Qubylys

* Jambyl − 170 «Uly Abaıdyń qurdasy, kózi tirisinde Gomer atanǵan alyp aqyn atamyz Jambyl dúnıege eki ret týyp kelgen adam: toǵyz aı, toǵyz kúnde ana qursaǵynan týdy, toqsan jasqa kelgende zaman qursaǵynan taǵy bir týdy. Anada alalyq joq qoı, qaı balasyn bolsa da merzimdi kúni jaryq dúnıege ákeledi. Qazaqtyń Gomerin týǵyzý úshin zaman toqsan jyl tolǵatty. Kóne grek Gomeriniń qaıda týǵanyna osy kúnge deıin jeti shahar tala­sady. Qaı elden týǵany da osy kúnge deıin daýly, qazaq Gomeriniń týǵan eli − Uly júz − Ekeı. Týǵan topyraǵy − Jambyl taýynyń baýraıy», – dep uly jyraýdyń fenomendik syryn tek pen topyraqtan, ýaqyt pen keńistikten tabatyn Ǵabańnyń – Ǵ.Músirepovtiń «Fenomen-Fenıks» maqalasynda osyndaı tamasha joldar bar. ...1936 jyl Jákeńniń dańqyn shar­tarapqa asqaqtatyp jatty. Ol Almatyda ótken qazaq aqyn­da­rynyń respýblıkalyq birinshi sletinde áıgili «Týǵan elim» jyryn aıtyp, osy jyldyń kók­teminde tuńǵysh ret Más­keýde ótken qazaq ádebıeti men óneri­niń onkúndigine qatysyp qaıtty. Jákeń týraly S.Seıfýllınnen bas­tap, M.Áýezovke deıin, olardan keıin de qanshama kórnekti tulǵalar qalam ter­bedi. Bári de Jambyldyń aqyndy­ǵyn, jyrshylyǵyn, ásirese, sýyrypsalma aıtyskerligin ǵylymı dáıekter­men, jan-jaqty taldap, jerine jetki­­zip aı­typ ketken. Ol týraly qanshama aqyn-jazýshylar ádemi estelikter aı­typ, asqaqtata jyr tókpedi. Al qara­sózben ja­zylǵan dúnıeler óz aldyna. Álbette, Jambyl týraly prozalyq shy­ǵarmalardy jazǵan avtorlardyń shyǵarmashylyq qarymyn Áýezovpen salystyra almaımyz. Eger Muhań daryndas jazýshy týyp, Jambyl ómir súrgen or­ta men tarıhı jaǵdaılardyń tereńine boılaı alsa, onda Jetisý jeriniń «Abaı jolyndaǵydaı» úlken polotnosy sóz joq ómirge keler edi. Oǵan Jákeńniń ómir deregi men Jetisýdyń qıly-qıly tarıhtary talaı maǵlumattar beretinine kúmán joq. Bulaı bolǵanda, Jákeń jónindegi tarıhı aqtańdaqtardyń keıbirine núkte de qoıylar ma edi... 1938 jyly «Ardaqty Jáke» atty shaǵyn maqalasynda: «Kárilik jeńbegen seni ólim jeńbeıdi. Seniń atyń uly za­man­nyń umytylmas atynyń biri eke­ninde kúmán joq», dep aǵynan ja­ryl­ǵan Muhtar Áýezov tek ádiletti aıt­­qan. Ta­­­­lant­qa ta­lanttyń berer baǵasynda qan­­shalyqty múlt bolmaıtyny onyń aqıqatqa sýarylýynda bolsa kerek. Muhań Jambyl dáýirine búgingiler­den bir taban jaqyn turǵanyn qaperge alýymyz kerek. Onyń «Tarıh pýtevkasyn bergen adam», «Ardaqty Jáke», «Djambýl ı narodnye akyny», «Djambýl ı narod­naıa poezııa», «Halyqtyń ǵasyrlyq jyry», «Jambyldyń aıtystaǵy óneri» jáne «Aıtys óleńderi» atty maqalalary tek Jambyldyń jeke basyn madaqtaǵan jalań sóz emes, jalpy ult óneriniń ót­keni men bolashaǵyn saralaǵan baǵaly eń­bekteri bolatyn. Ol: «Halyq aqyny Jambyl, tek óz shyǵarmalarymen ǵana emes, tarıhı-ádebı zertteý turǵysynan da, ózgege uqsamaıtyn dara, oqshaý bet-beınesimen de asa zor qubylys», dep baǵalaıdy. Al qubylys degen mártebeli ataqty M.Áýezov kim kó­ringenge qosaqtap aıtpaǵan. Jambyl atamyzǵa tek Muhań ǵana emes, onyń talantty shákirti Sh.Aıt­matov ta osyndaı baǵa bergen. Atap aıtsaq: «Aýyzeki poezııanyń kóne dástúrine súıene otyryp, Jambyl jáne onyń qazaq-qyrǵyz zamandastary shyn máninde jańarý qubylysyn, ıaǵnı sovet keziniń aqyndyq dástúrin tý­ǵyzdy. Eger osyǵan oı sala qarasaq, mundaı qubylysty − tarıhı mańyzy bar jaıttar der edim», dep M.Áýezov pikirin qýattap qana otyrǵan joq, joǵarydaǵy Ǵabańnyń «Fenomen-Fenıks» degen tujyrymymen de úndesip jatty. Qaıta týý − fenıks bolsa, qubylysymyz − fenomen emes pe?! Jalpy, M.Áýezovtiń Jambyl týraly maqalasynda, sóılegen sózderinde, jasaǵan baıandamalarynda, tipti, keıbir ol týrasyndaǵy az-maz toqtala ketken ózge eńbekterinde bolsyn, barlyǵynda da teorııalyq tujyrym, jańa zertteýshilik baǵyt-baǵdar jasamaı ketken shaqtary az bolǵan. Jákeń jóninde estelikter aıtýǵa akademık-jazýshynyń talanty jetpeı qalǵan joq. Jambyldyń ózin áldeneshe ret kórip, úıinen L.Sobo­lev ekeýi dám de tatqan bolatyn 1940 jylǵy maýsym aıynyń bas kezinde M.Áýezov, L.Sobolev, Á.Tájibaev úsheýi Jambyldyń janynda úsh kúndeı bolyp qaıtady. Al Muhań úshin bir kórý, kózbe-kóz birer márte áńgimelesý estelik qana emes, tarıhı-kórkem povestiń ózine aınalyp ketetin qubylys bolýy da ǵajap emes. Jazýshy Jákeńniń adamı bolmysyn, aralas­qan ortasyn, sóz saptaýy men aqyndyq qýat-kúshin áıgili «Abaı-jolynda» zor súıispenshilikpen kórsete otyryp, onyń «Sálem aıt, barsań Abaı­ǵa!» deıtin óleńin keltirgen. Oǵan degen uly qurmetin uly jazýshy osylaı mápelep ákep, óziniń dańqty epopeıasyna engizgeni jaıdan-jaı bolmasa kerek. «Jambyldyń aıtystaǵy óneri» degen eńbeginde M.Áýezov aıtysker sýyrypsalma aqyndardy «aqpa-tókpe» aqyn dep qarastyrady. Aqpa aqyndardyń negizgi ereksheligi − epos týdyrýshylar ekeni basa aıtylady. Jambyldy osy qatarǵa jatqyzyp, onyń «О́tegen», «Suranshy», «Saýryq» jyrlaryn mysal ǵyp atasa, bunymen qosa onyń jyrshylyq qy­ryna jatatyn «Kóruǵly», «Manas», «Shorany» aıtqandaǵy tókpeligin de daralap ataıdy. Keıde Jambyldyń súre aıtystaǵy tókpeliligi: «Eýropada bolǵan «Fablo» úlgisin týǵyzyp ketedi», dep onyń ónerin­degi shyǵarmashylyq talantynyń taǵy bir qyryn kórsetedi (Fablo – HII ǵ. – HIV ǵ. basyndaǵy fransýz ádebıetinde keń taralǵan komedııalyq nemese satıralyq mazmundaǵy shaǵyn kólemdi poetıkalyq hıkaıat.). Halyq óz muńy men muqtajdyqtaryn ótkir aıtatyn Jambyl sııaqty aqyn­daryn qasterlep otyrǵan. Al oǵan bu­qaranyń ómir salty bala kúninen barlyq shyndyǵymen kóz aldynan ótip, kókeıine qattalǵan. О́zi de asyp-tasyp jatpaǵan ortadan shyqqan, Jambyldyń jastyq shaǵy «Shaǵym» deıtin óleńinde bar. Sonymen qatar, bala kúninen el aralap, oıyn-saýyq kórip, maqsatty túrde óleń-jyr jattap, aıtys-tartysqa áýes bolǵan onyń árbir kúni bolashaq uly aqynnyń shyǵarmashylyǵyna arqaý bolyp qana qoıǵan joq, qalyń eldiń aýyr turmysyna kózin qandyryp, kókiregine quıyp jatty. Onyń esimi qanshalyqty máńgi bolsa, óleń-jyrlary da sonshalyqty ómir­sheń. Buǵan óz zamanynda zańǵar jazýshy M.Áýe­zov te kúmán keltirmegen bolatyn. Ol «Halyqtyń ǵasyrlyq jyry» atty jyr alyby Jambyl qaza bolǵanda jazǵan shaǵyn maqalasynda: «Halyq poezııasynyń alyby bolyp, jańǵyrǵan jastyqtyń mol sulý jyrlaryn tókken Jambyldyń óz ómiri de talaı ásem sóz, ádemi ańyz bolýǵa tatıdy... Júz jyldyq jastyǵynyń shaǵynda kóńili tirlik­ke, ólmeske ketken ǵasyrlyq jyrynyń ózi bolady», dep atap aıtqan bolatyn jáne ardaqtap ótti. Sóz joq, ol ańyz adam boldy. Ras, ańyzdyń boıyna jamaıtyn túrli jamaýlary da kóp bolady. Qalaı bolǵanda da júz jyldyq ǵumyryn Jambyl óleńge arnady. Soǵan adal qyzmet etti, ómirin «HH ǵasyrdyń Gomeri» degen uly ataqpen aıaqtady. Al bundaı ómir ult úshin, sol ulttyń ádebıeti úshin maqtanysh sezimin týdyrsa, sáıkesinshe jerqoraq jetesizderdiń kún­shildigi men qyzǵanyshyn da oıatýǵa sebep boldy. Qazaqtyń ataqty aqyny, Jákeńniń tuńǵysh ádebı hatshysy bolǵan Á.Táji­baevtyń esteliginde mynadaı joldar bar: «Minekı! − dedi Muhań Sábeńe qarap, eki qolyn birdeı jaıyp, Improvızatordyń sheberligi degen osy. Epostaǵy buryn qoldanylyp júrgen obrazdardy qalaı paıdalanady! Múdirmeı aǵytyp, óziniń bıik ıdeıaly tamasha jyryn tabanda týdyryp otyrǵanda, ha­lyq baılyǵy oǵan altyndaı quıylyp, jarqyldap jatqan joq pa? Burynǵy uly aqyndar da osylaı sóılegen. − Yrzamysyń oljańa! − dep Sábeń maǵan qarady. − Atamańyz, Sábe! − dedim, qýany­shymdy jasyra almaı. − Qudaı jaryl­qady ǵoı bizdi... − Durys aıtasyń, Qudaı jarylqady degen osy, − dep Muhań qaıta kóterip áketti. − Bul − júz jyldarda bir-aq kó­ri­netin qubylys. Gomer deýimizge osy Jákeń ǵana sııatyn bolýǵa kerek...». Bul sóz Á.Tájibaevtyń úıinde Já­keńdi tuńǵysh kórip, jyryn tuńǵysh tyńdaǵan kúni aıtylǵan bolatyn. Ony aıtqan, Jákeńniń «shoń» balasy M.Áýezov edi. Ábekeńniń sol esteliginde taǵy da mynadaı joldar bar: «Jákeń aqqý minezdes eken, − dedi bir joly Muhań, − kól de óziniki, kók te óziniki ekenin jaqsy tú­sinedi. Bul − Muhańnyń aýzynan sırek esti­letin maqtaý». * * * Jákeńmen kóziniń tirisinde eki ret jolyǵyp, óleń-jyr, dastanda­ryn kóp tyńdap, jazyp alyp, óziniń qazaq ádebıeti jónindegi birinshi kitabyna «Jabaı batyry» men Qulmambetpen aıtysyn qos­qan qazaqtyń daýylpaz aqyny Sáken Seıfýllınniń jambyltanýǵa qosqan qo­maqty úlesi bar. Áıtse de, ol ja­zyp alǵan jyr-dastandardyń bári de baspa betin kórdi degenge tolyq dá­lel joq. Ony jambyltanýshylar da joqqa shyǵarmaıdy. N.Tórequlov kel­tirgen Kenenniń áńgimesine qaraǵanda, Jambyldan jazyp alǵan Sákenniń jazbalary az bolmaǵan sııaqty. Ol bylaı dep eske alady: «Jákeń silteı berdi, silteı berdi. Sáken de jazǵysh eken, qa­ǵazdyń biraz betin aýdaryp tastady». Jalpy, Sáken Seıfýllın Jambyl esimimen jıyrmasynshy jyldardan tanys ári aqynmen M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Ǵ.Mustafınderge qara­ǵanda erterek aralasqan. Ony Jákeńmen tanystyrǵan uly jyraýdyń shyn ja­nashyrlary – Oraz Jandosov pen Shamǵalı Sarybaev edi. Shamǵalıdyń 1924 jylǵy «Terme» jýrnalynda jarııalaǵan Jam­byldyń óleńderi, jyr-dastandary týraly aıtqan málimetteri men qundy mu­ra­lary aqyndy qatty qyzyqtyrady. Jáne Jambyl esimin Sáken de alǵash estıdi, baspasóz beti de tuńǵysh ret tasqa basyp jazady. Jambyldyń baspasózde tanylýy, mine, osylaı bastalǵan... Osy turǵydan kelgende, Sáken Jam­byl jóninde úlken eńbek jazyp, estelik qaldyra almasa da, onyń esimin ádebıet tarıhynyń altyn taqtasyna qashap jaz­ǵan qazaq qalam qaıratkeriniń biri boldy. Al Sáken týraly Jambyldyń mynadaı sózi bar: «...Ana bir jyly Sáken kelip qonaq bolǵanda, kóp óleń aıtqyzdy. Jazyp aldy. Sonda óleńiń ótkir eken degen bolatyn. Oı, ol da bir alǵyr aqyn edi ǵoı, shirkin!..». Sáken de óz ýaqytynda Jambyl tvor­chestvosynyń qundylyǵy men jınalyp jarııalanýy týraly: «Jambyl jyrlary teńiz túbinde shashylyp jat­qan marjan syqyldy. Ony jınap alyp, halqynyń qolyna berý − bizdiń árqaısymyzdyń aza­mattyq boryshymyz», dep eskertken bolatyn. * * * «1936 jyly men Uly Otan soǵysy bastalýdyń eki arasynda Jákeń 10000 joldan artyq jyr shyǵardy», – dep jazady S.Muqanov óz esteliginde. Ári qaraı oqıyq: «Uly Otan soǵy­sy­nyń taqyrybyna soǵystyń tórt jy­­lynda Jákeń 3000 joldan ar­tyq jyr shyǵardy. Halqymyzdyń otan­shyldyq namysyn kúsheıte túsýde, sovet adamdarynyń eldegi, maıdandaǵy tamasha erlikterin sıpattaýda Jákeńniń bul jyrlarynyń tarıhı mańyzy asa zor», degende Sábeń jalań statıstıkany soǵyp otyrǵan joq. Bular Jákeńniń: «Elbirep eki aıaǵym dirildeıdi, kóz jetpeı turaryma, turmasyma», dep 90-nan asyp ketkende jyrlaǵan jyr joldarynyń naqty deregi. Eger mundaı ıgilikti is beri aıtqanda, 20-jyldarda qolǵa alynyp, hattalǵanda bizdiń ádebı muramyzǵa Jambyl qosqan jyrlardyń kólemi qazirgiden de qomaqtyraq bolýy tıis edi. Jáne Jákeń jyrlaǵan kóptegen jyr-óleńderdiń belgisiz bop qalýyna jol bermegen de bolar edi. Álbette, jańa ǵana patshalyq bodandyqtan basyn azat etip, kommýnıstik jańa bodandyqtyń bastaýyndaǵy túrli soǵystar men re­for­­malardyń óliara kezeńinde ómir súrgen Qazaqstan halyq aqyndaryn dál bizdiń zamanymyzdaǵydaı eskerip-eleýge mur­shasy bolǵan joq. Áıtse de, Álıhan, Sáken, Smaǵul, Halel, Ahmet, Muhtar, Sábıt sııaqty sol kezdegi jas ultshyldar ózderi basqaryp otyrǵan gazet-jýrnal­dar, qoǵamdyq mekemeler arqyly halyq murasyn tez jáne múmkindiginshe mol jınaý maqsatynda túrli qaýlylar shyǵaryp, ózderi de soǵan tikeleı aralasyp jatty. Sonyń nátıjesinde, Ahmet Baıtursynovtyń «Ádebıet tanytqyshy» (1926), Muhtar Áýezovtiń «Ádebıet tarıhy» (1927), Halel Dosmuhamedovtiń «Alamany» (1928), Sáken Seıfýllınniń «Qazaqtyń eski ádebıet nusqalary» (1931), Sábıt Muqanovtyń «HH ǵasyr ba­syndaǵy ádebıet» (1932) sııaqty eńbekteri dúnıege keldi. Munyń bári de atalǵan avtorlardyń ólmes, óshpes qundy eńbekteri bolatyn. Mine, osyndaǵy Sá­ken­niń kitabyna Jambyldyń biraz dúnıe­leri engizildi. Jambyltanýda Sh amǵalı Sarybaevtyń «Fol­­klordyń bilgiri» degen maqala­synyń orny bólek. Shamǵalı Sarybaev Jákeńmen tuń­ǵysh júzdesip, onyń aýzynan birshama dúnıelerdi jazyp alǵan kórnekti ǵalym, ádebıet nusqala­ryn jı­nas­tyrýshy jáne onyń jambyltanýǵa qosqan eren úlesi – alǵash málimet berýshi ǵana emes, áýelgi baǵalaýshysy, izdeýshisi, nasıhattaýshysy bolǵandyǵynda. Shamǵalı Sarybaev aıtady: «Men Jambyl aqyndy 1922 jyly 9 ııýnde Uzynaǵashta bolǵan Qosshy uıym mú­sheleriniń merekesinde kórdim. Sol merekede Jambyl kóp jas aqyndardyń ustazy sııaqty kórindi. Jambyl Jabaev sol jyly 68-de edi (jyly qoıan). Kóp óleńder aıtýshy edi. Jambyl jasy ulǵaıǵan adam bolsa da, jańa turmyspen birge órlep kele jatqan el aqyny. Jam­byldyń buryn-sońǵy óleń­derin jınap alý kerek. Jambyldyń erte ýaqyttaǵy óleńderiniń birqatarlary mynalar edi:

1. Kóruǵly (15 kún udaıymen aıtady desedi).
2. Ernazar-Beket.
3. Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy.
4. Sadyr patsha men Jambyl patsha­nyń aıtysy.
5. Tezek pen Súıinbaı.
6. Jambyldyń (óziniń) Qulmambetpen aıtysy.
7. Shaltabaı dastany.
8. Abylaı hannyń Buqar jyraýmen úsh júzdiń balasyn aralaǵany.
9. Shejireler.
10. Ártúrli termeler.

Jambyl syndy talanttar halyq fol­kloryn eliniń óskenine qarap ór­letip otyratyn tarlandar», dep jazdy. Jalpy, Jákeńniń shyǵarmashylyǵy jónindegi «áttegen-aı» degizetin tus onyń tóńkeriske deıingi dúnıeleriniń jınalmaı, umytylǵan kúıinde qalýy ekenin kórnekti jazýshy Á.Nurpeıisov te ókinishpen aıtqan. Ábekeń: «Halyq sóziniń altyn qoımasy Jambyl kóki­regindegi qazynany túgeldep alyp qala almaǵanymyz, ásirese, revolıýsııaǵa deı­in­gi tvorchestvosynyń etek-jeńin jııa almaı qalǵanymyz ókinishti-aq. Sonaý 1936 jyly Moskvada ótken qazaq ádebıeti men óneriniń alǵashqy onkúndiginen shattanyp qaıtqan uly aqynnyń ózi­­­­niń tetelesi Kenen aqsaqalǵa «Kóruǵly» jy­­­­­­­rynyń ózi tolǵaıtyn nusqasyn alty kún boıyna shabyttana jyrlap, aqyry shetine shyǵa almaı qoıypty. Al ataqty dastannyń sol Jambyl aıtqan nusqasy qaıda, aqynnyń qaı kitabyna kirip, qaı ǵalymnyń arhıvinde saqtaýly?..» dep jambyltanýdaǵy keıbir shetin jaıttarǵa nazar aýdartady. Ábekeń de Jákeńdi ózine ustaz, ardaq tutyp qana qoımaı, ózin­she zerdelep, ózinshe ulyqtaıdy. Ony «jańa zamannyń Sypyra jyraýy» dep ataǵan. О́te taýyp aıtylǵan teńeý. N.Tıhonovtyń «Aqyndardyń atasy» degen essesi qandaı, shirkin! Ol qara­sóz­ben jazylǵan ǵajap jyr ǵoı!.. Orystyń ataqty qalamgeri Tbılısıde ótken Shota Rýstavelıdiń toıynda Jam­byldy tuńǵysh ret kórgendegi áserin qandaı tebirenispen jazsa, mine, búgin men de sony oqyp otyryp, osy bir áde­mi esseni erteń de oqysam, keýdemdi dál qazirgideı shattyq kerneıtinine senim­dimin. Men N.Tıhonovty ákemdeı jaqsy kórip kettim. Ol meniń babamdy, men kórmegen tátemdi barlyq bolmysymen, minezimen, qasıetimen, daryn-talantymen ózime jáne ózgege tamyljyta aıtqan eken, qaıta-qaıta oqı bergiń keledi. Jambyl Tbılısıge qazaqtyń toq­sannan asqan kári shaly emes, sol qazaq­tyń ózi, óneri, rýhy, tili men dili bop baryp keldi. Sol kúni zalda otyrǵan qazaqtyń óner qaıratkerleriniń kózine jas almaǵany kemde-kem. Iá, Jákeńniń shatyr-shutyr minezi de bar ǵoı. Mynadaı da qyzyq oqıǵa bolǵan eken. M.Qarataev pen T.Jarokov ekeýi eki jaqtap, Jákeńe: «Tbılısıde dombyramen birdeńe aıtasyz ǵoı», dep ádettegideı tyqaqtaı bastasa kerek. Soǵan qıtyǵyp qalǵan tátem: «Joq! Oqyǵan ózderiń sóıleı berińder!» dep short kesipti. Al Qazaqstannan barǵan delegattarda záre joq. Ony M.Qarataev bylaı dep jazady: «Baıqasam, aldyńǵy qatarda bloknoty men qaryndashyn ázirlep otyrǵan Taıyrdyń qoly dir-dir etedi». Ári qaraı, M.Qarataev N.Tıhonov kórgen sol sátti bylaısha eske alady: «Aqyn dombyrasyn qolǵa alǵan kezde zal ishi tyna qaldy... Áýeli tamaǵyn kenep, qanatyn qomdaǵan qyrandaı az-kem qunjyńdap, eki ıyǵyn búlkildetip, dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberdi. Sonan soń, sózsiz únin sozyp bir qaıyrdy da, nóser jańbyr sekildi sóz bursha­ǵyn tóge jóneldi. Qarasam, Jákeń­niń búı­­­rek betine kúreńitip qan júgirip, mańdaıynan shyp-shyp ter shyǵyp tur eken. Aqynnyń saýsaǵymen birge jaý­yryny da oınaqshyp, jyr tasqynyn barǵan saıyn údete tústi. Qart dúldúldiń talaı shabysyn kórip edim, biraq bul sekildi shabytpen, bul sekildi qushyrlana da qulshyna siltegenin kórýim birinshi ret. Túıdek-túıdek túsken teńeý men obrazdar, ústi-ústine tópelegen aryndy óleń shýmaqtary basqa túgil bizdiń ózimizdi tańǵaldyrdy. Bir zamat alda otyrǵan Kenen men Taıyrǵa kózim túsip ketip edi – ekeýiniń de kózinen jas aǵyp otyr eken. Jolda aıtylǵan áńgimeler beker ketpepti. Kóbin ilip, kóbin uǵyp qalypty saq qulaq jyrshy». M.Qarataev sıpattaǵan sol kúni Ke­nen men Taıyr shattyqtan kózine jas alyp jylap otyrsa, syrt kóz N.Tıho­nov­tyń kórgenin, kóńilge túıgenin de kóz aldymyzǵa elestetip kóreıikshi. Bul bizge ózara salystyrý úshin qajet. Shyndyq pen jalǵandyqtyń arajigin ajyratý úshin kerek. Sol sátti N.Tıhonov bylaısha sıpat­taıdy. «Kenet onyń (Jambyldyń – Ý.Q.) ózi paıda boldy. Tup-týra solaı, syrttan keldi dep te, oryndyqtan turdy dep te aıta almaısyń, shaýyp kelgen betinde asaý tulpardan qarǵyp túsip, paıda bolǵandaı, ekpinimen prezıdıým múshelerin yǵystyra jaryp ótip, jarq etti. Ol minbege barǵan joq, qumarta kóz tigip, siltideı tyna qalǵan búkil zaldy bir sholyp shyqty da, qulashyn sermep qalyp, sý quıǵan grafın men staqandary bar podnosty, aınalasy qobyraǵan qaǵazǵa toly dáý sııa saýytty stoldyń shetine qaraı ysyryp tastady. Shynynda da, qazir jasalatyn ǵalamatyna oralǵy bolatyn qajetsiz nársedeı tym-tyraqaı jaǵalaı qýyp tastady. Prezıdıým músheleri de eki jaqqa y­ǵysyp, stol basynda oıǵa shomyp as­qar taýdaı aqyn Jambyl ǵana qaldy… Jam­byl bileý-bileý qoshqyl qan tamyrlary torlaǵan etsiz ámirli qolyn alǵa sermep, jıylǵandardy tynyshtyqqa shaqyrdy. Jaq súıegi shyǵyńqy jalpaq betinde parasatty baısaldylyq uıyǵan, tek eki kóziniń ushqyny eki sańylaýdan sebelegen sáýledeı… Tolqyndanyp er­kin tógilgen saqaly tań shapaǵymen shaǵylysqan qulama taý sýyndaı. Osynaý zalda ol paıda bolysymen ýaqyttyń ózi tyna qalǵan tárizdi. Úıdiń jarlary keri serpilip, kóz aldymyzǵa basqa bir dúnıeniń kelbetin alyp kelgendeı… Aqynnyń óktem de ór daýysy zaldy jańǵyrta sańq etti de, birte-birte qalyqtap baryp, qyryl aralas kómeı burqylǵa kóshe kele, bir kezde qońyraýdaı syńǵyrlap qoıa berdi. Ol únderdi shańq etken qyran sańqyly bólip jiberdi». Eki jazýshy da Jákeńniń sol kúngi aryndaǵan shabytyn jaı sózben jaza almaıdy. Onyń da sebebi bar, halyqtyń ǵasyrlyq ımprovızasııasynyń qudiret kúshi de sonda – ony kórgende, ony tyń­daǵanda arqalanbaı, shabyttanbaı tura almaısyń. Seni jyraý óz álemine magnıtteı tartyp áketip, ýaqyt pen keńistikten bir sátte, bir sátke ajyratyp tastaıdy. Aqpa-tók­pe aqynnyń nóserdeı quıǵan qudiretti jyrynyń kórkem áleminiń tili bireý ǵana – ol óner­diń tili. Ol násil, ult tańdamaıdy. Ol til – jalpyadamzattyń tili, jalpaq álemge túsinikti til. Onyń mirdiń oǵyndaı tapqyr, tám­­sil sózderine tańyrqap bas shaı­qaǵan adam­dardyń sońy da, basy da N.Tıhonov emes. Oǵan: L.Sobolev, P.Kýznesov, D.Snegın, M.Tursyn-Zade, T.Sydyqbekovti qosyńyz. Buǵan, Jambyldyń qatarlas, zamandas aqyndaryn aıtpaǵanda, ózimizdiń Muhań, Sábeń, Ǵabań, Ábdilda, Taıyr, Ǵalı, Sapar­ǵalı, Qalmaqan, Muqametjan, Málik, Baýyrjan, Nurǵısany, t.t. qosyńyz. Tizim tym uzaqqa ketedi. Al osy Jákeń aıtqan jyr týraly sózderde qanshama tujyrymdy oılar men pikirler jatyr. О́ner týraly oqymaǵan dala akademıginiń ǵylymı oılary, qazirgi teorııalyq stılmen aıtsaq, jyrdyń týýyn, onyń kóteretin júgin, nysanyn, qoǵamdyq máni men mańyzyn qazaqtyń qarapaıym tilimen túsinikti ǵyp aıtyp turǵan joq pa? Mine, bizdiń kókiregi qa­zyna, mı qatparlary ózgeshe jetilgen, ónerdi ómirden alyp, ómirdi ónerge aınaldyrǵan dala fılosoftarynyń teorııalyq tujy­rymdamalary osylaı qalyptasqan. Al N.Tıhonovtyń tamasha essesinde mynadaı tııanaqty tujyrymdama bar. Ol: «Jambyl– poezııanyń eń asyl qa­sıetin qasterlep saqtaýshy óleń sóz­diń piri edi, sol asyl qasıet pen adamnyń juptasýy, juptasqanda da, tabıǵattyń kóz úırengen bir qubylysy tárizdi, kádimgi jel men kún, kún men tún tárizdi túgel sińisip ketken jan edi», deıdi. Bul sóz – sóz. Sarań, talantqa murattas bo­la almaıtyn jandardyń aýzynan mundaı sózder shyqpaıdy. Bul – estet-jazýshynyń aýzynan ǵana tógiletin ádemi sózder. Son­dyqtan da, adam boıynan estetıkalyq qundylyq izdeıtin, ózi de ony ásemdikpen tanı alatyn kisiniń qalamynan ǵana osyndaı ǵajap esseler týady. * * * Ár zamannyń óz «Batyrashy» bolady. Sol ýaqytta da kúdikshildiktiń kúńkil kúbiri Máskeýge deıin jetedi. Álgindeı aqyndyq azappen jyr tý­dyrǵan Jambyldy jamandap, Orta­lyqqa shapqylaǵan, aryzdanǵan ózge emes, ózimizdiń aǵaıyn ǵoı. О́zimiz aıtpaıtyn, aıta almaıtyn sózderdi, kerek bolsa ózi­mizge ózgeler aıtyp tursa da, Abaı aıt­qandaı: «Berip kelse bir aryz butyp-shatyp, eldi alyp, Edildi alyp esirediniń» jeligimen Jambylǵa biraz qııanat jasaldy. Aqyry, Jambyldyń aqyndyǵyn endi jetpegendeı, Máskeýdiń aldynda aqtap alý kerek boldy. Aıyptalýshy – aqyn Jambyl, qaralaýshy – anonım, qor­ǵaýshylar: Muhtar Áýezov, Ábdilda Tájibaev, sot – Leonıd Sobolev boldy. Bul qazaqtyń kesapaty... L.Sobolev Qazaqstanǵa kelip, bir apta Jambyl Jabaevtyń qasynda bolady. О́leńin tyńdaıdy, taqyryptar berip jyrlatady. Keıin L.Sobolev: «Men qazaq bolsam, tek Jambylmen ǵana birge bolar em, aýzynan shyqqan sózin ja­za berer em, jaza berer em...» dep ishki syryn da jaıyp salady. Iá, kórgendi, óner­paz jurttyń, ýnıversıtetteri men ǵylymynyń irgetasy ábden qalyptasqan, ádebıeti álemdik aýqymdaǵy uly orys hal­qynyń bilimdi, mádenıetti balasy osylaı sóıleıdi. Al qazaqtyń kúnshilderi qazir de uly Jambylǵa aýyz salǵylary keledi. Biraq tisteri batpaıdy. О́ıtkeni, Jambyl – «Fenomen-Fenıks». Ol – qubylys! Ýálıhan QALIJANOV, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ALMATY.