańyzdy. Onyń keńesin basqarsa qaltaly azamattar munda joq emes. Biraq, munyń resmı jaǵy óte názik, saýattylyqty qajet etedi. Ultaralyq qarym-qatynastyń ózi shynydaı taza bolýy kerek, al oǵan óte baıqampazdyqpen, uqyptylyqpen, kisilikpen qaramasa, shynydaı shytynap ketetin kidi nárse. «Ańdamaı sóılegen aýyrmaı óledi», dep atalarymyz aıtqandaı, jurtshylyqtyń aldyndaǵy bir qate pikiriń, sóziń dúnıeni búldirip jiberýi múmkin, – dep bastady Adaı Kenjebaev bizben áńgimesin.
Qazir Chelıabi oblysy halyqtarynyń Assambleıasyna múshe ulttyq-mádenı ortalyqtardyń sany otyzǵa jetip jyǵylady. Sońǵy jyldary osyndaǵy túrli ult ókilderi bas qosyp, óz mádenı-ulttyq ortalyqtaryn qurýdy, Assambleıaǵa tirkeýdi ótinip keledi eken. Ulttar men ulystardy uıystyryp, birlik-berekeniń bekýine Adaı Eleýtaıuly basqaratyn Assambleıa keńesiniń úlesi mol.
– Assambleıa keńesiniń sońǵy otyrysynda jastar qanatyn qurýdy kóterdik. Bul da óte mańyzdy sharýa. Árıne, sizderde Qazaqstan halqy Assambleıasy basqalarǵa úlgi bolarlyq jumystar júrgizip otyrǵanynan habardarmyz. Nursultan Ábishuly saıasatynyń baǵyty óte durys, kóregen saıasat. Ony arqa tutamyz, maqtanamyz. Qazir Nurekeńniń saıasatyn úlgi etý az, odan úırený kerek, – deıdi Adaı Eleýtaıuly.
Qos ǵasyr toǵysqan jyldary osynaý keń-baıtaq eldiń otyn ottap, sýyn sýlap qalǵan ulttar men ulystar saıasattyń salqynymen syrt qalyp, ógeısip ketken dástúrin, tilin, dinin izdeı bastady. Solardyń biri qazaqtar edi. Chelıabi oblysyndaǵy ulttar dıasporalary arasynda qazaqtardyń «Azamat» qoǵamdyq ortalyǵy alǵashqylardyń biri bolyp quryldy.
– «Adaı, basymyzdy qos. Tilimiz, dinimiz qaıda ekenin oılamappyz ǵoı. Keleshegimiz qalaı bolmaq?», dep júreginde ulttyq sezimi oıanyp, mazdaǵan aǵaıyndar kele bastady. Iá, óliara shaq edi ǵoı ǵasyrdyń basy. Talap bar, biraq tilden, dástúrden, tipti, dilden de alystaı bastaǵan biz ıgi isti neden bastaý kerektigin bilmeı abdyraǵanymyz esimde. Sodan atamekenge bas buryp, Aqmola oblysy basshylarynan keńes suradyq. 2000 jyldary Aqmola oblysynda mádenıet basqarmasynyń basshysy bolǵan Nurıkamal Seıitjanovaǵa jáne belgili ánshi Ǵazıza Jumekenovaǵa aıtar alǵysymyz sheksiz, – dep eske alady Adaı Eleýtaıuly búginde. Irgetasyn ózi qalaǵan «Azamat» qazaqtardyń qoǵamdyq ortalyǵy Reseıdegi 2002 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha 36 myńnan asyp jyǵylǵan Ońtústik Ýral, Jaıyq boıyndaǵy qandastarymyzdyń rýhanı joǵyn joqtaıdy, olardyń tildi, dástúrdi umytpaýy úshin túrli sharalar uıymdastyryp, ıgi jumystar atqaryp keledi. Sońǵy jyldary Qostanaı oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń qoldaýymen jyl saıyn Chelıabi oblysyndaǵy qazaq tilin úıretetin muǵalimderge ádistemelik baǵdarlama jasap beredi. Olardy oqytyp, sertıfıkat tapsyryp otyrady. Chelıabi oblysynyń birneshe aýdandaryndaǵy mektepterde qazaq tili fakýltatıvtik sabaq retinde ótip júr, til úıretý úıirmeleri jumys isteıdi. Adaı Eleýtaıulynan keıin Bolat Hasanov, qazir Qanat Seıtikov basqaratyn ortalyq Qostanaı oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasynyń bólimshesimen, osy oblystaǵy Tilderdi damytý basqarmasymen tyǵyz baılanys ornatqan.
– Qazaqtyń ánin estisem, júrek shymyrlaıdy. Ormandaı orystyń arasynda júrip tildi umytsaq ta, qazaqtyǵymyz qanda bar ǵoı, – deıdi Adekeń. Sol ormandaı orystyń arasynda júrip, ózgege ózin moıyndatý ol úshin ońaı bolǵan joq. Ol eńbekti uly uǵym dep túsinedi. Ataqty kóz dárigeri Svıatoslav Fedorovty ózine ustyn sanaıdy. Adaı Orynbor oblysyndaǵy Adamov aýdanyndaǵy Tereńsaı degen aýylda týyp-ósti. Shóleıtteý, shań qaýyp turatyn jer edi. Ákesi Eleýtaı 1944 jyly soǵysqa attanyp, 1949 jyly aman oraldy. Júrekke jaqyn tamyrǵa tıip turǵan soń áskerı dárigerler ala almaǵan snarıad jaryqshaǵy soǵystan keıingi jyldary Eleýtaıdy dimkás etti. Etiniń pysyqtyǵymen sharýashylyqta býhgalter bolyp, shıetteı balany asyrady. Anasy Qalamqas úı sharýasynda boldy. Eleýtaıdyń Adaı, Abaı, Abylaı, Amangeldi, Klara atty balalary birinen keıin biri, teteles ómirge keldi. Onyń ústine Eleýtaıdyń ata-anasy, baýyry da qolynda boldy, úlken shańyraq edi.
Eleýtaıdyń uldary oqymysty, eńbekqor bolyp ósti. Ásirese, Adaı óte jaqsy oqydy. Ol ósken ortada, mektepte «tabysqa jetý, úlken adam bolý er jigitke ınjenerlik bilim arqyly múmkin bolady» degen túsinik qalyptasqan edi. Ol ásker qatarynan oralǵan soń, Chelıabi polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń Energetıkalyq fakýltetine tústi, bilim ordasyndaǵy áskerı tehnıkaǵa baılanysty qupııa sanalatyn kafedraǵa bólinedi. Kafedranyń zertteý laboratorııasy zaýytta ornalasty. Oqı júrip, Chelıabi traktor zaýyty janyndaǵy «Rotor» bronetank tehnıkalarynyń arnaıy konstrýktorlyq bıýrosynda jetekshi ınjener bolyp istedi. Keńes Odaǵynyń ataqty tankteri naq osy jerde elektronıkamen jaraqtandyrylatyn. Olar Adaı Eleýtaıulynyń qolynan ótti, ózi jasady. Onyń bilimdiligi men zerektigi áskerı tehnıka mamandaryn tańǵaldyratyn. «Rotor» arnaıy konstrýktorlyq bıýrosynda qyzmet etken on jyl ishinde áskerı tehnıka boıynsha bes ónertabystyń avtory atandy, onyń ǵalymdar nazaryn aýdarǵan ǵylymı maqalalary Keńes Odaǵyndaǵy bedeldi «Elektrotehnıka» jýrnalyna jarııalanyp turatyn. О́ndiriske engizilgen ónertabystaryn patenttedi.
– Bizdiń zerthanada biliktiligi óte joǵary ınjenerler qyzmet ettik, óte qupııa tehnologııalar jasadyq. Keıbir jumystarymyz sol ýaqytta álemdegi áskerı tehnıkalardyń eń úzdigi sanaldy. Qaıtesiń, sondaı úzdik jumystar soǵysqa paıdalanyldy... Qupııa laboratorııada istegendikten bizge syrtqa, ózge respýblıkalarǵa, elderge shyǵýǵa ruqsat etilmeıtin, tipti. 1989 jyly jumystan ketkennen keıin de bes jylǵa deıin qaladan shyqpaý jóninde qolhat bergenmin, – deıdi Adaı Eleýtaıuly sol kúnderdi eske alyp. «Rotor» arnaıy bronetank konstrýktorlyq bıýrosyndaǵy qyzmeti tabysty bolsa da, Adaı Eleýtaıuly eshkim kútpegen tosyn qylyq tanytty. Qyzmetin tastap ketti, áskerı tehnıka salasynan jazyp jatqan dıssertasııasyn bireýge syılaı saldy. Sóıtti de, 1992 jyly Chelıabi memlekettik ýnıversıtetiniń ekonomıka fakýltetine tústi. Ony úzdik bitirip, 1999 jyly ekonomıka taqyrybynan kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Ol naryqtyq ekonomıka qurý jaǵdaıyndaǵy ekonomıkalyq mádenıetti kóterý teorııasyna arnaldy. Sol kezde Reseıde ǵalymdardyń naryq taqyrybyna áli tisi bata qoımaǵan. Onan keıin Máskeýdegi Reseı úkimeti janyndaǵy halyq sharýashylyǵy akademııasyn úzdik bitirdi.
– Men ol jyldary kásipkerlik jumysymdy bastap ketken edim. Sondyqtan, ózim de, ózgeler de meni ekonomıst ǵalym emes, Chelıabi oblysyndaǵy alǵashqy bıznesmenderdiń birinen sanaıtyn. Men dıssertasııamdy Chelıabi memlekettik ýnıversıtetinde qorǵadym. Ǵylymı keńeste Ońtústik Ýraldyń iri ekonomıst ǵalymdary boldy. Ádette, ǵylymı jumysty 20 mınýt tyńdaıdy da, sosyn qalǵan 20-30 mınýtqa pikir aıtylatyn. Al men eki saǵat sóıledim, ǵylymı keńeske kelgenderdiń eshqaısysy da bızneste júrgen adamnyń ekonomıka teorııasyn jazǵanyna sengisi kelmedi. Rızashylyq bildirgen ǵylymı pikirler aıtyldy. Jetekshim Aleksandr Popov – ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, óte bilimdi kisi edi.Ýnıversıtettegi ǵylymı keńes meniń dıssertasııam týraly Máskeýge, Joǵary attestasııalyq komıssııaǵa jazyp jiberipti. Sodan meni Máskeýge shaqyrsyn. Joǵary attestasııalyq komıssııada dıssertasııamdy qaıta qorǵaǵandaı, taǵy da jarty saǵat sóz aldym, – deıdi Adaı Eleýtaıuly.
Keshegi áskerı tehnıkanyń bilgirleri qatarynda sanalatyn Adekeń endi Ońtústik Ýral tóńiregindegi belgili ekonomıst ǵalymǵa aınalyp shyǵa keldi. Sonymen qatar, osy óńirdegi kásibin dóńgelentip alyp ketken, belgili kásipkerlerdiń qatarynan oryn aldy. Oǵan bes ónertabys asha turyp, áskerı tehnıkadan kandıdattyq dıssertasııasyn aıaqtamaǵanyna dos-jarandary, zamandastary ókinish bildiretin. Tipti, áskerı tehnıka boıynsha ǵylymı jumystaryn jalǵastyrýǵa shaqyrý da aldy. Biraq Adekeńdi áskerı tehnıka salasy qaıtyp qyzyqtyrmady.
– Men 80-shi jyldardyń ortasynan bastap, ekonomıkalyq qatynastardyń durystyǵyna asa kúmánmen qaraıtynmyn. Kóp qajyr-qaırat, bilim jumsalatyn oı eńbeginiń sany men sapasynda alshaqtyq, baǵalanýynda dórekilikter baıqaldy. Men, tipti, aqy tóleý, eńbekti baǵalaý júıesine ózgeris engizýge umtyldym. Naryq bastalǵan 90-jyldar meniń osy ishki túısigimniń durystyǵyn dáleldep bergendeı boldy. Jasyma qaramaı ekonomıkalyq bilim alýǵa asyqqanym da sodan edi. Bala kezimnen tapshylyqta, tarshylyqta óstim. Stýdent kezimde de jumys istedim. Tańerteń úıden shyqqannan tún ortasynda qaıtyp oralatynmyn. Sonda kúndiz oqýda, «Rotorda» bolamyn, keshki besten segizge deıin Chelıabi traktor zaýytynda stanokta turamyn, odan ári qaraı túngi on birge deıin temirjol kópirlerine arnalǵan beton plıtalar quıýǵa baramyn. Sondaǵy azyǵym – maı shabaq balyq, nan, makaron bolýshy edi. Qandaı keremet bolsań da, pendege adal eńbekpen tapqan dáýlet kerek. Ekonomıka men bızneske qyzyǵýyma bul da sebep bolǵan shyǵar, – deıdi Adaı Eleýtaıuly.
Rasynda, Adaı Kenjetaevtyń Chelıabi qalasynyń qaq ortalyǵyndaǵy «Samodelkın» saýda ortalyǵy osy tóńirektegi saýda bıznesiniń, jalpy, kásipkerliktiń qarlyǵashy deýge bolady. Ishi atshaptyrym dúken chelıabilikterdiń kelýge asyǵyp turatyn ornyna aınalǵan. «Samodelkınniń» Reseıdegi eń úzdik saýda ortalyqtarynyń ondyǵyna, Ýral-Sibir aımaǵyndaǵy ámbebap dúkender arasynda tabysty bólshek saýda kásiporyndarynyń ondyǵyna kirýi tegin emes. Adaı Kenjebaev bul saýda keshenin osylaı Reseıdegi eń úzdikter qataryna kótere bildi. Ǵalym ekonomıst dúkende ekonomıka, korporatıv mádenıetin jolǵa qoıdy, sondyqtan onda jumys kúshiniń turaqtamaýy degen joq. Dúken ıesiniń bıznesi – tutas ujymnyń nesibesi. Ol qyzmetkerlerge «Dúkenge kelgen adam bizge qurmetin kórsetti, tańdaýyn jasady degen sóz, oǵan minsiz qyzmet kórsetý, satyp alǵan zatymen qýantyp shyǵaryp salý – bizdiń paryzymyz» dep úıretedi. Zattardy ornalastyrý, satýshynyń syrtqy kelbeti, kıinýi sekildi saýda bıznesiniń ishki ıirimi ár jerde-aq bar shyǵar. Al Adaı Eleýtaıuly qaı salada bolsyn eńbek adamy úshin basty qundylyq – bilim dep sanaıdy. О́z ujymyndaǵy jastarǵa joǵary bilim alýǵa keńes berip otyrady. Onyń pikirinshe, naryq zamanynda bilegi jýandar, súıeneri barlar emes, tek bilimi moldar ǵana tyǵyryqtan jol jáne óz nanyn ózi mol tabady. Mádenıettiń barlyq túri kóteriledi. «Samodelkın» dúkeninde kishkentaı balasy bar, eden jýýshy áıel talaptanyp, joǵary oqý ornynda oqyp júr eken.
– Biz jalaqy tóleýdiń tarıfsiz júıesin engizdik. Muny Keńes Odaǵy kezinde kóz dárigeri Svıatoslav Fedorov alǵash qoldanǵan edi. Biz ony búgingi ýaqytqa laıyqtap, jetildirip, damyta tústik. Eń bastysy, jalaqyny bólýge emes, eńbektiń qıyn-jeńilin baǵalaýǵa nazar aýdarylady. Bizdiń júıemizde qyzmetkerdiń eńbekaqysy onyń qabilet-qarymyna, sińirgen eńbegine ǵana emes, tutas eńbek ujymynyń jumys nátıjesine baılanysty. Mundaı júıede qyzmetkerge jumystyń sońyna deıin otyrý, jumys aıaǵyn kútý tıimdi bola bermeıdi. Bul júıe ár jumysshyǵa ár aıda qansha tabatynyn esepteýge, soǵan sáıkes derbes josparyn qurýǵa múmkindik beredi. Eńbek qatynastarynyń bazalyq qundylyǵy bolyp tabylatyn ádilettilikti eńbekaqy tóleýdiń negizi etip aldyq, ádilettilik bolmaı eshqandaı mádenıet týraly sóz qozǵalýy múmkin emes, – deıdi Adaı Eleýtaıuly.
Reseıdiń eń iri qalalarynyń biri – Chelıabidegi ǵalym kásipker qandasymyzdyń bıznesindegi irili-ýaqty jaılardy qaldyrmaı aıtyp otyrǵanymyz, oǵan bıik bedel alyp bergen de, jergilikti bılik tarapyna ózin moıyndatýy da bilimdiligi men bıznesti baıý dep qana uqpaı, ózi aıtqandaı, ádiletti, naryq kezindegi adamgershilikke sýarylǵan ekonomıkalyq mádenıetti, ıaǵnı eńbek qatynastaryn ózinshe jańǵyrtyp damytýy edi. Onyń ǵalym A.Popovpen birigip jazǵan «Ekonomıcheskaıa kýltýra ı rezervy ee rosta» degen kitaby joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri men oqytýshylaryna oqýlyq retinde paıdalanylady eken. Ol aǵylshyn fılosofy F.Bekon aıtqandaı, ár adam úshin bilimniń ornyn erekshe qoıady. Balalary Vadım men Iýlııany, nemeresi Dımany da bilimniń qudiretin tanýǵa tárbıeledi.
Adaı Eleýtaıuly qaıyrymdylyq sharalarǵa belsene qatysady, «Azamat» qazaq qoǵamynyń, tek ol emes, Chelıabidegi kóp ult ókilderi ulttyq ortalyqtarynyń jumysy týraly keńesip otyrady, Adekeńniń qaıda salsa da sýyrylyp otyratyn bilimine tánti bolady. Ol bizben áńgimesinde saıasatty qadaǵalaǵany bolmasa, onymen aınalyspaıtynyn aıtqan edi. «Sý ishken qudyǵyńa túkirme», dep atalary aıtqandaı, ózi ósip-óngen eldiń tynyshtyǵy úshin túrli-túrli ulttar men ulystardyń birligin nyǵaıtatyn Chelıabi halqy Assambleıasynyń jumysyn dóńgelentip otyrǵan, Chelıabi oblystyq qoǵamdyq palatasynyń, Reseı halyqtary Assambleıasy keńesiniń múshesi Adaı Kenjebaevty syndarly saıasatker, qoǵamdyq qaıratker dep qalaı aıtpaısyz!
Reseıdiń Qazaqstanmen shektesetin iri oblysyn jaılaǵan jurt syılap aldynan kesip ótpeıtin, qazaqtyń atyn kókke kóterip júrgen bir qandasymyzdyń ómir, eńbek joly osyndaı.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI – ChELIаBI – QOSTANAI.
