Sabaqtastyq

...Gúlzına Bektasova kýrstasym sabaqty jaqsy túsindirdi. «Ozat oqýshynyń» muǵalim retinde de qamshy saldyrmaıtynyn jaqsy bilemiz ǵoı. «Qalǵan ýaqytta ne ister eken?» dep kúte qaldyq. Gúlzına sasqan joq. Aınalasyna barlaı kóz júgirtti de, kánigi oqytýshydaı-aq: «Kim sabaq aıtady?» dep taq etti. Kútpegen jerden úshinshi qatardyń shetinde otyrǵan bozbala qol kóterdi. Qyryq qyzdyń ishinen bir jigittiń sabaq aıtýǵa ynta bildirgeni bizge qyzyq kórinip ketti, ishimizden myrs ete qalyp, jaýapqa qulaq tósedik. Sary jigit aǵyp tur eken. Gúlzına túsindirgen sabaqty da, óziniń bilgenin de tigisin jatqyzyp aıtyp shyqty. Bul bizdiń 2000 jyly ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetiniń magıstratýrasyn támamdar tusta tájirıbelik sabaq ótkizip, ózimizdi ustaz sezinip júrgen kúnderimiz edi. Sol joly óz yqylasymen ornynan kóterilip, sabaq aıtqan sary jigittiń aty-jóni esimizde jattalyp qalypty. Erjan Baı­tiles! Jýrfaktyń dálizinde er balalardyń aıdary az kórinip, sulýlardyń burymdary kóbirek kózge shalyna bastaǵanyna on jyl shamasy edi. Umytpasam, Erjannyń tobynda uldardan Erik Raqym ekeýi ǵana oqydy, qalǵany – kil qyz! Aty-jóni jattalǵany – sonshama burymdynyń ishinen sýyryla shyǵyp birinshi qol kótergeninen be eken álde? Sóıtken Erjanymyz budan ári jýrnalıstıkada da sýyrylyp shyqty. Qazaqy sózdiń qadirine tereń tamyrlaǵan áýlettiń ulany eken bul Erjan. Qazaq jýrnalıstıkasynyń kórnekti ókili, aǵasy Nurtóre Júsipten taǵylym alyp óskeni óz aldyna, kempir men shaldyń balasy retinde «etekke jarmasyp júrip», jıyn-toı, jaqsylyq-qýanyshtardaǵy jaqsy lebizder men maǵynaly áńgimelerdi jadyna túıe beripti. «Kókem (atasy) qaıtys bolǵanda, balalary men kelinderiniń bári jumysqa ketip, úıde apam, men jáne inim Elaman úsheýmiz qalatyn edik. Úıge kóńil aıtyp kelip jatqan adamnyń sanyna jetip bolmaısyń. Ol kezde aýylǵa avtobýs úsh mezgil ǵana qatynaıdy. Men esiktiń aldynda otyramyn. Qolyna dorba ustaǵan adam kórsem, aldynan shyǵamyn. Buryn kelgen-kelmegenin suraı­myn. Kelmese, apama baryp aıtamyn. Apam aınalasyn rettep, dastarqanyn durystaǵansha dalada ustaı turamyn. Sosyn ishke kirgizem. Kókemniń jylyn bergenshe apam ekeýmiz úıden attap shyqqan joqpyz. Jyl ótken soń apamdy bir týystarymyz «kóńilshaıǵa» shaqyrdy. Meni de ertip aldy. Jolda: «Apa, endi bizge úıden shyǵa berýimizge bola ma?» – dep suraǵanymda, apamnyń kemseńdep basyn ızegeni esimde. Sol shaqty apam áli kúnge aıtyp otyrady. «Bul meniń qoldaýshym boldy ǵoı», deýdi de umytpaıdy», dep jazady Erjan apasy jaıynda. Osyndaı keremet tárbıe kórip ósken ulannyń qazaq sóziniń qadirin bilip qana qoımaı, úlkendi qurmettep, kishini tóbesine kóterip júretini bolmysynan ekeni tú­sinikti ǵoı. Úlkenniń aldynan qııa basyp ótpeıdi, kishiniń atyna da «-aǵany» jalǵap, ózimsinip turady. Iá, ata tárbıesin kórgen ul eshqashan elge qarsy sóz aıtpaıdy, qaıta birigip jol izdeıdi, bylaısha aıtqanda, óz qaǵynan eshqashan jerimeıdi. Erjan qarashańyraqtan al­ǵan tárbıesin QazUÝ-daǵy aka­­­demııalyq bilimmen tamasha ushtastyrdy. «Almaty aqshamy» gazetinde belgili qalamger Qalı Sársenbaıdyń tálimin aldy, Nurjan Qýantaıuly, Ánýarbek Áýelbek, Baqyt Oısa, Quttybek Aımahan sııaqty sa­qa jýrnalısterden kóp nárse úırendi. Qalı aǵanyń bastamasymen «Almatyǵa syımaı ketken aqyndar», «Qaladaǵy kásip», «Shahar sharýashylyǵy», «Qala jáne ıman» aıdarlary aıasynda tushymdy materıaldar jazdy. Respýblıkaǵa taraıtyn qalalyq gazettiń beldi tilshisine aınaldy. Budan ári «Ana tili» gazeti bas redaktorynyń orynbasary bolyp ter tókti. Qazaqtyń esesi ketip jatqan tustyń bárine ún qatyp otyrdy. *** Erjannyń otbasyndaǵy tár­bıesin beker aıtyp ótken joqpyz. Ol únemi jaqsylyq izdep júredi. Qazirgi «asyp ketti», «atyp ketti», «basyp ketti», «qashyp ketti» aqparattardyń «taqta otyrǵan» zamanynda jaqsylyq izdeý, ony oqyrmanǵa jetkizýge asyǵý shóp arasynan ıne izdegendeı kórinetini ras. Erjan sol ıneni taýyp alyp qana qoımaıdy, kún sáýlesine shaǵylystyryp, jurttyń nazaryn birden aýdarady. Bul turǵydan kelgende, ıaǵnı, qazaqtyń jaqsysyn úlgi etýge kelgende Baıtilestiń nemeresi «bizderde mynadaı bar, mynadaı bar» deıtin kóńili baı naǵyzdyń ózi. «Saz ben sóz» atty maqalasynda ol erte ketken Ermurat Zeıiphandy egile joqtaı otyryp, onyń «Kúnes» ánin jerine jetkize oryndaıtyn Ushqyn Jamalbek jaıly da tereń tolǵanady. Bir qarasań, bir maqalanyń boıynda eki taǵdyr. Biri – keshegi, biri – búgingi. Ekeýi birin-biri tolyqtyryp tur, eki keıipker birigip, bir ánniń saǵynyshty bolmysyn pash etip tur. «Amerıkanyń «jaýlary» aýyl­­da júr» degen maqalasynyń taqyryby birden-aq kózimizge túsken-di. Apyr-aı, qandaı jaý? Alystaǵy Amerıkanyń jaý­lary aýylda ne bitirip júr? Erjan­nyń tiliniń tikeni osylaısha ta­qyrypty da túrlentedi. Oqı kelsek, másele aýylda júrgen Benladen men Saddam Qusaıyn jaıly eken. Keıipkerlerin tanys­tyrǵany da, áńgimege tartqany da, bir otbasyndaǵy kereǵar kózqarastardy bezbenge salyp, ezýge kúlki úıiretini de qyzyq. Erjan osy eki keıipkerdi qazaq óneriniń klassıkasy qataryndaǵy «Meniń atym Qoja», «Alty jasar Alpamys» fılmderiniń bas keıipkerlerine uqsata, tipti bir qalyptan shyqqandaı etip ádemi sýretteıdi. Maqalany bir demmen oqyp, túıinindegi «ekeýi de osy zamannyń keıipkerleri, olar týraly tushymdy derekti fılm túsirýge de bolady ǵoı» degen oıy­na eriksiz qosylasyz. Osy kúni baǵy janǵan suh­bat janrynda da Erjannyń qoltańbasy bólek. Sherhan Murtazamen suhbatynda ol qart qalamgerdiń bolmysyn aı­na-qatesiz aldyńyzǵa tartady. Tabıǵatynan týra minezdi ult tulǵasynyń kesip túserdeı pikirlerin sándep, qyrnap áýre bolmaıdy. «Redaktorlardyń kóbeıýi osy úlken laýazymnyń qunyn túsirip jibergen joq pa?» degen suraǵyna Sheraǵań: «Men bul jaıynda qatty aıtyp qoıýym múmkin», – dep saqtandyrady. «Son­da da aıtyp kórseńizshi» deıdi jýrnalıst. Ekeýara áńgimeni óte shynaıy bolǵanyna budan artyq qandaı dálel kerek? Shyndyǵynda, suhbat berýshiniń tili sheshilýi suhbat alýshyǵa kóp baılanys­ty. Keıipkerin zerttep, qaı tusta qandaı suraq qoıý qajettigin Erjan jaqsy biledi. Biligi jetedi. Sonyń arqasynda Sheraǵańnyń aýzynan: «Sender gazet shyǵaryp jatyrsyńdar. Biraq kúnde sógis alyp jatqan joqsyńdar. Senderdi kúnde Ortalyq Komıtet shaqyryp jatqan joq qoı. Al bizdi eki kúnniń birinde shaqyryp alyp, sógis jarııalap jatatyn. Tóbeńnen taıaq ketpeıtin», – degen zaman aqıqatyn estirtedi. Olımpıada chempıony Ermahan Ybyraıymovtyń aýzynan: «Elbasynyń qolynan Kók baıraǵymyzdy alyp turyp «altynmen oralamyn» dep ýáde berip edim... Aıtaryn aıtyp alyp, artynan «osyny oryndaı alamyn ba?» dep qoryqqanmyn», – degen aqjarylqap aqtarylýyn aıtqyzady. Oqyrman osyndaı tazalyqty, osyndaı aqjúrektilikti kútpeı me? Osydan oqyrman sanasyna sáýle tógilmeı me? Erjannyń tili baı. «Jahan­danýdyń jutqynshaǵy jelkeńde turǵan myna zamanda», «ultynyń ultaraǵy bolýǵa daıyn jigitter», «kóktemde kók qýǵan qoıdaı bolǵan sózi» degen erekshe tirkester áriptesimizdiń árbir materıalynda júredi. Ony saýsaǵyn soryp, aıǵa qarap alty aı oılanyp júrip tappaǵanyn jáne baıqaı qoıasyz. Onyń bolmysynda bar nár nege tilinen tógilmesin... Qysqasy, Erjan – qazaq jýr­nalıstıkasynyń barlyq ıgi dástúrin ádemi jalǵastyrýshy aza­­mat. О́tken jyly ol jýrnalıs­tıka álemindegi on jyldan astam saparyn bir túıindep, «Pende men perde» atty tuńǵysh kitabyn jaryqqa shyǵardy. Soqtaly-soqtaly maqalalary bir kitapqa birigip, oqyrman qazynasyna aınaldy. Kitapqa ataýyn bergen maqalany ol: «Já-já, qolyńyzdy betime qaraı júgirtpeńiz! Meniń de óz betperdem bar...» – dep aıaq­taıdy. Erjannyń betperdesi – naǵyz qazaqy, jyltyry joq betperde. Ony sypyryp tastasańyz da el degen júregi bar, ata tárbıesi bar azamatty kóresiz. Eseı JEŃISULY, jýrnalıst.