Elimizdiń bas basylymy – «Sosıalıstik Qazaqstan» («Egemen Qazaqstan») gazetiniń 1960 jylǵy 8 qazandaǵy №238 sanynda alty avtordyń qol qoıýymen jaryq kórgen «Qaırat» komandasy týraly oılar» atty bul maqalany búgingi kúnniń turǵysynan qaraǵanda, shynynda da alǵy kúnge amanat retinde baǵalaýǵa bolar edi.
Sol jyldyń kókteminde Almatynyń «Qaıraty» fýtboldan KSRO chempıonatynyń elıtasynda alǵash óner kórsetýin bastady. Bul 1959 jyldyń jeltoqsan aıynda KSRO Sport komıtetiniń aldaǵy 1960 jyldan «A» klasyndaǵy komandalar sanyn 12-den 22-ge deıin ulǵaıtý jóninde sheshim qabyldaýy nátıjesinde múmkin boldy. Osynyń arqasynda Belorýssııa, О́zbekstan, Qazaqstan, Armenııa, Ázirbaıjan, Latvııa, Lıtva, Moldavııa jáne Estonııa sekildi odaqtas respýblıkalar astanalarynyń bir-bir komandasy, Reseı men Ýkraınanyń burynǵy astanalary Lenıngrad pen Harkovtyń «Admıraltees» jáne «Avangard» klýbtary, barlyǵy 9 fýtbol jasaǵy birinshi ret joǵary toptan oryn aldy.
Bul oqıǵa joǵarydaǵy respýblıkalardaǵy tárizdi Qazaqstan úshin de aıtýly tarıhı oqıǵaǵa aınaldy. Fýtbol súıer qaýym «Astanalar komandalarynyń sherýi» atanǵan jańa maýsymnyń ashylýyn zor mereke retinde úlken qýanyshpen qarsy aldy. Sony sıpattaǵy chempıonat reglamentiniń taǵy bir ereksheligi, odaqtas respýblıkalar astanalarynyń komandalary qorytyndyda qandaı tómen oryn alǵandaryna qaramastan, debıýttik jyly joǵary lıgadan túsirilmeıtin bolyp sheshildi.
Jańa chempıonat eki kezeń boıynsha ótkizildi. Onyń birinshi kezeńinde 11-den eki shaǵyn topqa bólingen komandalar ózderiniń kelesi satyda qaı oryndar úshin kúresetinin anyqtaý jolyndaǵy kúreske kirisip ketti. Sáýirdiń 9-ynda sóreden shyqqan toptyq talas 11-12 tamyz kúnderi óz máresine jetti. Budan ári komandalar osy toptarda alǵan oryndaryna qaraı ózara 1-6, 7-12, 13-18 jáne 19-22 oryndar úshin talasatyn taǵy 4 topqa bólinip, shaıqastaryn jalǵastyryp áketti. Tamyzdyń 23-inde bastalǵan bul dúbirli doda 23-qazanda aıaqtaldy. Birinshi kezeńde ekinshi shaǵyn toptyń shańyn qaǵysqan Almatynyń «Qaıraty» ózi ótkizgen 20 oıynnyń 6-ynda jeńiske jetip, 4-in teń bitirip, 10 ret jeńilip, qarsylastaryna 19 gol soǵyp, óz qaqpasyna 29 dop jiberip, jınaǵan 16 upaıymen 11 komandanyń arasynda 9 orynǵa ıe boldy. Ol kezderde jeńis úshin komandaǵa 2 upaı berilgenin búgingi fýtbol jankúıerleri de jaqsy biletin shyǵar dep oılaımyz. Al joǵarydaǵy kórsetkish komandaǵa chempıonatta 13-18 oryndar úshin shaıqasatyn toptan oryn aldyrdy. Munda qaırattyqtar 10 oıynnyń 3-ýinde jeńiske jetip, 7 ret utylyp, qarsylastar qaqpasyna 6 dop salyp, ózine 17 dop ótkizip, 6 upaımen toptaǵy sońǵy 18 orynǵa taban tiredi.
Álbette, bul «Qaırattyń» keńes fýtboly joǵary eshelonyndaǵy eń alǵashqy jyly bolǵanyna qaramastan, onyń qorytyndy kestede alǵan orny respýblıka fýtbol jankúıerleriniń kóńilinen shyǵa qoıǵan joq. Buǵan, bálkim, keıin komandanyń nómiri birinshi básekelesine aınalyp ketetin Tashkenttiń «Pahtakor» jamoasynyń (ózbekshe «komanda» degen sóz) ekinshi kezeńde qaırattyqtarmen birge 13-18 oryndardy sarapqa salatyn topqa túsip, nátıjesinde 11 upaımen 14 oryn alǵany da áser etken shyǵar. Onyń ústine kórshi respýblıkanyń basty komandasy sapyndaǵy jergilikti ult ókilderiniń sany sol birinshi jyldyń ózinde bizge qaraǵanda áldeqaıda kóp-tin. Olardyń qatarynda Akmal Azızhodjaev, Idgaı Tazetdınov, Maksýd Sharıpov, Hamıd Rahmatýllaev, Vladımır Tadjırov, Vıtalıı Sýıýnov, Manap Iаkýbov, Berador Abdýraımov, Iskander Fazylov sekildi oıynshylar boldy. Al «Qaırattyń» quramyna engizilgen О́mirbek Bekbosynov, Saılaýbek Esimbekov, Bolat Ishanov, Tımýr Segizbaev, Dıas Omarov sekildi qazaq násildi fýtbolshylardyń aldyńǵy úsheýi birde-bir ret negizgi quramda óner kórsetpese, Tımýr bar-joǵy 8, al Dıas 2 ret qana jasyl alańnyń júzin kórdi.
Osynyń bári respýblıka fýtbol jankúıerlerin qatty qapa etse kerek, olardyń bir toby chempıonat tolyq aıaqtalmaı jatyp-aq, joǵarydaǵy maqalany bas basylymda jarııalap jiberdi. Onda «Qaırat» komandasynyń «A» klasyna qosylyp, respýblıka namysyn qorǵaýy ıgi nıet ekenin tilge tıek etýden bastaǵan avtorlar joǵary sport basshylyǵynyń, ókinishke oraı, bul máselege jetkilikti kóńil bóle qoımaǵanyna qynjylys bildirdi. «Respýblıkalyq sport qoǵamynda otyrǵandar aldymen komanda quramyn iriktep alýǵa mán bermedi, – delingen maqalada. – Jergilikti sportshylardy tárbıelep, solardyń ishinen oıynshylar izdedi. Sóıtip, aǵa trenerden bastap, komandanyń negizgi quramyn basqa respýblıkalardan shaqyrdy. Bálkim, «A» klasy degen ataqqa saı oıynshylardy jınaǵysy kelgen bolar. Biraq munyń ózi jas fýtbolısterdi tárbıelep ósirý ornyna, qıyndyqtan qashyp, daıynǵa jarmasý bolyp shyqpaı ma? Sondaı-aq qazaqstandyq fýtbolıster az ba?.. «Qaırat» komandasynyń negizgi quramyndaǵy 11 oıynshynyń kópshiligi basqa jerden shaqyrylǵan «qonaqtar». Biraq keıbir alystan arbalap alyp kelgen S.Stadnık, G.Shershevskıı, V.Kadochnıkov sııaqty oıynshylar barlyq turmystyq jaǵdaılar jasalǵanyna qaramastan, kóp aıaldamaı izinshe ketip qaldy. Al sheber oıynshy dep ákelgen sport masteri G.Neverov sııaqtylar 11 metr jerden aıypty dopty túsire almaı, uıalǵanynan ol da taıyp turdy».
Budan ári avtorlar komandanyń negizgi quramynda jergilikti ult ókilderi múldem joq ekenine toqtaldy. Negizgi quramda oınaı alatyn qazaq jastary túrli jeleýlermen shetke yǵystyryla beredi. Ejelden «Qaırat» komandasy quramynda oınap kele jatqan oıynshynyń biri Bolat Ishanov osyndaı jaǵdaıǵa dýshar bolǵan. Táýir oıynshy retinde ósip kele jatqan T.Segizbaev jóninde de aıtylary osy. Mınskide jergilikti «Belarýs» komandasyna qarsy oıynda eki gol soǵyp, komandaǵa eń alǵashqy jeńisti alyp bergen bul oıynshy bolmashy syltaýlarmen negizgi quramnan oryn ala almaı júr. «Shynynda fýtbol oıynymen únemi shuǵyldanyp, oıynshylyq ónerlerin kúnnen-kúnge jetildire túsken qazaq jastary az emes, – delingen maqalada budan keıin. – Al olardyń qanatyn qomdap, tárbıelep, jastarǵa qamqorlyq jasap otyrǵan respýblıkalyq sport qoǵamy joq».
Negizgi oılaryn: «Budan «Qaırat» komandasy tek jergilikti ulttan qurylsyn degen uǵym týmaıdy. Qazaqstan sııaqty kóp ultty respýblıkada túrli ult ókilderiniń sheber oıynshylary ósip, jetilýi kerek, al olardyń ishinde qazaq jastary da óziniń laıyqty ornyn alýǵa tıis. Bul zańdy talap», – degen tujyrymmen tııanaqtaǵan avtorlar maqala sońynda Qazaq KSR sport uıymdary men qoǵamdary odaǵynyń, respýblıka Fýtbol federasııasynyń, «Qaırat» komandasynyń aǵa jattyqtyrýshysynyń ádil synnan tıisti qorytyndy shyǵaratyndaryna sengileri keletinin bildirgen. Birden ashyǵyn aıtaıyq, keńes zamanynda respýblıkanyń shyn máninde qurama komandasy bolǵan «Qaırattaǵy» qazaq fýtbolshylarynyń máselesi osydan keıin de ońdy sheshilgen emes. Kórshi Tashkenttiń «Pahtakory» negizgi quramynda kem degende 5-6 ózbek oınap júrgende, Almaty fýtbol klýby sapynda alańǵa shyǵatyn qazaq sany ekeýden asyp kórmepti. Onyń da naǵyz órlegen jyldary qaqpashy Quralbek Ordabaev pen qorǵaýshy Seıilda Baıshaqov jup bolyp óner kórsetken jyldarmen tuspa-tus keledi. Bir qyzyǵy, qazir táýelsizdik alǵan jyldarymyzdyń ózinde elimiz qurama komandasy quramyndaǵy qazaq fýtbolshylarynyń máselesi áli durys sheshimin taba almaı keledi.
Endeshe, keshegi kúnnen beri jibi úzilmeı kele jatqan sol problemany alǵash ret kóterip, alash jurtyna amanat tastaǵan alty avtor kimder edi, endi soǵan keleıik. Túrli jastaǵy, qıly mamandyqtaǵy bul janashyr aǵalardy gazettegi maqalaǵa qol qoıǵan retterimen kórsetsek, ol bylaı bolyp shyǵady: Temirhan Jaqypov, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, Nesipbek Álishev, Almaty aýyr máshıne jasaý zaýytynyń slesary, Asylbek Ǵumarov, Sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ınjeneri, Ishanqul Májenov, qatardaǵy jaýynger, Záıdýlla Myhanov, Batys Qazaqstan oblysy, Fýrmanov aýdanynyń mal dárigeri, Ábdisalan Nurmahanov, KSRO sport sheberi. Bizge bul kisilerdiń arasynda ataqty boksshy Ábdisalan aǵamyz ǵana jaqsy tanys, al basqalary jóninde eshqandaı maǵlumattarymyz joq. Olaı bolsa, sondaı zamanda ult namysyn joqtaı bilgen osy qalǵan bes aǵa qazir qaıda eken? Olar jóninde derek biletin kisiler bar ma? Bizdińshe, gazet oqyrmandaryn endi osy saýaldardyń da qyzyqtyrýy ábden múmkin.
Serik PIRNAZAR.
Astana.
