Qazaq tarıhy men kóshpeliler mádenıetinde er-azamattarmen qatar aq jaýlyqty áıel-analardyń da, kerim qyz-kelinshekterdiń de alar orny erekshe. Keýdesin kek kernegen, namysynan naızaǵaı oınatqan, qylyǵymen qar eritken sol bir názik jandylardyń ishinde de tarıh sahnasynda, dalamyzdyń ulan-baıtaq aımaǵynda dańqy dúbirlegen tulǵalyq dárejege jetkenderi az bolmaǵan. Sonaý Saq pen Ǵun dáýirlerindegi Tumarbıke (Tomırıs) men Zarına, Umaı, Domalaq, Qarqabat analar bir halyqtyń baqyty men baǵyna týǵandaı. Sol arǵy-bergi tarıhtyń enshisinde qalǵan, qubylysqa aınalǵan áıel zatynyń ishinde Ýálı hannyń zaıyby, ultymyzdyń uly ǵalymy Shoqannyń ájesi Aıǵanym da bar. Tarıhtan belgili, Aıǵanymnyń týǵan jeri – ısi qazaqqa máshhúr sulý Kóksheniń Syrymbet baýraıy. «Aýylym qonǵan Syrymbet salasyna, Ǵashyq boldym aqsuńqar balasyna...», dep Aqan seri án-jyrǵa qosqandaı, Syrymbet óńiri óziniń sulýlyǵymen, ásemdigimen ár adamnyń jan dúnıesine jarqyn nur, júregine rýh, kóńiline qýanysh syılary sózsiz.
Osynaý shuraıly da kıeli mekende týyp-ósken Aıǵanym óziniń aqyl-parasatymen, keskin-kelbetimen, syr-symbatymen, el basqarýǵa qosqan ádildik tóreligimen ańyzǵa aınalǵan adam. Qazaq handyǵynyń tarıhynda ataqty Abylaıdyń balasy Ýálı basqarǵan kezeń – óte kúrdeli ári qaıshylyqty kezeń edi. Sebebi, uzaqqa sozylǵan jaýgershilik zaman aıaqtalyp, el otyryqshylyq pen otarshyldyqqa kóndikken ýaqyt bolatyn. Ormandaı orystyń yqpalyndaǵy at tóbelindeı az ǵana qazaq halqynyń áleýmettik tirshiligin, tarıhı bet-beınesin, rýhanı qundylyqtaryn, bir sózben aıtqanda, bolashaǵyn saqtap qalýǵa umtylǵandardyń basty da basym bóligi handar galereıasy ekendigi tarıhtan málim. Osy oraıda, orys pen qazaqtyń arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynasty, saıası mámilegerlikti ákesi Abylaıdan keıin qolǵa alyp jalǵastyrǵan Ýálı hannyń ult tarıhyndaǵy eńbegi zor. Al sol han ómirden ótkennen keıin birshama ýaqyt onyń dıplomatııalyq qarym-qatynastaryn, halyq birligi men el múddesi úshin jasaǵan is-áreketterin jubaıy Aıǵanymnyń jalǵastyrýy da el ishinde ańyzǵa aınalyp, tarıh qoınaýynda jaqsy saqtalyp qalǵany da shúbásiz shyndyq. Aıaýly jar, batyr ana, aqylgóı de dana ájeniń osynaý erlik isteri, aqyl-parasatqa toly sheshendik tolǵamdary, bılikke baǵyttalǵan baıypty sózderi de urpaq úshin baǵa jetpes baılyq deýge bolady. Balasy Shyńǵys sultandy, nemeresi Shoqandy oıshyldyqqa tárbıelep, baǵyt-baǵdar bergen de osy Aıǵanym ekendigi belgili. El ishinde óte bedeldi, syıly, qurmetti Aıǵanym óz kezinde qazaq arasynda ǵana emes, kórshiles ári ústemdik júrgizip turǵan orys halqynyń ulyqtarymen de, tipti, patsha-aǵzamnyń ózimen de teń dárejede sóılese alatyn, pikirlese biletin saýatty jan bolǵan.
Bir derekterge qaraǵanda, Aıǵanym Kókshe óńirinde el bılep turǵan tusynda orys patshasynyń jarlyǵymen oǵan Syrymbettiń ásem bir salasynan arnaıy jer berilip, úı turǵyzylyp qurmet kórsetiledi. Mundaı syı kez kelgen el basqarǵan basshylarǵa buıyra bermegen. Bul qurmet Aıǵanymnyń alǵyrlyǵyn, bilim-biliktiligin, el basqarý isindegi saıası-dıplomatııalyq birlikke, tynyshtyqqa, beıbit ómirge shaqyrǵan parasat-paıymyn, ádilettilikti jaqtaǵan juldyzdy jan dúnıesin, aq peıili men appaq kóńilin dáleldeı túskendeı. Tektiniń urpaǵy, tektiniń jary, tektilerdiń anasy men ájesi bola bilgen Aıǵanym da, álbette, qazaq qyzdary ónege tutarlyq qasıetti jan. Ultymyzdyń ǵajap hanymy jaıynda zertteýlerdiń az bolyp jatqany ókinishti-aq.
Aıǵanym Sarǵaldaqqyzy 1783 jyly Kókshetaýdyń Syrymbet salasynda dúnıege kelgen. Abylaıdyń úlken uly Ýálı hannyń ekinshi áıeli. О́mirge toǵyz perzent ákelgen ardaqty ana. Soltústik Qazaqstan men Kókshetaý aımaǵynyń saıası jáne mádenı ómirine kóp aralasqan. О́z zamanynyń aldyńǵy qatarly oqyǵan, kózi ashyq, kókiregi oıaý adamdarynyń biri bolǵan. Shyǵys tilderiniń birnesheýin erkin meńgergen. Sondaı-aq, orys tilin de jaqsy úırenip, saýatty sóılegen. Reseıdiń Peterbýrg, Omby, Tobyl sekildi iri qalalaryndaǵy, ózimizdiń Qyzyljar qalasyndaǵy ulyqtarmen, patsha ákimshiligimen tyǵyz baılanysyp, Reseıdegi Azııalyq ókilderdiń biri bolǵan. 1821 jyly Ýálı han qaıtys bolǵanda el basqarý isi dástúr boıynsha úlken uly Ǵubaıdollaǵa tapsyrylady. Ol kezde Shoqannyń ákesi Shyńǵys 10 jasta ǵana edi. Handyq basqarý isin Ǵubaıdolla qolǵa alǵanymen kóp uzamaı saıası kózqarastary orys patshalyǵyna jaqpaǵandyqtan qýǵynǵa ushyraıdy. Uzaq jyldar aıdaýda bolyp, qýǵyn-súrginde qaıtys bolady. Osy ýaqyt aralyǵynda el basqarý isi, ıaǵnı Orta júzdegi bılik Ǵubaıdollanyń sheshesi Aıǵanymnyń qolyna kóshedi. Basynda ýaqytsha bolǵanymen, Ýálı hannyń jesiri retinde 30 jyldaı sol tizgindi ustaıdy. Qazaq jeriniń asa iri bóligin alyp jatqan okrýgti óziniń aqyl-parasatymen, salmaqty da salıqaly saıasatymen basqara bilgen Aıǵanym halyq arasynda, el ishinde óte bedeldi, qurmetti adam bolǵan. Muraǵat derekteriniń aıtýynsha, sondaı uzaq merzimde Soltústik Qazaqstan men Ortalyq Qazaqstan aımaǵynda ótken barlyq tarıhı hám áleýmettik jaǵdaılar, qandaı da bolmasyn saıası oqıǵalar Aıǵanymnyń aralasýymen ótip otyrǵan.
Ásirese, ulan-baıtaq dalamyzdaǵy halyqtar birligin, orys-qazaq dostyǵyn, jarastyǵyn saqtaýǵa kóp kúsh jumsaǵan. Qazaq ólkesindegi aǵartýshylyqqa mán berip, birneshe shákirtterdi jan-jaqqa oqýǵa jiberýge muryndyq bolyp, kómektesken. О́ziniń uly Shyńǵysty Omby qalasyndaǵy áskerı ýchılıshege oqýǵa berip, 12 jasar nemeresi Shoqandy da sol Ombydaǵy Kadet korpýsyna túsirip, onyń ǵylymı ǵajap ómirine jol ashqan. Shoqandy bala kúninen baýyryna basqan ájesi qazaq folklorynyń nebir asyl úlgilerin, injý-marjandaryn sanasyna sińirip, aqyldy da sanaly, zerek te oıshyl bolyp ósýine zor yqpal etken. Shyǵystyń dara qyzy, qazaqtyń dana kelini Aıǵanym nemeresi Shoqandy erekshe tárbıeledi. Aıǵanymnyń qonysynan dám tatqandardyń qatarynda qazaqtyń nebir jaqsylary men jaısańdary boldy. Orynbaı, Arystanbaı, Shóje, Janaq sekildi óz dáýiriniń dúldúlderi Aıǵanymnyń shańyraǵynda talaı ret bas qosty. Ataqty Janaq aqynnan Shoqan osy Syrymbette tárbıe alyp, qazaqtyń lıro-epos jyrlaryn jattap ósti. Nebári alty jasynda «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdy» tanydy. Shoqan alǵashqy jazbalaryn ájesiniń qasynda júrip jazdy. «Edige» men «Erkókshe» dastandary osy Syrymbette jazylyp alyndy. Aıǵanym ájesi Shoqandy sýret salýǵa da baýlydy, músin jasaýǵa da úıretti. Shoqan salǵan sýretterdiń birinde Syrymbet taýy beınelengenin jaqsy bilemiz. Keıin sýret salýdy óziniń úırenshikti isine aınaldyryp alady. Nemeresiniń ozyq oıly, bilimdar azamat bolyp qalyptasýyna mol taǵylym beredi.
Bul jóninde akademık-jazýshy Sábıt Muqanov «Aqqan juldyz» romanynda jaqsy baıandaǵan. Aıǵanymnyń saıası kózqarasy men el basqarýdaǵy eńbegi jaıynda orys ǵalymy P.P.Semenov-Tıan-Shanskıı bylaı dep jazady: «Aıǵanym! Ýálıhannyń artynda qalǵan jesiri. О́ziniń balalarymen birge Reseıge adal qyzmet etken jandardyń biri. Orys patshasy Aleksandr I-niń ózi ony qurmettep, Syrymbet jerinde úı salǵyzyp berdi. Sol úıde meniń dosym Shoqan Ýálıhanov turǵan». Sol úıdiń janynan Aıǵanym ózi bas bolyp, mektep, meshit, qonaq kútetin úı, dıirmen, monsha, jylqy ustaıtyn sharýashylyq, t.b. halyqqa qajetti jaılardy salǵyzǵan. Paıdalanýǵa berilgen mektepte balalar dinı jáne keıingi zamanaýı oqýdy oqyǵan. 1828 jyly Qyzyljarda (Petropavlovsk) Aıǵanym orys Senat ókilderi V.K.Bezrodnyı jáne B.A.Kýrakınmen kezdesedi. Olar Batys Sibir aımaǵyn tekserýge arnaıy jiberilgen-di. Sol komıssııa múshelerine turǵylyqty jerdiń tynys-tirshiligin, eldiń muń-muqtajyn, halyqtyń hal-jaıyn aıtyp, joǵary jaqtan kómek surap, hat tapsyrǵan Aıǵanymnyń bul is-áreketin tarıhı qujat, óz zamanynyń aıǵaq-deregi deýge de bolady.
Uzaq jylǵy el basqarý isinde Aıǵanym qazaq dalasyndaǵy zertteýshi ınjener, geologtarǵa, etnografııalyq jáne folklorlyq baǵyttaǵy izdenýshilerge, halyq murasyn jıystyrýshylarǵa da kóp kómegimen tıgizgen. Dál osylaı óziniń barlyq sanaly ǵumyryn el ıgiligine, ult múddesi men urpaq bolashaǵyna arnaǵan Aıǵanym Sarǵaldaqqyzy sekildi tarıhı tulǵany, aıaýly da asyl jandy, tekti tuqymdy nasıhattap, búgingi býyn men keler tolqynnyń sanasyna quıyp, zerdesine toqý bizdiń memleket aldyndaǵy mindetimiz, ult aldyndaǵy paryzymyz bolyp qalmaq. Bir kezderi salynǵan sol Aıǵanym hanymnyń tarıhı murajaıyn ashqan Syrymbet aýylynyń týmasy, Shoqannyń jıeni Zaıken Qaskeıqyzy Atyǵaeva.
Zaıken Qaskeıqyzy kóp jyldar boıy bilim berý salasynda muǵalim, mektep dırektory jáne selolyq keńes tóraıymy qyzmetterin atqarady. 1985 jyly qurmetti demalysqa shyqqannan keıin murajaı ashý jumystarymen aınalysady.
Zaıken apaıdy elge tanymal etken eńbegi – ol Syrymbette Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy tarıhı-etnografııalyq murajaı ashtyrýy. Apaı Syrymbet, Saýmalkól, Kırıllovka jerlerinde keńes, mektep basshylyǵynda qyzmet isteıdi. Syrymbet orta mektebinde júrip qazaq tili pániniń muǵalimi Kúlpán Haırýllınamen birge tarıhı-ólketaný murajaıyn ashady. Murajaıdyń resmı ashylýy 1985 jyly Shoqan Ýálıhanovtyń 150 jyldyq torqaly toıymen oraılasady. Bul iske uıytqy bolǵan jerlesterin apaı áli de úlken rızashylyqpen aıtyp otyrady. Tarıhı jádigerlerdi, murany jınap-saqtaýǵa úles qosqandar: R.Qasymbekova, F.Aıbashpanova, Sh.Sársembaeva syndy izgi jandar bolatyn. Aýyl-aýyldan eski buıymdardy, tarıhı zattardy jınaý, tóre teginen Ýálıhanovtarǵa jatatyn materıaldar izdestirý, halyq arasynda nasıhat jumysyn júrgizý, árıne, ońaı bolǵan joq. Sonymen qatar, murajaı isimen tanysyp, ártúrli semınar-sletterge qatysýǵa týra keldi. Altynemeldegi Shoqan, Semeıdegi Abaı, Dostoevskıı murajaılaryna, Ombydaǵy Kadet korpýsyna, Almaty, Qostanaı qalalaryna baryp tájirıbe almasty. Murajaı saltanatty túrde 1985 jyly 11 qarashada ashylyp, oǵan 11 memleketten qonaqtar keldi, tipti, AQSh elinen de meımandar boldy. Asanáli Áshimov, Shota Ýálıhanov, Qajahmet Balahmetov sııaqty elge qadirli, tanymal azamattar qatysyp, júrekjardy tilekterin aıtty.
Ýálıhanovtar qonysyn ashý da ońaı bolǵan joq. Apaı bylaı deıdi: «Oblystyq partııa komıtetine baryp másele kóterdik. Eldiń belgili adamdaryn jumyldyryp, qoǵamdyq pikir týǵyzdyq. Respýblıkalyq tarıhı eskertkishterdi qorǵaý qoǵamynyń sezinde sóz sóılep, ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulannyń quptaýyna ıe boldyq. Sodan Almatydan arnaıy komıssııa Syrymbetke keldi, olardyń qatarynda sáýletshiler, arheologtar, tarıhshylar bar. Olar bolashaq ordanyń úlgisin jasap, jan-jaqty sarapqa saldy, keıin úkimetke tapsyrys berildi. Shoqan sýretterindegi qonystyń ishki-syrtqy kórinisterin jasaýǵa, jıhaz, dúnıe-múlkin sol kezeńge saı jabdyqtaý úshin aýyl-aýyldan, tipti, búkil oblystan qasqyr ishik, aıý terisin, kıiz-syrmaq, t.b. tolyp jatqan zattar jınadyq. Sonymen, 90-ynshy jyldardyń basynda ashylǵan Aıǵanym ájemizdiń murajaı úıine halyq rıza bolyp, úlkender batalaryn berip jatty».
Zaıken apaı zeınetkerlikke shyqqannan keıin de on jyldaı murajaıdy meńgerip, 1994 jyly murajaı isiniń janashyry, ólketanýshy Súleımenov Muratqa óz isin tapsyrdy. Endi qarap otyrsa, óziniń júrip ótken ómir joldaryna úńile súzip oılanar bolsa, bar istegen abyroıly qyzmetin óziniń ataǵyn kóterý, nemese dúnıe baılyq qýý emes, el men jerge degen adaldyǵyna arnaǵan eken. Abyroıǵa bólense, mine, osy adal qyzmetimen bólenipti. Árıne, Zaıken Qaskeıqyzy ótken ómir jolyna, jasaǵan qyzmetine, el-jurtynyń alǵysyna ıe bolǵanyna shúkirshilik aıtady. Kóneden sherter syrlary áli de jeterlik, О́tken jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy merekelendi. Osy oraıda, sonaý Kereı, Jánibek handardyń ıgi dástúrin ári qaraı damytyp, eli úshin, halqy úshin ómir boıy qyzmet etken qazaqtyń qasıetti qyzy Aıǵanym jáne onyń murajaı úıi jaıynda aıtyp ta, jazyp ta júrsek nur ústine nur bolar edi!
Jáne de jalpaq dalany, kórikti qalalardy jaılaǵan jamıǵatqa aıtar bir usynys-tilek bar. Qasıetti de kıeli Aıǵanym hanym jerlengen zırat basyn kóterip, mańyna áıgili ájemizdiń rýhyna taǵzym retinde arnaýly eskertkish belgi qoıý – búgingi urpaqtyń paryzy. Osyǵan qol ushyn berip, qarajat jaǵynan kómek berem deýshilerge bir Allanyń atynan razylyǵymyzdy bildiremiz.
Gýlıara NURǴOJINA,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty.
