Kibise jyly: jaıly ma, jaısyz ba?

Tórt jylda aınalyp keletin artyq kúndi qys pen kóktemniń túıiser tusy – aqpannyń sońyna kirgizip qoıǵan. Iаǵnı árbir tórtinshi jyl 366 kúndi dóńgelekteıdi. Sóıtip, kibise jylynyń qarapaıym jyldan bir kún artyqshylyǵy bar. Atalǵan jyldyń tóńireginde halyq arasynda alýan túrli áńgime aıtylady. Kópshiliktiń pikiri kibiseniń qaýpi basym degenniń aınalasyna toqaılasady. Al endi biz sońǵy ǵasyrdyń sheninde tórt jylda bir aınalyp keletin jyldyń tóńiregine toqtalyp, ol Qazaq eline qanshalyqty jaıly, jaısyz bolǵanyna kóz jiberip kórelik. 1916 jyl Otarlyq ezginiń birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde barynsha kúsheıýi, jerdi tartyp alý, orystandyrý saıasatyna qo­sa, Reseı patshasynyń 25 maýsymda­ǵy armııanyń qara jumysyna 19-dan 43 jas­qa deıingi er-azamattardy shaqy­rý jónindegi jarlyǵy Qazaq elindegi kóterilistiń bastalýyna túrtki boldy. Shildeniń basynda qazaq dalasynda stıhııalyq bas kóterýler bastaldy. Ol birtindep uıymdasqan sıpat aldy. Torǵaıda A.Imanov, Á.Jangeldın, Jetisýda T.Bokın, B.Áshekeev, J.Mám­betov pen U.Saýryqov basshylyq etken iri kóterilister paıda boldy. Ony basý úshin patsha ókimeti ásker shyǵardy, qarsylasqandardy aıaýsyz jazalady. B.Áshekeevti darǵa asyp, U.Saýryqovty atyp óltirdi. El qyryldy, aman qalǵany bassaýǵalap Qytaıǵa aýdy. Bir ǵana Tor­ǵaı, Qarqara kóterilisiniń tragedııa­sy halyqtyń janyna óshpes jara saldy. Osy turǵydan kelgende 1916 jyl hal­qymyz úshin jaısyz jyl boldy der edik. 1920 jyl 1920 jyly 20 tamyzda Qazaq AKSR-in qurý týraly dekret shyqty. RKFSR BROAK-tiń 22 qyrkúıektegi jańa dekretimen Orynbor gýberna­torlyǵy men Orynbor qalasy QazAKSR-i quramyna qosylyp, Orynbor qalasy Qazaq eliniń astanasy boldy. Qalaı bol­ǵanda da bul bizdiń uzaq ýaqyttan keıin respýblıka mártebesine ıe bolǵan kezimiz ǵoı. Sondyqtan bul jyldy durys jyl sanatyna qosýǵa bolady. 1924 jyl Orta Azııa respýblıkalarynyń ult­tyq-memlekettik shekarasy belgilenip, qazaq jerleri tutastaı Qazaq AKSR quramyna endi. Shekara mejelengen jyl jańadan qalyptasyp jatqan avtonomııaly respýblıkanyń jetistigi retinde baǵalaýǵa turarlyq. Qysqasy, jaqsy jyl. 1928 jyl Qazaqstan OAK men HKK «Asa iri baı sharýashylyqtary men jartylaı feodaldardy tárkileý jáne jer aýdarý týraly» dekret shyǵardy. Baılardy kámpeskeleý zańsyz júzege asyryldy. Ujymdastyrýdyń kesirinen halyq sany 2 mıllıon adamǵa kemidi. «Partııanyń súıiktisi» atanǵan N.Býharın osy jyly ótken Búkilodaqtyq komsomol sezinde M.Jumabaevqa «saıası senimsiz» dep aıdar taqty. Mundaı málimetti aldyn ala daıarlaǵan onyń dosy F.Goloshekın edi. Qazaq tarıhyndaǵy qasiretke toly jyldardyń biri. Jaısyz jyl bolatyny da sondyqtan. 1932 jyl 1930-1932 jyldary ashtyqtan, túrli indetten halyqtyń 40%-y qyryldy. Respýblıkadan tys jerlerge kóship ketken halyq sany 769 myńǵa jetip, onyń 616 myńy qaıtyp oralmady. Áke-sheshesinen aıyrylǵandar sany kúrt ósip, sol jyldyń kúzinde balalar úılerine ornalastyrylǵandar sany 68 myńǵa jetti. Jaısyz da qara jamylǵan jyl boldy. 1936 jyl Osy jyly Qazaq KSR-i quryldy. Memleket atandy. Mamyr aıynda Más­keýde qazaq óneriniń alǵashqy on­kúndigi ashylyp, ol úlken tabys­pen ótti. «Qyz Jibek», «Jalbyr» qo­ıy­­­­lymdary kórsetildi. Kúlásh Baı­seıitovaǵa osy onkúndikte KSRO halyq ártisi ataǵy berildi. Basqa da qazaqtyń óner qaıratkerleri orden-medaldarmen marapattaldy. Memleket ataýyn ıemdenip, ónerdiń alǵashqy belesterine qol jetkizgen bul jyldy jaqsy jyl esebine engizdik. 1940 jyl Bul jyly egin jaqsy shyqty. Uzyn­dyǵy 806 shaqyrym bolatyn halyqtyq ekpindi qurylys ádisimen 9 aıǵa tolmaıtyn ýaqyt ishinde Aqmola-Qartaly temir­jol toraby salyndy. Asharshylyq, repressııa artta qalyp, el esin jıdy. Máskeý, Lenıngrad, Chelıabi zaýyttarynan Qazaqstanǵa mashına, traktorlar kóptep kelip, el tehnıkany meńgerýge bet burdy. Bul jyl da jaıly jyl, jemisti jyl sanalady. 1944 jyl Sáýir aıynda QazKSR Halyq Ko­mıssarlary Keńesiniń №457 qaýlysymen Almaty qalasynda Qazaq memleket­tik qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýty ashyldy. Sondaı-aq, KSRO Halyq Komıssarlary Keńesiniń Qazaq KSR Ǵylym akademııasyn uıymdastyrý týraly qaýlysy shyǵyp, oǵan alǵysharttar jasaldy. Almaty qalasyna trolleıbýs kelip, júre bastady. Maıdanda da jaýdyń jeńile bastaǵany aıtylyp, tylda oń ózgerister júzege asyp jatty. Sóıtip, bul jyly durys jyldyń lebi sezildi. 1948 jyl Ataqty ǵalym Kárim Myńbaev bas­taǵan respýblıka ǵalymdary ushaqpen Almatydan kóterilip, jolshybaı Bal­qash qalasyna qondy. Janarmaı quıyp, Máskeýge qaraı baǵyt alǵanda, olar mingen áýe kemesi aspanda jaryldy. Sóı­tip, Qazaqstannyń bir top talantty ǵalymdary kemeline kelip turǵan ke­zinde ómirden ótti. Kárim Myńbaev, Qylysh Babaev, Fedor Solodovnıkov, Hasen Naýryzbaev, Sapar Nuǵymanov sııaqty kórnekti ǵylym ıeleriniń qazasy eldiń aýylsharýashylyq salasyn oısyratyp ketti. Jaısyz jyldyń qataryn tolyqtyrdy bul jyl. 1952 jyl Mamyrda Qazaq SSR Ǵylym akademııasy tóralqasynyń otyrysy boldy. Onda kórnekti ǵalym E.Bekmahanovty qyzmetinen bosatty. Partııadan da, jumysynan da shyǵarylyp, ǵylymı ataqtarynan aıyrylǵan ataqty tarıhshy áýeli Almaty oblysynyń Narynqol, eki aıdan soń Jambyl oblysynyń Shý aýdanyna jiberildi. 25 jylǵa sottap, Sibirge jer aýdardy. Bul jyly osyndaı qıyndyqty ǵalymdar Q.Jumalıev, B.Súleımenov bastaǵan biraz adamdar da kórdi. Dinı ortalyq dep Baıanaýyl irgesindegi Máshhúr Júsip kesenesi qıratyldy. Qazaq epostarynda baıshyl-feodaldyq sarynnyń bar ekendigi synǵa alynyp, bul rýhanı muralar oqýlyqtardan alynyp tastaldy. Sondyqtan, bul jyldy jaısyz jyl dep taný lázim. 1956 jyl Qazaqstannyń kolhozdary men sov­hozdary memleketke merziminen buryn 1 mlrd. 340 myń put astyq tapsyrdy. El turǵyndaryna tuńǵysh ret zeınetaqy berile bastady. Sondyqtan bul jaıly jyldyń qataryna qosylady. 1960 jyl Rım Olımpıadasynda 4h100 metrlik estafetalyq qashyqtyqqa júgirýde Keńes Odaǵy quramasynyń sapyndaǵy qandasymyz Ǵusman Qosanov kúmis medalǵa ıe boldy. Sóıtip, ol qazaq halqy úshin Olımpıada kitabyn ashty da, oǵan alǵashqy bolyp óz esimin jazdy. Osy jyly Jambyl elektr stansa­sy salyndy. Sokolov-Sarybaı ken-baıytý kombınaty, Qaraǵandy metallýrgııa zaýytynyń birinshi domnasy iske qosyldy. Tabysqa bastaǵan bul jyldy da jaıly deýge ábden bolady. 1964 jyl 37 kılotonnaǵa teń Degeleń taýynyń qoınaýynda jasalǵan jer asty jarylysy boldy. Polıgondaǵy eń sumdyq ıadrolyq alapat edi bul. Sol sebepti bul jyldy jaısyz jyldyń qataryna qosýǵa májbúr boldyq. 1968 jyl Elimiz tarıhyna kóz júgirtsek, qys­tyń eń sýyq kúni 1968 jyly 8 jel­­­toq­sanda tirkelgen eken. Onda res­pýblıkadaǵy aýa raıy mınýs 43,6 gradýsty kórsetken. Aıazdan oblystardaǵy mal qyrylǵan. Úılerdiń qabyrǵalary jarylyp, jer asty sýynyń deńgeıi kóterilgen. Aýyldardaǵy mal da, jan da qatty ábigerge túsken. Sondyqtan bul jyl da jaısyz jyldyń qataryn tolyq­tyrady. 1972 jyl Basketbolshy Áljan Jarmuhamedov Mıýnhende KSRO qurama komandasynyń sapynda Olımpıada chempıony atandy. Sóıtip, osyndaı álemdik dodada eń joǵary ataqqa qol jetkizgen tuńǵysh qazaq retinde tarıh jylnamasyna esi­mi jazyldy. Osy jyly «rekordtar fabrıkasy» atanǵan Medeý muz aı­dynynyń san-salaly zamanaýı kesheni paıdalanýǵa berilip, Qapshaǵaı sý elektr stansasy tolyq kóleminde jumys isteı bastady. Jaqsy jyl. 1976 jyl Oljas Súleımenovtiń «Az ı Iа» ki­taby jaryqqa shyqty. Sol-aq eken, Máskeýdegi «Molodaıa gvardııa» jýrnalynda Qazaqstandy kinálaǵan sóz­der estilip qaldy. Sol kezdegi ataqty, kór­­nekti, zııaly deıtin Lıhachev, Ry­bakov sııaqty akademıkterdiń ózderi: «Al­maty degen provınsııalyq qalada bizdiń tarıhymyzǵa kúmánmen qaraıtyn kitap shyqty», degen ustamsyz sózderdi aıtýǵa jol berdi. Qazaqstan Kom­partııasynyń Ortalyq Komıteti ki­tap­ty aıyptaǵan qaýly qabyldady. Ashyn­ǵan, qorlanǵan qazaq zııaly qaýymy ishteı kúızeliske tústi. Osy sebepti bul jyl­dy jaısyz dep qabyldaýǵa máj­búrmiz. 1980 jyl Máskeý Olımpıadasy qazaqstandyq oǵy­­lan­­darynyń aıbynyn asyr­ǵan dúnıejúzilik doda boldy. Balýandar Jaqsylyq Úshkempirov pen Shámil Serikov altynnan alqa taqsa, boks­shylar Serik Qonaqbaev, Sergeı Demıanenko kúmis medalǵa qol jetkizdi. Qazaq KSR-i 60 jyldyq mereıtoıy qurmetine respýblıkalyq aqyndar aıtysy ót­kizilip, bul qasıetti ónerdiń qaı­ta jandanýyna jol ashyldy. 60 jyldyqqa arnalǵan saltanatty jınalys­ta orta­lyqtyń Almatyda metro salýǵa ruqsat bergeni aıtyldy. Sondyqtan bul jyl­dyń jaıly jyl atanýǵa tolyq qaqysy bar. 1984 jyl Jalpy bilim berý mektepterindegi oqý júıesi 11 jyldyqqa kóshirildi. Osy jylǵy mektep reformasy boıynsha balalar mektepke 6 jastan baratyn boldy. 1-4 synyptar bastaýysh, 5-9 synyptar orta, 10-11 synyptar tolyq orta jáne kásibı mamandyqqa jol ashatyn synyptar bolyp belgilendi. Jaqsy der edik bul jyldy. 1988 jyl Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń qaýlysymen 1930-1950 jyldary jazyqsyz jazaǵa ushy­­raǵan qazaq zııalylarynyń bir toby Sh.Qudaıberdıev (1858-1931), J.Aımaýytov (1889-1931), M.Jumabaev (1893-1938), A.Baıtursynov (1872-1937), M.Dýlatuly (1885-1935) aqtaldy. Taǵy bir erekshe jańalyq, Almaty metropolıteniniń qurylysy bastaldy. Sondyqtan bul jyldy durys jyl dep aıtýǵa qulyqtymyz. 1992 jyl Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymyna múshe bolyp qabyldanyp, táýelsiz Qazaqstannyń Eltańbasy men Týynyń jańa úlgileri bekitildi. Sonymen qa­tar, Helsınkıde Qazaqstan Eýropa Qaýipsizdigi jáne Yntymaqtastyq Uıy­­myna múshe boldy. Almatyda Dúnıe júzi qazaqtarynyń I quryltaıy ótti. Endi ǵana bostandyq alǵan eldiń ómirindegi atalǵan jyldy jaqsy jyldyń qataryna qosamyz. 1996 jyl Qazaqstandaǵy qazaq ultynyń azamattary tólqujatqa tarıhı, halyqtyq dástúrge sáıkes aty-jónin óz ákesiniń, ata-babasynyń nyspysymen jazdyrýǵa múmkindik aldy. Osy jyly Almatydaǵy Respýblıka alańynda Qazaqstan táýel­sizdiginiń bes jyl tolýyna baılanysty «Táýelsizdik monýmenti» ashyldy. AQSh-tyń Atlanta qalasynda ótken Olımpıadada bokstan Vasılıı Jırov, kúresten Iýrıı Melnıchenko, bessaıystan Aleksandr Parygın altyn, aýyr atletıkadan Anatolıı Hrapatyı, boks­tan Bolat Jumadilov kúmis, Ermahan Ybyraıymov jáne Bolat Nııazymbetov, kúresten Máýlen Mamyrov qola medalmen oraldy. Bul táýelsizdik tuǵyryn nyqtaǵan jaqsy jyl boldy. 2000 jyl Sıdneıde bokstan Bekzat Sattar­ha­nov, Ermahan Ybyraıymov, jeńil atletıkadan Olga Shıshıgına Olımpıada chempıony atandy. Osy dúbirli dodada boksshy Muhtarhan Dildabekov kúmis me­dalǵa qol jetkizdi. Sondaı-aq, kıeli sha­har Túrkistannyń 1500 jyldyǵy bar sán-saltanatymen atap ótildi. Jaıly jyl. 2004 jyl Elbasy «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy týraly qaýlyǵa qol qoıyp, elordada Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń mýzeıi ashyldy. Ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) engizildi. Qazaqstan Respýblıkasy Pre­­zıdentiniń Rezıdensııasy jańa ǵımaratqa kóship, ol álemge Aqorda de­gen ataýmen áıgilendi. El ómiri men mádenıeti jáne bilim salasynda ózindik orny bar bul jyldy jaqsy jyldyń qataryna qoıdyq. 2008 jyl Qazaqstanda óndirilgen IJО́-niń kólemi 2007 jylǵymen salystyrǵanda onyń kóleminiń ózgerý qarqyny 3,2 paıyzdy qurady. Astananyń sol jaǵa­laýyndaǵy ásem de záýlim ǵı­marat­tar qataryn «Qazaq eli» monýmenti to­lyqtyrdy. Osy jyly respýblıka Úkimetiniń qaýlysymen 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan «Nurly kósh» baǵ­darlamasy bekitildi. Daǵdarysqa qa­ramas­tan, ultty uıystyra bilýdiń úlgi­sin kórsetken jyldy durys jyl dep uıǵardyq. 2012 jyl London Olımpıadasynda qazaqs­tandyqtar 7 altyn, 1 kúmis, 5 qolamen ko­mandalyq esepte 12-orynǵa taban tiredi. Bul sportshylarymyzdyń álem­dik deńgeıde buryn-sońdy bolmaǵan jetistigi. Jaqsy jyl. * * * Biz sarapqa salǵan 25 kibise jylynyń qaı-qaısynyń da Qazaq eliniń tarıhynda ózindik orny bar. Árbir 4 jyl saıyn kelip otyratyn onyń halqymyz úshin sonshalyqty jaısyz emes ekenin joǵarydaǵy derekterden ańǵarýǵa bolady. Jaısyz jyldardyń deni keńestik qoǵamnyń enshisine tıedi. Al endi bo­saǵadan attaǵan kibise jyly táýelsiz elimiz úshin tynysh, qalypty, jaıly jyl bolady degen senimdemiz. Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan».