Uly Dala qoǵamdyq júıeniń qursaýyn buzatyn, jańa baǵyttyń esigin ashatyn, kúshti sezimdegi jigerli, talaı birtýar dara tulǵalardy dúnıege ákelýden kende bolǵan emes. Ol passıonarlyq tulǵalar sanany terbeıdi, bolmysty serpiltedi, jandy-ardy tazalaıdy. О́tkendi saralatyp, bolashaqqa basqa kózqaraspen qaratyp, jańaǵa dańǵyl jol salady. Ultynyń namysyn jyrtyp, basyn báıgege tigedi. Osyndaı tulǵalardyń biri ǵana emes biregeıi Bolathan Taıjan.
Tereńnen oılap, tebirene tolǵansaq, ultymyzdyń barsha tarıhy – táýelsizdik, halyqtyń bas bostandyǵy úshin kúres. Táýelsiz el bolýdyń umtylysyna erekshe úles qosqan ardaqty aǵamyz kózi tiri bolsa naýryz aıynda 75 jasqa keler edi. Bolathan Taıjan qasıetti Baıanaýylda dúnıege keldi. Qazaqtyń ejelden jalǵasyp kele jatqan ozyq dástúrleri, órkendi óneri onyń boıyna týǵan jeriniń topyraǵy arqyly darydy. Al jastyq shaǵyn Alataýdyń aıasynda Almatyda ótkizdi. Soǵystan keıingi 50-shi jyldary Almaty qalasyndaǵy qazaqtyń sanynyń azdyǵyna qaramastan, namystyń atyna minip, ultynyń adal uly bolyp ósti. Mektepti altyn medalǵa bitirdi. Zerek ósken, alǵyr balanyń joly bolyp, ekiniń biriniń qoly jete bermeıtin Máskeý halyqaralyq qatynastar ınstıtýtyna túsip, bilim aldy.
Bolathan Taıjannyń saıası shyńdalýy XX ǵasyrdyń 60-jyldaryndaǵy «hrýshevtik jylymyq» kezeńine tap keldi. Bostandyqtyń jyly lebin Máskeýdegi stýdenttik jyldary sezinýiniń joly tústi. 1963 jyly Port-Saıd qalasyndaǵy dıplomatııalyq jumysynan bosap, ınstıtýttaǵy oqýyn jalǵastyrýǵa Máskeýge oraldy. Týmysy bólek ol, Murat Áýezovtiń basshylyǵymen qurylyp, qanatyn jaıa bastaǵan «Jas tulpar» qozǵalysynyń jumysyna belsene aralasyp ketti. Jany jaısań, eli men jeri degende aıryqsha elgezek júrekti jas jigittiń izdegeni de osy edi.
XX ǵasyrdyń 60-jyldary «hrýshevtik jylymyqtan» múmkinshilik alyp oıanǵan ulttyq bolmys ulttyq sanany jappaı qozǵalysqa ıtermeledi. Keńes Odaǵynyń respýblıkalarynda ultshyldyq jappaı úlken beleń alǵany belgili.
Əsirese, ulttyq ıntellıgensııa men stýdent jastar qaýymdastyqtary ult-azattyq qozǵalystyń negizgi kúshine aınaldy. Ata dańqy, baba salty, ónegeli dəstúri, aıbarly kúshi bolǵan halyqtyń bul jyldarǵy jaǵdaıy Qazaqstannan tys qalalarda bilim alyp júrgen jastardy beıjaı qaldyrmady. Məskeýde ótken ǵasyrdyń 60-jyldary bir myń eki júzden asa qazaq jastary bir mezgilde bilim aldy. Rýhy baı adamdardyń úndestikteri qaı jerde júrse de birge shyǵady. Qazaq jastary Keńes Odaǵynyń túkpir-túkpirindegi arasy alshaq respýblıkalarda júrse de, birin-biri kórmeı, estimeı-aq oı-armandary bir jerden shyqty. Ultyna degen súıispenshilikteri jastardy kóp is tyndyrýǵa, izgilikti iz qaldyrýǵa jeteledi. Bilim alyp júrgen jastardyń birigip bas qosýy zaman talaby, tirlik qamynan týdy desek qatelespeımiz.
1963 jyly Murat Áýezov, Bolathan Taıjan, Altaı Qadyrjanov, Ənýar Sartbaev tórteýi Máskeý qalasynda bir jarym aıdyń ishinde 46 jataqhanany aralap úgit-nasıhat júrgizedi.
Jastulparlyqtar Alash ıdeıalarynyń muragerleri, Alash zııalylarynyń isterin jalǵastyrýshy retinde sosıalıstik qoǵamdaǵy múmkinshilik sheńberinde jumys jasady. Olar Keńes ókimeti, sosıalıstik ıdeologııaǵa tikeleı saıası turǵyda qarsy turmaı, totalıtarlyq júıedegi rýhanı, mədenı-aǵartýshylyq salasyndaǵy kemshilikterdi kóterip betpe-bet keldi. Ərıne, bılik te, zııaly qaýym da ashyq aıtylmaǵanymen túpki maqsattyń təýelsiz memleket qurý ıdeıasymen sabaqtasyp jatqanyn túsindi. «Jas tulpar» basshylary jas bolsa da, qozǵalysty uıymdastyrý, baǵyt-baǵdaryn anyqtaý barysynda orasan zor saıası kóregendik jasady. Eń aldymen jyldan-jylǵa rýhanı dúnıesi quldyrap, jik-jikke bólinip, ultsyzdanyp tilinen aıyrylyp, ydyrap bara jatqan ultyna mədenı aǵartýshylyq is-əreketter arqyly əser etýdi kózdedi. Olar ótkenniń shyndyǵynyń shymyldyǵy ashylsa, ulttyń kózi ashylyp, sanasynyń oıanatynyna sendi.
«Jas tulpar» uıymy buqara halyqpen tyǵyz baılanys jasaýynyń arqasynda el senimine ıe boldy. Jastulparlyqtar ary úshin arpalysatyn, eli úshin jan qııa alatyn qazaqtyń balalarynyń əli de bar ekenin dəleldedi. Ərıne, olar sosıalıstik ıdeıamen ýlanǵan qalyń uıqydaǵy, kúnkóristiń kúıbeńimen kóleńkege aınalǵan kópshiliktiń esin jınatqyzý ońaıǵa túspeıtinin bildi. Əlemdi qaptap tunshyqtyryp turǵan sosıalıstik ıdeıadaǵy memlekettik júıeni birden qırata almady. Bul múmkin de emes edi. Biraq óz eli, óz jerinde turyp məńgúrttenip bara jatqan ultynyń sanasyn silkindirip, zerdesin ashýǵa bar kúsh-jigerin saldy. Jastulparlyqtardyń eńbekteri esh ketpedi. Istegen isteri eldi birjolata quldyq, bodandyq sanadan aryltýǵa negiz boldy. Alash ıdeıasy jastulparlyqtardy dúnıege əkeldi, al olar qazaq jastaryn oıatty. Təýelsiz, bostandyqtaǵy el bolý úshin ultynyń kózqarasyn ózgertip jańa bolmys, oıly sanaǵa jeteledi. Uly Dalada sonaý saq zamandarynan búginge deıin urpaqtar sabaqtastyǵy, babalar jalǵastyǵy úzilmegen, ata-tek týmysy ajyramaǵan qazaqty buratana, bilimsiz, mal baǵýdan basqa eshteńe qoldarynan kelmeıdi degen qaǵıdamen jastulparlyqtar kelispedi. Əsirese, Bolathan Taıjan barlyq kezdesýlerde aýyldy jerde mektep bitirgen balalardy synybymen komsomol uıymdarynyń qoı baǵýǵa jiberetinin əshkerelep, «bul adam quqyǵyn buzý» dep aıtyp ta, dəleldep te júrdi. «Bərimiz birdeı qoıshy bolsaq qul bolarmyz, bərimiz birdeı toıshyl bolsaq jyn bolarmyz», dep aıtýdan jalyqpady. Ol tyń ıgerý kezindegi ádiletsizdikterdiń de bet perdesin tyrnalaı ashty. Úgit-nasıhat barysynda basqa respýblıkalardan Qazaqstanǵa kelgen ózge ult ókilderine bar jaǵdaı jasalyp, al olarmen birge kelgen qazaqtarǵa eshteńe tólemeýin «otarshylyqtyń jańa túri» dep áshkereledi. Qazaq mektepteriniń jappaı jabylýyn genosıdtiń bir túrine sanady.
Adamzat tarıhynda ne istelinse de ulttyq múdde úshin isteledi. Jas tulpardyń tuıaǵynyń dúbirinen oıanǵan Uly Dala tóskeıindegi qazaq jastary eshteńeden taıynbaýǵa aınaldy. Ədilettilik jónindegi pikir-oılar, jastulparlyqtardy kórip, sózderin estý eldiń túkpir-túkpirinen kelgen jastardy burynǵydan da qatty rýhtandyra tústi. Adam óz erkindigi úshin talpynyp, aıanbaı kúrespese bolashaǵynyń kúməndi, kómeski bola beretindigine kózderi əbden jetti. Qazaq jastary jastulparlyqtardyń yqpalymen qoǵamdyq ómirge belsene aralasyp, bolashaqtary úshin kúreske shyqty. «Jas tulpar» dúbiri qazaq jastarynyń sanasyn birjolata serpiltip, azattyq kúresine jeteledi. Dúbirden oıanǵan jastar Qazaqstannyń bar aımaǵynda jasyryn úıirmeler uıymdastyryp, óz shama-sharyqtaryna qaraı, ult-azattyq kóteriliske aralasty. Qurby-qurdastarynyń oı-óristerin keńeıtip, ulttyq zeıneniń kúsh-qýatyn kúsheıtti. Qaraǵandyda «Jas qazaq», Qostanaıda «Jas túlek», О́skemende «Ulttyq mamandarǵa ádilettik toby», Semeıde «Taıshubar», Gýrevte «Ushqyn», Pavlodarda «Jas ulan», Selınogradta «Tyń tulpar», «Oıan qazaq», Shymkentte «Adyr qasqyrlary», Almatyda «Saryarqa» uıymdarynyń bolǵany sonyń aıǵaǵy. «Jas tulpar» qozǵalysy tarıhymyzdaǵy azattyq úshin kúresimizdiń úlken bir belesi. Ol nemis avtonomııasynyń qurylýyna jol bermegen, Jeltoqsan kóterilisinde ultymyzdyń namysyn janyp, jastarǵa rýhanı azyq bola alǵan kúsh!
Jastulparlyqtar Alash urany, Alash ıdeıasy – ulttyq memlekettiń kórinisi dep bildi. Qazaq shejiresiniń osy Alasha handyǵynan bastalatynyn, onyń kóziniń kónede ekendigin nasıhattady. «Eldiń tarıhy ókimettiń tarıhy emes, ol eń aldymen halyqtyń tarıhy», dep halyqtyń múddesin eldiń múddesimen qarastyrdy. Al Bolathan Taıjan ulttyq ıdeıa məselelerin kóterip: «Halyq tarıhyn kesip, bólshekteýge bolmaıdy. Qazaq handyǵy, Alashorda ókimeti memlekettik qurylym belgileri. Qalaı olardy umytyp qazaq halqynyń memlekettiligi bolǵan joq delinedi. Ult tarıhy qalaı bolǵanda da birtutas, ol qaıtalanbaıdy jəne de túzetýge kelmeıdi», dep ulttyq ıdeıany memlekettilikten izdedi. «Rýhanı toqyraý adamgershilikti azdyryp, shynar shyńyna jetkizdi. О́tirik pen jalǵandyq ózimizdi ǵana emes, jas urpaqtyń qanyna sińip, kúndelikti ədetine aınalyp barady. Al biz bolsaq, eshteńe bolmaǵandaı məzbiz. Nesine məzbiz, qarnymyzdyń ashpaǵanyna, soǵystyń joqtyǵyna ma? Biz ózimizge-ózimiz ótirik aıtýdamyz. Biz ótiriktiń, jalǵandyqtyń qulymyz. Búginde biz shyndyqty aıtyp, rýhanı dúnıelerimiz, aınalyp kelgende janymyzdy kirletpeı qorǵaýǵa kúshimiz jetpeı tur. Biz ótkendegi qaıǵy-qasiretimizdi, ashtyqty, joǵaltqanymyzdy aıtýdan da qorqamyz. Ol jóninde aıtatyn bolsaq, sol jamanshylyq tirilip qaıta keletin sııaqtanady. Al ótkenniń shyndyǵyn aıtpaı, ədilettilikke qol jetkizý múmkin emes. Biz búginde ədilettilikke qol jetkizgimiz kelse, aldy-artymyzǵa jaltaqtamaı, júregimiz qalaǵan shyndyqty aıtýymyz kerek. О́tirik pen ekijúzdilik eshkimge eshqashan opa əkelmegenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Adam aldymen uıatyn saqtap, abyroıynan aıyrylmaýy tıis. Eń bastysy, bul ózińe ǵana emes, senen úlgi alyp otyrǵan bala-shaǵańa, urpaǵyńa kerek. Halyq KGB men zań organdarynan qoryqpaýlary kerek, qaıta olar senderden qorqýlary kerek», degen Bolathan Taıjannyń jalyndy sózderi tyńdaýshy jurttyń qursaýlanǵan jan dúnıesin jibitti. О́z pikiri joq adam ulttyq qundylyqtardy tanyp bilip, qasterlemeıdi. Rýhanı deńgeıi tómenniń jan dúnıesi olqy. Keńes ókimeti bıliginiń az ulttardyń ana tilin, dinin, ulttyq qundylyqtaryn joıýǵa bar kúshin salǵany belgili. О́ıtkeni, ulttyq ereksheligin joǵaltqan adam tulǵa bolyp, halqyna qyzmet jasaı almaıdy.Alash ıdeıasynan nər alyp sýsyndaǵan jastulparlyqtar eshteńeden taısalmady. Aldy-artyn oılap jaltaqtamady.
Ulttyq sananyń oıanyp, jastardyń belsendiliginiń artýy Keńes Odaǵy ókimetin jaıbaraqat qaldyra almady. KGB sosıalıstik júıege qarsy adamdarmen kúresti kúsheıtý úshin arnaıy bólimder ashty. Qoǵamnyń bar salasynda ózderine tyńshy ustady. Qazaqstanda jastarmen kúres «Jas tulpar» uıymyna baılanysty boldy. Asyl tastaı ultynyń bolashaǵyn oılaǵan talaı qazaq azamattaryn qaıystyrǵan keńestik júıeniń bar dúleı kúshi endi jastulparlyqtarǵa baǵyttaldy. Jastulparlyqtardyń arasyna tyńshy jiberip, baqylaýǵa aldy. Barlyq kezdesýlerde kimder boldy, ne delindi bəri-bəri jipke tizilgendeı kerek jerine jetkizilip otyrdy. Qazaqstan Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkerleri istegen jumysyn Məskeýge habarlap, birigip jastarǵa qarsy sharalar, arandatýshylyqtar jasady. 1966 jylǵy 28 naýryzda Qazaqstan Memlekettik qaýipsizdik komıtetinen Məskeýge jiberilgen aqparatta «Jas tulpar» uıymy jóninde bylaı delingen: «... v perıod zımnıh kanıkýl, v nachale fevralıa 1966 goda v g. Alma-Ata nahodılıs nekotorye ýchastnıkı tvorcheskogo obedınenııa «Jas týlpar», sostoıavshego ız kazahskoı molodejı, obýchaıýsheısıa v výzah Moskvy, Lenıngrada, Ýkraıny ı Prıbaltıkı. V chastnostı, Aýezov Mýrat – aspırant vostochnogo fakýlteta MGÝ, predsedatel «Jas tulpar»; Taıjanov Bolathan – stýdent Instıtýta mejdýnarodnyh otnoshenıı; Ibraev Shamıl – stýdent Rıjskogo avıaınstıtýta; Sýleımenov Tımýr – stýdent odnogo ız lenıngradskıh výzov; Qospanov Sarsengalı – stýdent Lenıngradskogo elektrotehnıcheskogo ınstıtýta; Sembın Amangeldy – stýdent Moskovskoı konservatorıı, Smataev Sofy – stýdent Moskovskogo ınstıtýta svıazı. V g. Alma-Ata ımı bylı provedeny trı vstrechı s predstavıtelıamı kazahskoı molodejı goroda, v kotoryh takje prınımalı ýchastıe nekotorye almatınskıe pısatelı, jýrnalısty, hýdojnıkı ı stýdenty prıbyvshıe po ınısıatıve M.Aýezova, ız gorodov Karagandy, Chımkenta, Semıpalatınska ı ız drýgıh gorodov Kazahstana».
Jastulparlyqtar zamandastarymen salystyrǵanda kósh boıy ozyq turǵan, oı-órisiniń, dúnıetanymynyń, jalpy ıntellektisiniń joǵary dərejede bolǵanymen qosa eń bastysy, ultshyl boldy. Er men eldiń, halyq pen batyrdyń, erlik pen ezdiktiń dıalektıkalyq syryn túsine bildi. Olar namysshyl jastar boldy. «Təýelsizdik bizdiń mańdaıymyzǵa buıyrmaǵan. Barymyzǵa qanaǵat. Keńes ókimeti aman bolsyn, budan jamanymyzda da toıǵa barǵanbyz, bir jóni bolar» deýshiler qatary kóbeıgen zamanda ómir súrse de, ulttyq namystaryn tómendetkizbeı, tý qylyp bıik ustady. Qaıda júrse de, qaı salada qyzmet istese de qazaq ekeni beseneden bilinip, ısi shyǵyp turdy. Bilimimen, adamgershilikterimen kórgenniń kózin toıdyryp, jas urpaqqa «men de sondaı bolaıynshy» degen oı saldy. Júrgen joq, ushty, qorqyp buqqan joq, ulty úshin qaýip-qaterge bastaryn tikti.
«Anadan shyqqan tilimizdi, atadan órbigen tarıhymyzdy birizdilikke salyp, halyqtyń ana tilin, tarıhı sanasyn qaıtarý, qaz qalpyna keltirý budan artyq ıgi tilek, ıgi maqsat bolýy múmkin emes», degen sózderdi akademık Manash Qozybaev jastulparlyqtarǵa arnaǵan. Oıshyl-jýrnalıst Janbolat Aýpbaev «Jastulparlyqtar Máskeýde júrip-aq, is-áreketteri arqyly ózderine máńgilik ómir syılaǵan azamattar», dep jazdy. 60-shy jyldary osyndaı ıgilikti istiń basynda, uly maqsatpen halqyna ultym dep umtylǵan jastulparlyqtar kópshiliktiń kókeıindegisin aıtty.
Bolathan Taıjannyń tazalyǵyna, parasattylyǵyna saı taǵdyr oǵan jomarttyǵyn kórsetti. Talanttarymen birge dúnıege kózqarasy, armany bir dostardy syılady. Júrekteri ultym dep soqqan Temirhan Bektibaev, Shaısultan Shaıahmetov, Murat Áýezov, Berik Amanjolov, Murat Ǵylmanov, Maqash Tátimov, Sovetqazy Aqataev, Marat Júnisov, Bazar Damıtov, О́mirserik Qasenov jáne de basqa azamattardy ómirlik joldas etti. Tipti, keıin aqyn, balýan Shaısultan Shaıahmetov dosymen myńjyldyq quda bolyp, balalary Úmit pen Beıimbetten ortaq nemereler súıdi.Ulynyń esimin dosynyń ákesi kemeńger jazýshynyń qurmetine Muhtar dep qoıdy.
Al 60-jyldardyń sońy, 70-jyldardyń basynda Qazaqstan Keńes Odaǵynyń quramynda «memlekettik sosıalızm» baǵytyn ustandy. Dúnıe júzindegi sosıalıstik júıe qarqyndy damýy úshin óz halqyna shekteý qoıylyp, basqaǵa qamqorlyq jasady. Bul «planetarlyq qamqorlyq» Keńes Odaǵy halqyna əleýmettik ədiletsizdikti kúsheıtti. Sosıalıstik ıdeologııa bodandyqtyń jańa túrin, ıaǵnı, sanany qursaýlap, oıdy sheńberlep kópshiliktiń joǵarǵy jaqtyń tujyrymymen júrýin úıretti. Munyń sońy ózgeniń aıtqanymen sanaspaı eshteńe istemeýge, ózińe senbeýińe əkelip soqty.
Qazaq eliniń qandaı da úlkendi-kishili jalpyulttyq məselelerinen jastulparlyqtar shet qalyp kórgen emes. «Jas tulpar» uıymynyń músheleri endi ýaqyt órisimen birge arshyndap, ózderin uıym sheńberindegi jumyspen ǵana shektemedi. Olar ult múddesine qatysty jumystarǵa tikeleı aralasyp, ərqaısysy óz deńgeıinde, jumys isteıtin, turatyn jerlerinde belsendilik kórsetti.
Əlem damýyndaǵy ózgeristerge saı Keńes Odaǵy bedel-yqpalynan aıyrylyp qalmaýy úshin jekelegen respýblıkalarǵa halyqaralyq deńgeıde sharalar ótkizýine ruqsat berdi. О́kimet ıdeologııalyq qajettilikten təýelsizdikterin jańa alǵan Azııa jəne Afrıka elderimen qarym-qatynasty jaqsartýǵa múddeli boldy. «Kapıtalıstik emes», «damýshy memleketter» degen uǵym jasap, bul elderdi Amerıka men Eýropaǵa qarsy qoıdy. Osyndaı ıdeologııalyq sharalar aıasynda Azııa jəne Afrıka memleketteri aqyn-jazýshylarynyń sımpozıýmy Almatyda ótetin boldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Ənýar Əlimjanov bastaǵan komıssııa qurylyp, úlken daıyndyqtar júrgizildi. Azııa jəne Afrıka elderi aqyn-jazýshylarynyń V konferensııasy 1973 jyldyń qyrkúıek aıynda Almatyda ótti. Bul sımpozıýmda jastulparlyqtar basqa qyrynan kórinip, bilimdilikterimen erekshelendi. Konferensııada Azııa jáne Afrıka jazýshylary assosıasııasynyń tóraǵasy Iýsef es Sıbaıǵa tərjimeshi bolǵan Bolathan Taıjannyń róli zor boldy. Bolathan Taıjan jóninde úlken ıntellekt ıesi, aıaýly azamat, ədebıet synshysy Saǵat Əshimbaev: «Iýsef es Sıbaı sııaqty tereń oıly, tuńǵıyq bilimdi qalamgerdiń minbeler men teledıdardaǵy arab tilinde sóılegen sózin ilespe ədispen oryssha-qazaqshaǵa aýdarý ońaı sharýa emes. Ult namysy dep aıtarlyq osy synda Bolathan erledi. Sóıtip, ol logıkasy júırik, oılaý mashyǵy joǵary ıntellekt ıesi ekenin kórsetti. Búgingi qazaq jastary mine, osyndaı bolýy kerek», dep «Lenınshil jas» gazetine aspandata jazdy.
Iýsef es Sıbaı Almatydan keıin Erevan, Máskeý qalalaryndaǵy issaparynda Bolathan Taıjandy qasyna ertip júrdi.
Qazaqstanda táýelsizdiktiń araıly tańy atty. Beıməlim bir qýanysh jan dúnıeni, búkil yqylasymyzdy eriksiz baýrady. Kókirekti kerip keýdeni otqa toltyryp, erkin lapyldaıtyn boldyq. Bostandyqtyń býy qıyndyqqa qysyltpaı, kemshilikke alańdatpaı eńseni kóterdi. Teńeýi joq qýanysh – taýymyz shaǵylyp, betimiz qaıtqan kúnderdi umyttyrdy. Kóksegeni kókten túsip, armandary oryndalǵan qazaq jurtynyń jarqyraǵan kóz nurlary júzderine tógilip jasaryp ketti.
Bolathan Taıjannyń ómirindegi juldyzdy kezeńderiniń biri «Jas tulpar» qozǵalysymen baılanysty bolsa, ekinshisi dıplomat retinde Qazaqstannyń syrtqy saıasatyna qosqan úlesi boldy. Qazaqstandy Arab áleminiń tanyp, qarym-qatynastarynyń óte jaqsy bolýynda Bolathan aǵamyzdyń orny erekshe.1993-1999 jyldary ol bir mezgilde quramynda Egıpet, Marokko, Týnıs, Iordanııa, Sırııa, Lıvııa sııaqty jeti memleketti biriktirgen aımaqtyq elshilikti basqardy. Qazaqstannyń ekonomıkasyna baı Arab memleketterinen ınvıstısııalardyń kelýine jol ashty. Musylman álemimen mádenı-rýhanı baılanystardy nyǵaıtty. Elshiliktegi eńbek barysynda qazaqtyń kim ekenin arab jurtyna keńinen tanytyp, Sultan Beıbarystyń týǵan jerin álemge pash etti. Mysyrdyń astanasy Kaır qalasynda Abaı kóshesiniń ashylýy sonyń aıǵaǵy.
О́tkendi bilmesek, bolashaqqa qalaı bararmyz. Ketkenimizdi qadirlemesek, jańa urpaqqa ne dermiz. Qazaq qashanda elin qorǵaǵan batyrlaryn, ádilin aıtqan bılerin tóbesine kóterip pir tutyp,urpaǵyn sol rýhta tárbıelegen. Dástúr jalǵasýda. Bolathan Taıjannyń ultsúıgishtigi qazaqtyń jigerin kúsheıtýge, ulttyq bolmystyń shyńdalýyna áserin tıgizgeni aıdan anyq. О́ıtkeni, ol jastaıynan ultynyń asyldaryn búgingi urpaqqa juǵysty etti.
Búginde bar qazaq, ulan-ǵaıyr ata-baba jerinde Kók baıraǵyn jelbiretip, Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn ataýǵa qyzý daıyndyq ústinde. О́mirden erte ozbaǵanda Bolathan aǵamyz da aıtýly merekeni qarsy alýǵa barynsha qamdanyp, jaırańdap júrer edi. Kúlimdegen kózderinen kózildirigin alyp, asyqpaı súrtip: «Qalaısyńdar?», dep jymııa qarar edi.
Ámirjan ÁLPEIISOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory.
Uly Dala qoǵamdyq júıeniń qursaýyn buzatyn, jańa baǵyttyń esigin ashatyn, kúshti sezimdegi jigerli, talaı birtýar dara tulǵalardy dúnıege ákelýden kende bolǵan emes. Ol passıonarlyq tulǵalar sanany terbeıdi, bolmysty serpiltedi, jandy-ardy tazalaıdy. О́tkendi saralatyp, bolashaqqa basqa kózqaraspen qaratyp, jańaǵa dańǵyl jol salady. Ultynyń namysyn jyrtyp, basyn báıgege tigedi. Osyndaı tulǵalardyń biri ǵana emes biregeıi Bolathan Taıjan.
Tereńnen oılap, tebirene tolǵansaq, ultymyzdyń barsha tarıhy – táýelsizdik, halyqtyń bas bostandyǵy úshin kúres. Táýelsiz el bolýdyń umtylysyna erekshe úles qosqan ardaqty aǵamyz kózi tiri bolsa naýryz aıynda 75 jasqa keler edi. Bolathan Taıjan qasıetti Baıanaýylda dúnıege keldi. Qazaqtyń ejelden jalǵasyp kele jatqan ozyq dástúrleri, órkendi óneri onyń boıyna týǵan jeriniń topyraǵy arqyly darydy. Al jastyq shaǵyn Alataýdyń aıasynda Almatyda ótkizdi. Soǵystan keıingi 50-shi jyldary Almaty qalasyndaǵy qazaqtyń sanynyń azdyǵyna qaramastan, namystyń atyna minip, ultynyń adal uly bolyp ósti. Mektepti altyn medalǵa bitirdi. Zerek ósken, alǵyr balanyń joly bolyp, ekiniń biriniń qoly jete bermeıtin Máskeý halyqaralyq qatynastar ınstıtýtyna túsip, bilim aldy.
Bolathan Taıjannyń saıası shyńdalýy XX ǵasyrdyń 60-jyldaryndaǵy «hrýshevtik jylymyq» kezeńine tap keldi. Bostandyqtyń jyly lebin Máskeýdegi stýdenttik jyldary sezinýiniń joly tústi. 1963 jyly Port-Saıd qalasyndaǵy dıplomatııalyq jumysynan bosap, ınstıtýttaǵy oqýyn jalǵastyrýǵa Máskeýge oraldy. Týmysy bólek ol, Murat Áýezovtiń basshylyǵymen qurylyp, qanatyn jaıa bastaǵan «Jas tulpar» qozǵalysynyń jumysyna belsene aralasyp ketti. Jany jaısań, eli men jeri degende aıryqsha elgezek júrekti jas jigittiń izdegeni de osy edi.
XX ǵasyrdyń 60-jyldary «hrýshevtik jylymyqtan» múmkinshilik alyp oıanǵan ulttyq bolmys ulttyq sanany jappaı qozǵalysqa ıtermeledi. Keńes Odaǵynyń respýblıkalarynda ultshyldyq jappaı úlken beleń alǵany belgili.
Əsirese, ulttyq ıntellıgensııa men stýdent jastar qaýymdastyqtary ult-azattyq qozǵalystyń negizgi kúshine aınaldy. Ata dańqy, baba salty, ónegeli dəstúri, aıbarly kúshi bolǵan halyqtyń bul jyldarǵy jaǵdaıy Qazaqstannan tys qalalarda bilim alyp júrgen jastardy beıjaı qaldyrmady. Məskeýde ótken ǵasyrdyń 60-jyldary bir myń eki júzden asa qazaq jastary bir mezgilde bilim aldy. Rýhy baı adamdardyń úndestikteri qaı jerde júrse de birge shyǵady. Qazaq jastary Keńes Odaǵynyń túkpir-túkpirindegi arasy alshaq respýblıkalarda júrse de, birin-biri kórmeı, estimeı-aq oı-armandary bir jerden shyqty. Ultyna degen súıispenshilikteri jastardy kóp is tyndyrýǵa, izgilikti iz qaldyrýǵa jeteledi. Bilim alyp júrgen jastardyń birigip bas qosýy zaman talaby, tirlik qamynan týdy desek qatelespeımiz.
1963 jyly Murat Áýezov, Bolathan Taıjan, Altaı Qadyrjanov, Ənýar Sartbaev tórteýi Máskeý qalasynda bir jarym aıdyń ishinde 46 jataqhanany aralap úgit-nasıhat júrgizedi.
Jastulparlyqtar Alash ıdeıalarynyń muragerleri, Alash zııalylarynyń isterin jalǵastyrýshy retinde sosıalıstik qoǵamdaǵy múmkinshilik sheńberinde jumys jasady. Olar Keńes ókimeti, sosıalıstik ıdeologııaǵa tikeleı saıası turǵyda qarsy turmaı, totalıtarlyq júıedegi rýhanı, mədenı-aǵartýshylyq salasyndaǵy kemshilikterdi kóterip betpe-bet keldi. Ərıne, bılik te, zııaly qaýym da ashyq aıtylmaǵanymen túpki maqsattyń təýelsiz memleket qurý ıdeıasymen sabaqtasyp jatqanyn túsindi. «Jas tulpar» basshylary jas bolsa da, qozǵalysty uıymdastyrý, baǵyt-baǵdaryn anyqtaý barysynda orasan zor saıası kóregendik jasady. Eń aldymen jyldan-jylǵa rýhanı dúnıesi quldyrap, jik-jikke bólinip, ultsyzdanyp tilinen aıyrylyp, ydyrap bara jatqan ultyna mədenı aǵartýshylyq is-əreketter arqyly əser etýdi kózdedi. Olar ótkenniń shyndyǵynyń shymyldyǵy ashylsa, ulttyń kózi ashylyp, sanasynyń oıanatynyna sendi.
«Jas tulpar» uıymy buqara halyqpen tyǵyz baılanys jasaýynyń arqasynda el senimine ıe boldy. Jastulparlyqtar ary úshin arpalysatyn, eli úshin jan qııa alatyn qazaqtyń balalarynyń əli de bar ekenin dəleldedi. Ərıne, olar sosıalıstik ıdeıamen ýlanǵan qalyń uıqydaǵy, kúnkóristiń kúıbeńimen kóleńkege aınalǵan kópshiliktiń esin jınatqyzý ońaıǵa túspeıtinin bildi. Əlemdi qaptap tunshyqtyryp turǵan sosıalıstik ıdeıadaǵy memlekettik júıeni birden qırata almady. Bul múmkin de emes edi. Biraq óz eli, óz jerinde turyp məńgúrttenip bara jatqan ultynyń sanasyn silkindirip, zerdesin ashýǵa bar kúsh-jigerin saldy. Jastulparlyqtardyń eńbekteri esh ketpedi. Istegen isteri eldi birjolata quldyq, bodandyq sanadan aryltýǵa negiz boldy. Alash ıdeıasy jastulparlyqtardy dúnıege əkeldi, al olar qazaq jastaryn oıatty. Təýelsiz, bostandyqtaǵy el bolý úshin ultynyń kózqarasyn ózgertip jańa bolmys, oıly sanaǵa jeteledi. Uly Dalada sonaý saq zamandarynan búginge deıin urpaqtar sabaqtastyǵy, babalar jalǵastyǵy úzilmegen, ata-tek týmysy ajyramaǵan qazaqty buratana, bilimsiz, mal baǵýdan basqa eshteńe qoldarynan kelmeıdi degen qaǵıdamen jastulparlyqtar kelispedi. Əsirese, Bolathan Taıjan barlyq kezdesýlerde aýyldy jerde mektep bitirgen balalardy synybymen komsomol uıymdarynyń qoı baǵýǵa jiberetinin əshkerelep, «bul adam quqyǵyn buzý» dep aıtyp ta, dəleldep te júrdi. «Bərimiz birdeı qoıshy bolsaq qul bolarmyz, bərimiz birdeı toıshyl bolsaq jyn bolarmyz», dep aıtýdan jalyqpady. Ol tyń ıgerý kezindegi ádiletsizdikterdiń de bet perdesin tyrnalaı ashty. Úgit-nasıhat barysynda basqa respýblıkalardan Qazaqstanǵa kelgen ózge ult ókilderine bar jaǵdaı jasalyp, al olarmen birge kelgen qazaqtarǵa eshteńe tólemeýin «otarshylyqtyń jańa túri» dep áshkereledi. Qazaq mektepteriniń jappaı jabylýyn genosıdtiń bir túrine sanady.
Adamzat tarıhynda ne istelinse de ulttyq múdde úshin isteledi. Jas tulpardyń tuıaǵynyń dúbirinen oıanǵan Uly Dala tóskeıindegi qazaq jastary eshteńeden taıynbaýǵa aınaldy. Ədilettilik jónindegi pikir-oılar, jastulparlyqtardy kórip, sózderin estý eldiń túkpir-túkpirinen kelgen jastardy burynǵydan da qatty rýhtandyra tústi. Adam óz erkindigi úshin talpynyp, aıanbaı kúrespese bolashaǵynyń kúməndi, kómeski bola beretindigine kózderi əbden jetti. Qazaq jastary jastulparlyqtardyń yqpalymen qoǵamdyq ómirge belsene aralasyp, bolashaqtary úshin kúreske shyqty. «Jas tulpar» dúbiri qazaq jastarynyń sanasyn birjolata serpiltip, azattyq kúresine jeteledi. Dúbirden oıanǵan jastar Qazaqstannyń bar aımaǵynda jasyryn úıirmeler uıymdastyryp, óz shama-sharyqtaryna qaraı, ult-azattyq kóteriliske aralasty. Qurby-qurdastarynyń oı-óristerin keńeıtip, ulttyq zeıneniń kúsh-qýatyn kúsheıtti. Qaraǵandyda «Jas qazaq», Qostanaıda «Jas túlek», О́skemende «Ulttyq mamandarǵa ádilettik toby», Semeıde «Taıshubar», Gýrevte «Ushqyn», Pavlodarda «Jas ulan», Selınogradta «Tyń tulpar», «Oıan qazaq», Shymkentte «Adyr qasqyrlary», Almatyda «Saryarqa» uıymdarynyń bolǵany sonyń aıǵaǵy. «Jas tulpar» qozǵalysy tarıhymyzdaǵy azattyq úshin kúresimizdiń úlken bir belesi. Ol nemis avtonomııasynyń qurylýyna jol bermegen, Jeltoqsan kóterilisinde ultymyzdyń namysyn janyp, jastarǵa rýhanı azyq bola alǵan kúsh!
Jastulparlyqtar Alash urany, Alash ıdeıasy – ulttyq memlekettiń kórinisi dep bildi. Qazaq shejiresiniń osy Alasha handyǵynan bastalatynyn, onyń kóziniń kónede ekendigin nasıhattady. «Eldiń tarıhy ókimettiń tarıhy emes, ol eń aldymen halyqtyń tarıhy», dep halyqtyń múddesin eldiń múddesimen qarastyrdy. Al Bolathan Taıjan ulttyq ıdeıa məselelerin kóterip: «Halyq tarıhyn kesip, bólshekteýge bolmaıdy. Qazaq handyǵy, Alashorda ókimeti memlekettik qurylym belgileri. Qalaı olardy umytyp qazaq halqynyń memlekettiligi bolǵan joq delinedi. Ult tarıhy qalaı bolǵanda da birtutas, ol qaıtalanbaıdy jəne de túzetýge kelmeıdi», dep ulttyq ıdeıany memlekettilikten izdedi. «Rýhanı toqyraý adamgershilikti azdyryp, shynar shyńyna jetkizdi. О́tirik pen jalǵandyq ózimizdi ǵana emes, jas urpaqtyń qanyna sińip, kúndelikti ədetine aınalyp barady. Al biz bolsaq, eshteńe bolmaǵandaı məzbiz. Nesine məzbiz, qarnymyzdyń ashpaǵanyna, soǵystyń joqtyǵyna ma? Biz ózimizge-ózimiz ótirik aıtýdamyz. Biz ótiriktiń, jalǵandyqtyń qulymyz. Búginde biz shyndyqty aıtyp, rýhanı dúnıelerimiz, aınalyp kelgende janymyzdy kirletpeı qorǵaýǵa kúshimiz jetpeı tur. Biz ótkendegi qaıǵy-qasiretimizdi, ashtyqty, joǵaltqanymyzdy aıtýdan da qorqamyz. Ol jóninde aıtatyn bolsaq, sol jamanshylyq tirilip qaıta keletin sııaqtanady. Al ótkenniń shyndyǵyn aıtpaı, ədilettilikke qol jetkizý múmkin emes. Biz búginde ədilettilikke qol jetkizgimiz kelse, aldy-artymyzǵa jaltaqtamaı, júregimiz qalaǵan shyndyqty aıtýymyz kerek. О́tirik pen ekijúzdilik eshkimge eshqashan opa əkelmegenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Adam aldymen uıatyn saqtap, abyroıynan aıyrylmaýy tıis. Eń bastysy, bul ózińe ǵana emes, senen úlgi alyp otyrǵan bala-shaǵańa, urpaǵyńa kerek. Halyq KGB men zań organdarynan qoryqpaýlary kerek, qaıta olar senderden qorqýlary kerek», degen Bolathan Taıjannyń jalyndy sózderi tyńdaýshy jurttyń qursaýlanǵan jan dúnıesin jibitti. О́z pikiri joq adam ulttyq qundylyqtardy tanyp bilip, qasterlemeıdi. Rýhanı deńgeıi tómenniń jan dúnıesi olqy. Keńes ókimeti bıliginiń az ulttardyń ana tilin, dinin, ulttyq qundylyqtaryn joıýǵa bar kúshin salǵany belgili. О́ıtkeni, ulttyq ereksheligin joǵaltqan adam tulǵa bolyp, halqyna qyzmet jasaı almaıdy.Alash ıdeıasynan nər alyp sýsyndaǵan jastulparlyqtar eshteńeden taısalmady. Aldy-artyn oılap jaltaqtamady.
Ulttyq sananyń oıanyp, jastardyń belsendiliginiń artýy Keńes Odaǵy ókimetin jaıbaraqat qaldyra almady. KGB sosıalıstik júıege qarsy adamdarmen kúresti kúsheıtý úshin arnaıy bólimder ashty. Qoǵamnyń bar salasynda ózderine tyńshy ustady. Qazaqstanda jastarmen kúres «Jas tulpar» uıymyna baılanysty boldy. Asyl tastaı ultynyń bolashaǵyn oılaǵan talaı qazaq azamattaryn qaıystyrǵan keńestik júıeniń bar dúleı kúshi endi jastulparlyqtarǵa baǵyttaldy. Jastulparlyqtardyń arasyna tyńshy jiberip, baqylaýǵa aldy. Barlyq kezdesýlerde kimder boldy, ne delindi bəri-bəri jipke tizilgendeı kerek jerine jetkizilip otyrdy. Qazaqstan Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkerleri istegen jumysyn Məskeýge habarlap, birigip jastarǵa qarsy sharalar, arandatýshylyqtar jasady. 1966 jylǵy 28 naýryzda Qazaqstan Memlekettik qaýipsizdik komıtetinen Məskeýge jiberilgen aqparatta «Jas tulpar» uıymy jóninde bylaı delingen: «... v perıod zımnıh kanıkýl, v nachale fevralıa 1966 goda v g. Alma-Ata nahodılıs nekotorye ýchastnıkı tvorcheskogo obedınenııa «Jas týlpar», sostoıavshego ız kazahskoı molodejı, obýchaıýsheısıa v výzah Moskvy, Lenıngrada, Ýkraıny ı Prıbaltıkı. V chastnostı, Aýezov Mýrat – aspırant vostochnogo fakýlteta MGÝ, predsedatel «Jas tulpar»; Taıjanov Bolathan – stýdent Instıtýta mejdýnarodnyh otnoshenıı; Ibraev Shamıl – stýdent Rıjskogo avıaınstıtýta; Sýleımenov Tımýr – stýdent odnogo ız lenıngradskıh výzov; Qospanov Sarsengalı – stýdent Lenıngradskogo elektrotehnıcheskogo ınstıtýta; Sembın Amangeldy – stýdent Moskovskoı konservatorıı, Smataev Sofy – stýdent Moskovskogo ınstıtýta svıazı. V g. Alma-Ata ımı bylı provedeny trı vstrechı s predstavıtelıamı kazahskoı molodejı goroda, v kotoryh takje prınımalı ýchastıe nekotorye almatınskıe pısatelı, jýrnalısty, hýdojnıkı ı stýdenty prıbyvshıe po ınısıatıve M.Aýezova, ız gorodov Karagandy, Chımkenta, Semıpalatınska ı ız drýgıh gorodov Kazahstana».
Jastulparlyqtar zamandastarymen salystyrǵanda kósh boıy ozyq turǵan, oı-órisiniń, dúnıetanymynyń, jalpy ıntellektisiniń joǵary dərejede bolǵanymen qosa eń bastysy, ultshyl boldy. Er men eldiń, halyq pen batyrdyń, erlik pen ezdiktiń dıalektıkalyq syryn túsine bildi. Olar namysshyl jastar boldy. «Təýelsizdik bizdiń mańdaıymyzǵa buıyrmaǵan. Barymyzǵa qanaǵat. Keńes ókimeti aman bolsyn, budan jamanymyzda da toıǵa barǵanbyz, bir jóni bolar» deýshiler qatary kóbeıgen zamanda ómir súrse de, ulttyq namystaryn tómendetkizbeı, tý qylyp bıik ustady. Qaıda júrse de, qaı salada qyzmet istese de qazaq ekeni beseneden bilinip, ısi shyǵyp turdy. Bilimimen, adamgershilikterimen kórgenniń kózin toıdyryp, jas urpaqqa «men de sondaı bolaıynshy» degen oı saldy. Júrgen joq, ushty, qorqyp buqqan joq, ulty úshin qaýip-qaterge bastaryn tikti.
«Anadan shyqqan tilimizdi, atadan órbigen tarıhymyzdy birizdilikke salyp, halyqtyń ana tilin, tarıhı sanasyn qaıtarý, qaz qalpyna keltirý budan artyq ıgi tilek, ıgi maqsat bolýy múmkin emes», degen sózderdi akademık Manash Qozybaev jastulparlyqtarǵa arnaǵan. Oıshyl-jýrnalıst Janbolat Aýpbaev «Jastulparlyqtar Máskeýde júrip-aq, is-áreketteri arqyly ózderine máńgilik ómir syılaǵan azamattar», dep jazdy. 60-shy jyldary osyndaı ıgilikti istiń basynda, uly maqsatpen halqyna ultym dep umtylǵan jastulparlyqtar kópshiliktiń kókeıindegisin aıtty.
Bolathan Taıjannyń tazalyǵyna, parasattylyǵyna saı taǵdyr oǵan jomarttyǵyn kórsetti. Talanttarymen birge dúnıege kózqarasy, armany bir dostardy syılady. Júrekteri ultym dep soqqan Temirhan Bektibaev, Shaısultan Shaıahmetov, Murat Áýezov, Berik Amanjolov, Murat Ǵylmanov, Maqash Tátimov, Sovetqazy Aqataev, Marat Júnisov, Bazar Damıtov, О́mirserik Qasenov jáne de basqa azamattardy ómirlik joldas etti. Tipti, keıin aqyn, balýan Shaısultan Shaıahmetov dosymen myńjyldyq quda bolyp, balalary Úmit pen Beıimbetten ortaq nemereler súıdi.Ulynyń esimin dosynyń ákesi kemeńger jazýshynyń qurmetine Muhtar dep qoıdy.
Al 60-jyldardyń sońy, 70-jyldardyń basynda Qazaqstan Keńes Odaǵynyń quramynda «memlekettik sosıalızm» baǵytyn ustandy. Dúnıe júzindegi sosıalıstik júıe qarqyndy damýy úshin óz halqyna shekteý qoıylyp, basqaǵa qamqorlyq jasady. Bul «planetarlyq qamqorlyq» Keńes Odaǵy halqyna əleýmettik ədiletsizdikti kúsheıtti. Sosıalıstik ıdeologııa bodandyqtyń jańa túrin, ıaǵnı, sanany qursaýlap, oıdy sheńberlep kópshiliktiń joǵarǵy jaqtyń tujyrymymen júrýin úıretti. Munyń sońy ózgeniń aıtqanymen sanaspaı eshteńe istemeýge, ózińe senbeýińe əkelip soqty.
Qazaq eliniń qandaı da úlkendi-kishili jalpyulttyq məselelerinen jastulparlyqtar shet qalyp kórgen emes. «Jas tulpar» uıymynyń músheleri endi ýaqyt órisimen birge arshyndap, ózderin uıym sheńberindegi jumyspen ǵana shektemedi. Olar ult múddesine qatysty jumystarǵa tikeleı aralasyp, ərqaısysy óz deńgeıinde, jumys isteıtin, turatyn jerlerinde belsendilik kórsetti.
Əlem damýyndaǵy ózgeristerge saı Keńes Odaǵy bedel-yqpalynan aıyrylyp qalmaýy úshin jekelegen respýblıkalarǵa halyqaralyq deńgeıde sharalar ótkizýine ruqsat berdi. О́kimet ıdeologııalyq qajettilikten təýelsizdikterin jańa alǵan Azııa jəne Afrıka elderimen qarym-qatynasty jaqsartýǵa múddeli boldy. «Kapıtalıstik emes», «damýshy memleketter» degen uǵym jasap, bul elderdi Amerıka men Eýropaǵa qarsy qoıdy. Osyndaı ıdeologııalyq sharalar aıasynda Azııa jəne Afrıka memleketteri aqyn-jazýshylarynyń sımpozıýmy Almatyda ótetin boldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Ənýar Əlimjanov bastaǵan komıssııa qurylyp, úlken daıyndyqtar júrgizildi. Azııa jəne Afrıka elderi aqyn-jazýshylarynyń V konferensııasy 1973 jyldyń qyrkúıek aıynda Almatyda ótti. Bul sımpozıýmda jastulparlyqtar basqa qyrynan kórinip, bilimdilikterimen erekshelendi. Konferensııada Azııa jáne Afrıka jazýshylary assosıasııasynyń tóraǵasy Iýsef es Sıbaıǵa tərjimeshi bolǵan Bolathan Taıjannyń róli zor boldy. Bolathan Taıjan jóninde úlken ıntellekt ıesi, aıaýly azamat, ədebıet synshysy Saǵat Əshimbaev: «Iýsef es Sıbaı sııaqty tereń oıly, tuńǵıyq bilimdi qalamgerdiń minbeler men teledıdardaǵy arab tilinde sóılegen sózin ilespe ədispen oryssha-qazaqshaǵa aýdarý ońaı sharýa emes. Ult namysy dep aıtarlyq osy synda Bolathan erledi. Sóıtip, ol logıkasy júırik, oılaý mashyǵy joǵary ıntellekt ıesi ekenin kórsetti. Búgingi qazaq jastary mine, osyndaı bolýy kerek», dep «Lenınshil jas» gazetine aspandata jazdy.
Iýsef es Sıbaı Almatydan keıin Erevan, Máskeý qalalaryndaǵy issaparynda Bolathan Taıjandy qasyna ertip júrdi.
Qazaqstanda táýelsizdiktiń araıly tańy atty. Beıməlim bir qýanysh jan dúnıeni, búkil yqylasymyzdy eriksiz baýrady. Kókirekti kerip keýdeni otqa toltyryp, erkin lapyldaıtyn boldyq. Bostandyqtyń býy qıyndyqqa qysyltpaı, kemshilikke alańdatpaı eńseni kóterdi. Teńeýi joq qýanysh – taýymyz shaǵylyp, betimiz qaıtqan kúnderdi umyttyrdy. Kóksegeni kókten túsip, armandary oryndalǵan qazaq jurtynyń jarqyraǵan kóz nurlary júzderine tógilip jasaryp ketti.
Bolathan Taıjannyń ómirindegi juldyzdy kezeńderiniń biri «Jas tulpar» qozǵalysymen baılanysty bolsa, ekinshisi dıplomat retinde Qazaqstannyń syrtqy saıasatyna qosqan úlesi boldy. Qazaqstandy Arab áleminiń tanyp, qarym-qatynastarynyń óte jaqsy bolýynda Bolathan aǵamyzdyń orny erekshe.1993-1999 jyldary ol bir mezgilde quramynda Egıpet, Marokko, Týnıs, Iordanııa, Sırııa, Lıvııa sııaqty jeti memleketti biriktirgen aımaqtyq elshilikti basqardy. Qazaqstannyń ekonomıkasyna baı Arab memleketterinen ınvıstısııalardyń kelýine jol ashty. Musylman álemimen mádenı-rýhanı baılanystardy nyǵaıtty. Elshiliktegi eńbek barysynda qazaqtyń kim ekenin arab jurtyna keńinen tanytyp, Sultan Beıbarystyń týǵan jerin álemge pash etti. Mysyrdyń astanasy Kaır qalasynda Abaı kóshesiniń ashylýy sonyń aıǵaǵy.
О́tkendi bilmesek, bolashaqqa qalaı bararmyz. Ketkenimizdi qadirlemesek, jańa urpaqqa ne dermiz. Qazaq qashanda elin qorǵaǵan batyrlaryn, ádilin aıtqan bılerin tóbesine kóterip pir tutyp,urpaǵyn sol rýhta tárbıelegen. Dástúr jalǵasýda. Bolathan Taıjannyń ultsúıgishtigi qazaqtyń jigerin kúsheıtýge, ulttyq bolmystyń shyńdalýyna áserin tıgizgeni aıdan anyq. О́ıtkeni, ol jastaıynan ultynyń asyldaryn búgingi urpaqqa juǵysty etti.
Búginde bar qazaq, ulan-ǵaıyr ata-baba jerinde Kók baıraǵyn jelbiretip, Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn ataýǵa qyzý daıyndyq ústinde. О́mirden erte ozbaǵanda Bolathan aǵamyz da aıtýly merekeni qarsy alýǵa barynsha qamdanyp, jaırańdap júrer edi. Kúlimdegen kózderinen kózildirigin alyp, asyqpaı súrtip: «Qalaısyńdar?», dep jymııa qarar edi.
Ámirjan ÁLPEIISOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory.
Sońǵy jańalyqtar
Astanada Olımpıada chempıony Mıhaıl Shaıdorovty saltanatty túrde qarsy aldy
Elorda • Búgin, 02:45
Qoǵam • Keshe
2025 jyly 83 aýyl joıyldy: Eldimekenderdiń erteńgi taǵdyry qandaı?
Aımaqtar • Keshe
«Atyraý» fýtbol klýby satylymǵa shyǵaryldy
Fýtbol • Keshe
Moıynqum aýdanynda órt sóndirý bólimi ashyldy
Aımaqtar • Keshe
Mobıldi operatordy aýystyrý tártibi ózgeretin boldy
Qoǵam • Keshe
25 aqpanǵa deıin salyqtardy tólep úlgerińiz
Salyq • Keshe
«Real» bas bapkerge baılanysty sheshim qabyldady
Fýtbol • Keshe
Bıyl elimizde jarty mıllıonnan astam adamdy jumyspen qamtý josparlanǵan
Qazaqstan • Keshe
