ÚNDEÝ

Qazaqstan Respýblıkasynyń «Prokýratýra týraly» Zańynyń 25-2 babynyń tártibi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýratýrasy 2016 jylǵy 20 naýryzǵa taǵaıyndalǵan partııalyq tizimder boıynsha saılanatyn Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi jáne máslıhattar depýtattarynyń saılaýyna baılanysty prokýratýra organdary konstıtýsııalyq ókilettikterine sáıkes barlyq saılaý úderisine qatysýshylary tarapynan saılaý týraly zańnamanyń dál jáne biryńǵaı qoldanylýyna joǵarǵy qadaǵalaýdy júzege asyratynyn málimdeıdi. Adam men azamattyń quqyq­tary men bostandyqtaryn qor­ǵaý, zańdylyqty saqtaý, zań buzý­shy­lyqtardyń aldyn alý, son­daı-aq qoǵamdyq qaýipsizdikti qam­ta­masyz etý maqsatynda saılaý úde­risine qatysýshylardyń nazaryn saılaý aldyndaǵy is-sharalarǵa qatysty kelesi zańnama normalaryna aýdaramyz. Qazaqstan Respýblıkasy Orta­lyq saılaý komıssııasynyń 20.01.2016 jylǵy №3/83 qaýly­symen bekitilgen Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Parlamenti Májilisi depýtattarynyń kezekten tys saılaýyna daıyndalý jáne ótkizý boıynsha negizgi is-sharalardyń Kúntizbelik josparyna sáıkes erteń 2016 jylǵy 20 aqpanda saılaý aldyndaǵy úgit bastalady, ol 2016 jylǵy 18 naýryzda saǵat 24.00-de aıaqtalady. Qazaqstan Respýblıkasy Or­talyq saılaý komıssııasynyń 20.01.2016 jylǵy №3/82 qaýly­symen bekitilgen Kúntizbelik jos­parǵa sáıkes Qazaqstan Respýb­lıkasy máslıhattarynyń depýtattaryn saılaý boıynsha saılaý aldyndaǵy úgit 2016 jylǵy 24 aqpanda bastalady jáne 18 naý­ryzda saǵat 24.00-de aıaqtalady. Saılaý aldyndaǵy úgit – bul saılaýshylardyń belgili bir kan­dıdatty, saıası partııany jaq­tap nemese qarsy daýys berý­ge qatysýyna túrtki bolý maq­satyndaǵy qyzmet («Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 1-tarmaǵy, budan ári – Konstıtýsııalyq zań). Konstıtýsııalyq zańnyń 27-ba­bynyń 3-tarmaǵyna sáıkes saı­laý aldyndaǵy úgit buqaralyq aqparat quraldary arqyly, baspa, dybys-beıne jáne ózge de úgit materıaldaryn shyǵarý jáne (nemese) taratý jolymen júzege asyrylady. Saılaý aldyndaǵy úgit zańnamada belgilengen tártippen jáne Konstıtýsııalyq zańda tyıym salynbaǵan saılaý aldyndaǵy jarııa is-sharalar (saılaýshylarmen jınalystar jáne kezdesýler, jarııa pikir talastar men pikir alysýlar, mıtıngiler, sherýler, demonstrasııalar jáne ózge de jarııa is-sharalar) arqyly da júzege asyrylýy múmkin. Bul rette, Konstıtýsııalyq zań buqaralyq aqparat quraldaryn kandıdattardyń saılaý naýqanyn obektıvti kórsetýdi júzege asy­rýǵa, kandıdattyń, saıası par­tııanyń ar-namysyna, qadir-qasıe­tine jáne iskerlik bedeline kórineý nuqsan keltiretin úgit materıaldary men ózge de aqparatty jarııalaýdan aýlaq bolýǵa mindetteıdi. Saıası partııalardyń jáne más­lıhattar depýtattyǵyna kandı­­dattardyń saılaý aldyn­daǵy baǵdarlamalarynda Respýb­lıka­nyń konstıtýsııalyq qury­lysyn kúshtep ózgertý, onyń tutas­tyǵyn buzý, memleket qaýip­­siz­digine nuqsan keltirý, áleý­mettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik-toptyq jáne rýlyq arazdyq­ty qozdyrý, qatygezdik pen zor­lyq-zombylyqqa bas urý, sondaı-aq, zańdarda kózdelmegen áskerı­len­dirilgen qurylymdar qurý ıdeıa­lary ýaǵyzdalmaýǵa tıis (Kons­tıtýsııalyq zańnyń 29-baby). «Buqaralyq aqparat qural­dary týraly» Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Zańymen Internet-re­sýrstar buqaralyq aqparat qu­ral­daryna jatqyzylǵanyn atap ótemiz. Sáıkesinshe, Internet jelisin­degi saılaý aldyndaǵy úgit buqa­ralyq aqparat quraldaryna qoıyl­ǵan talaptar eskerile otyryp júr­gizilýi tıis. Konstıtýsııalyq zańnyń 28-ba­bynyń 9-tarmaǵyna sáıkes saı­laýmen baılanysty qoǵamdyq pikirge suraý salý nátıjelerin jarııalaǵan kezde buqaralyq aq­parat quraldary suraý salýdy júr­gizgen uıymdy, suraý salý­dy júrgizýge tapsyrys ber­gen jáne onyń aqshasyn tóle­gen adamdardy, suraý salý júrgi­zil­gen ýaqytty, aqparat jınaý ádisin, suraý salýdyń naqty tujy­ry­myn, suralǵandardyń sany men suraý salý nátıjesiniń qatelik koef­fısıentin kórsetýge mindetti. Buqaralyq aqparat qural­darynda qoǵamdyq pikirge suraý salý nátıjelerin, saılaý ná­tı­jeleriniń boljamyn, saı­laýǵa baılanysty ózge de zertteýlerdi daýys beriletin kún aldyndaǵy bes kún ishinde jáne daýys beriletin kúni jarııalaýǵa jol berilmeıdi. Saılaý kúni daýys beriletin jaıda qoǵamdyq pikirge suraý salýǵa tyıym salynady. Sońǵy kezde saılaý naýqany barysynda jekelegen tulǵalarmen ártúrli Internet-resýrstarda onlaın-daýys berýler (onlaın-suraý salýlar) uıymdastyrý jáne olardyń nátıjelerin jarııalaý tájirıbege alynǵanyn atap ótý qajet. Osyndaı áreketterde qoǵamdyq pikirge suraý salýdyń barlyq belgileri bar bolǵandyqtan olar­ǵa Konstıtýsııalyq zańnyń 28-baby 9-tarmaǵynyń joǵaryda maz­mun­dalǵan talaptary teń ólshemde taralady. Jarııaly saılaý aldyndaǵy is-sha­ralardy ótkizý kezinde jınalystar, mıtıngiler, sherýler jáne demonstrasııalar bolyp taby­latyn qoǵamdyq, toptyq nemese jeke múddelerdi bildirý oryn alady. Beıbit jınalystar, mıtın­gi­ler, sherýler, pıketter jáne de­monstrasııalar uıymdastyrý men ótkizý tártibi Qazaqstan Res­pýblıkasynyń «Qazaqstan Res­pýblıkasynda beıbit jınalys­tar, mıtıngiler, sherýler, pıket­ter jáne demonstrasııalar uıym­dastyrý men ótkizý tártibi týraly» Zańymen (budan ári - Zań) retteledi. Bul Zań qoǵamdyq tártipti, tur­ǵyndardyń densaýlyqtary men ómirleriniń qaýipsizdigin qamta­masyz etýge, azamattardyń qu­qyqtary men bostandyqtaryn saqtaý­ǵa baǵyttalýyna baılanys­ty jappaı jarııa sharalar aldyn ala eskertilip, jergilikti atqa­rýshy organdarynyń ruqsatymen arnaıy belgilengen jerlerde kól­iktiń, ózge de ınfraqurylym nysan­darynyń qalypty jumys isteýi­ne nuqsan keltiretin bóget­terdi joıa otyryp ótkizilýi tıis. Osyny eskere otyryp, jabyq ǵımarattardan tys jerlerdegi Konstıtýsııalyq zańnyń 27-baby 3-tarmaǵynyń 2-tarmaqshasynda kór­setilgen jarııaly saılaý aldyn­daǵy is-sharalar Zańmen belgilen­gen tártipte ótkizilýi tıis. Konstıtýsııalyq zańnyń 27-baby­nyń 9-tarmaǵymen saılaý aldyn­daǵy jónsiz úgitti júrgizýge tyıym salynady. Saılaý naýqany úshin arnaıy ázirlengen baspa materıaldaryn, sonyń ishinde bezendirilgen materıaldardy, sondaı-aq, omyraýǵa taǵatyn belgilerdi, jalaýlardy, jalaýshalardy tegin taratýdy qospaǵanda, saılaýshylarǵa tegin nemese jeńildik sharttarymen taýarlar, baǵaly qaǵazdar berip, qyzmetter kórsetý, sondaı-aq, lotereıalar, qaıyrymdylyq aksııalaryn ótkizý, aqsha tóleý ne osyndaılarǵa ýáde berý arqyly saılaý aldyndaǵy úgitti júrgizý saılaý aldyndaǵy jónsiz úgit dep sanalady. Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 1-tarmaǵyna saı sheteldikterdiń, azamattyǵy joq adamdardyń, sheteldik zańdy tulǵalardyń jáne halyqaralyq uıymdardyń kandıdattardy, partııalyq tizimder usynǵan saıa­sı partııalardy usynýǵa jáne saılaýǵa, saılaýda belgili bir nátıjege qol jetkizýge kedergi bolatyn jáne (nemese) demep jiberetin qyzmetti júzege asyrýy­na tyıym salynady. Halyqaralyq uıymdar men halyqaralyq qoǵamdyq birles­tikter, sheteldik memlekettik organdar, shetelderdiń zańdy tulǵalary men azamattyǵy joq adamdar tarapynan Respýblıkadaǵy saılaýdy qarjylandyrýǵa, olardyń qandaı da bolmasyn tikeleı nemese janama túrde respýblıkadaǵy saılaýdy qarjylandyrýǵa qatysýyna tyıym salynady (Konstıtýsııalyq zańnyń 33-babynyń 3-tarmaǵy). Saılaý jarııalanǵan (taǵaı­yn­dalǵan) kezden bastap, kandıdattardy, partııalyq tizimder usynǵan saıası partııalardy, son­daı-aq, olardyń atynan nemese olardy qoldap kez kelgen jeke jáne zańdy tulǵalarǵa, oıyn-saýyq jáne sporttyq is-sharalaryn uıymdastyrýdy qospaǵanda, qaıyrymdylyq is-sharalaryn ótkizýge tyıym salynady. Kandıdattyń, partııalyq tizimder usynǵan saıası partııanyń, sondaı-aq, onyń senim bildirgen adamdarynyń osy tarmaqta belgilengen erejelerdi buzýy kandıdatty, partııalyq tizimdi tirkeý týraly sheshimniń kúshin joıýǵa ákep soǵady (Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 9-tarmaǵy). Konstıtýsııalyq zańnyń 34-babyna sáıkes kandıdattyń saılaý aldyndaǵy úgitin qarjylandyrý saılaý qorlary qarajatynan júzege asyrylady. Bul rette, memlekettik organdar men uıymdardyń, jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń, qaıyrymdylyq uıymdarynyń, dinı birlestikterdiń, ózderiniń jarǵylyq kapıtalynda sheteldik qatysýshysy bar qazaqstandyq zańdy tulǵalardyń erikti qaıyr­maldyqtary, sondaı-aq, jeke jáne zańdy tulǵalardyń anonım­dik qaıyrmaldyqtary saılaý qorlarynyń quralý kózderi bola almaıdy (tyıym salynady). Saılaý naýqanyn saılaý qorlarynan bólek qarjy­lan­dyrýǵa nemese kandıdattarǵa, partııalyq tizimder usynǵan saıası partııalarǵa ózge materıaldyq kómek kórsetýge tyıym salynady. Degenmen, Konstıtýsııalyq zańnyń 28-babynyń 1-tar­­maq­shasyna sáıkes Kons­tı­tý­sııalyq zańǵa sáıkes saılaý qor­laryn qurmaıtyn azamattar, qoǵamdyq birlestikter qarjy­landyrýdy talap etpeıtin saılaý aldyndaǵy úgit júrgizýge quqyly. Deı turǵanmen, kandıdatqa, saıası partııaǵa saılaý aldyndaǵy úgitti júrgizýge baılanysty qyz­met kórsetetin jeke jáne zańdy tulǵalarda Konstıtýsııalyq zań­nyń 28-babynyń 7-tarmaǵyna sáıkes onyń osy qyzmetterdi qa­byldaýǵa jazbasha kelisimi bolýǵa tıis. Saılaý bolatyn kúni jáne onyń qarsańyndaǵy kúni kez kel­gen úgitke tyıym salynady (Konstıtýsııalyq zańnyń 32-ba­bynyń 1-tarmaǵy). Saılaý bolatyn kúni ne onyń qarsańyndaǵy kúni saılaý aldyndaǵy úgitti júrgizý, de­pýtattyqqa kandıdattarǵa, olardyń senim bildirilgen tulǵalaryna saılaý aldyndaǵy úgitti júrgizý quqyǵyn iske asyrý úderisinde kedergi keltirý, kandıdattar, saıası partııalar týraly kórineý jalǵan málimetter taratý nemese saılaýdyń nátıjesine yqpal etý maqsatynda olardyń abyroıyna, qadir-qasıetine jáne iskerlik bedeline nuqsan keltiretin ózge de áreketter jasaý, sheteldikterdiń, azamattyǵy joq adamdardyń, sheteldik zańdy tulǵalardyń jáne halyqaralyq uıymdardyń kandıdattardy, partııalyq tizimder usynǵan saıa­sı partııalardy usynýǵa jáne saılaýǵa, saılaýda belgili bir nátıjege qol jetkizýge kedergi keltiretin jáne (nemese) yqpal etetin qyzmetti júzege asyrýy, saılaý aldyndaǵy úgitti, sonyń ishinde buqaralyq aqparat quraldary arqyly júrgizý sharttaryn buzý, anonımdik úgitteý materıaldaryn daıyndaý nemese taratý, úgitteý materıaldaryn qasaqana joıý, búldirý, saılaý naýqanyn saılaý qorlarynan tys qarjylandyrý nemese oǵan ózge de materıaldyq kómek kórsetý, jeke jáne zańdy tulǵalardyń kandıdattarǵa, saıası partııaǵa olardyń jazbasha kelisiminsiz qyzmetter kórsetýi, saılaýǵa baılanysty qoǵamdyq pikirge saýalnama júrgizý sharttaryn buzý, úgit materıaldaryn eskertkishterde, obelıskilerde, tarıhı, mádenı nemese sáýlettik qundylyǵy bar ǵımarattar men qurylystarda, sondaı-aq, daýys berýge arnalǵan úı-jaılarda ornalastyrý ákimshilik jaýapkershilikke ákep soqtyrady (Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 11-taraýy). Saılaý quqyqtaryn nemese saılaý komıssııalarynyń jumysyn júzege asyrýyna kedergi jasaý, qoǵamdyq tártipti buzý nemese azamattardyń nemese uıymdardyń quqyqtary men zańdy múddelerine ne qoǵamnyń nemese memlekettiń zańmen qorǵalatyn múddelerine eleýli zııan keltirý qaýpin tóndiretin kórineý jalǵan aqparat taratý qylmystyq jaýapkershilikke ákeledi (Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 150, 274-baptary). Joǵaryda keltirilgen zańnama normalaryn túsindire otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýratýrasy barlyq jeke jáne zańdy tulǵalardy, sondaı-aq, buqaralyq aqparat quraldaryn saılaý úderisi barysynda, sonyń ishinde saılaý aldyndaǵy úgitti nemese jarııa is-sharalardy zańsyz ótkizýge jol bermeý bóliginde zańdylyqty múltiksiz saqtaýǵa shaqyrady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýratýrasy.