Satıra sardary

Shyǵys Qazaqstannyń О́ske­me­ninde, oblystyq «Kommýnızm týy» gazetiniń redaksııasyndaǵy mádenıet bóliminiń meńgerýshisi bolyp júrgen kezimde bólmeme qara murtty azamat kirip kelip: – Kirýge bola ma? Sálemetsiń be? – dedi. Bastyq ataýlynyń kóbi sham­kós bolady ǵoı, onyń «...siz be?» de­meı, «...siń be?» degenine qıtyǵa qalyp: – Kirip, sálemdesip, sodan keıin «ki­rýge bola ma?» degenińiz qalaı? – dedim. Tyǵyrshyqtaı beıtanysym tymp etip shyǵyp ketti de, esikti eki-úsh ret tyqyldatyp, sál ashyp, murny men murty ǵana kórinip: – Kirýge bola ma? – dedi nyǵyz daýyspen. – Bolmaıdy! – dedim, qaıter eken degen syńaımen. Esik jabyldy. 15-20 sekónt ótti. Tym-tyrys. «О́ı, anaý qaljyńdy qaqpaıtyn bar bolǵyr eken ǵoı», dep ishteı kúlip, turyp baryp esikti ashsam, onym «syrttaı» kúlip tur: dóńgelek kózi kúlimdep, eki ezýi keter jaqtaryna ketken. – Nege tursyz, kirmeısiz be? – dedim, eriksiz elige kúlińkirep. Ol betin qalybyna keltirip: – Seni kútip turmyn, kirem ǵoı, – dep qolyn usyndy. Ekeýmiz qalaıda jadyraı qalyp, qatar kúldik. «Áziliń jarassa, atańmen oına». Ekeýmiz ázildiń «ámirimen» beıtanystan kádimgi tanysqa aınalyp, áńgimege kiristik. Meniń bul esteligime «tartqan» ázil derekter kóziqaraqty qazaqqa tanymal qalamdas inim Ermahannyń (Shaıhyulynyń) iri-shaǵyn, óleń-qarasóz shyǵarmalarynan jıi ushy­rasady. Oqyp otyryp, ne óz basymnan keshkendeı, ne ózgeden estigendeı kóńildenemin. Iá, aýyrlaý oıǵa erik berýim sırek, sebebi, Ermahan ázilge jomart, syqaqqa sarańdaý. Jasy 50-ge endi ǵana tolǵan Erma­handy «jigit!» demegende she?! Ende­she: «Kúlki pisheniń men eginiń eselene molaıyp, jáne bir 50-di emin-erkin eńseretin bol!» dep quttyqtap, álgi ázil derekterine oralaıyn. Mysaly, kóp keıipkerleri arasyndaǵy ekeýi bylaı desipti: – Jumystan nege keshiktiń? – Bári de kempir-shaldyń kesiri. – Nege? – Avtobýsta otyrsam, bir shal mindi. Ornymdy qımaı, kózimdi juma qoıǵan edim, kózim ilinip ketse kerek, tórt aıaldama ótip ketippin. – Jasandy ázil me? Jo-ǵa!.. – Jasy úlken adamnyń aldynda mádenıetti bolǵanyńyz jón shyǵar. – Qyzmeti úlken bolmaǵan soń, báribir emes pe? Avtorynsha sál «maıystyryp» aıtsam: bul – aqıqattyń maıynan sýyrylǵan qylshyq ázil. Ermahannyń osy eki mysaly oı­yp alynǵan «Birtúrli kitap» jı­na­­ǵy kópqabatty úıge uqsaıdy. Onyń «pá­ter­lerindegi» turǵyndardy túrine, tiline, dinine, shenine... qarap aıqyn­daý, sirá, «Aıqyn» gazetiniń «Ja­ty­­p­atar» betinde jantaıyp jat­qan Er­­­mahannyń ózine de, áı, ońaı bol­maǵan shyǵar! «Maǵynasy maıys­qan maqaldar», «Haltýralyq habarlandyrý», «Kommersııalyq keńes», «Parodııa», «Jynı juldyz joramal», «Tústen týǵan túıdek-túıdek tirkester», «Oıalogııa, pikirızm, kóz­qarasıs», «Tyń tárjimeler», «Pe­rekýr», «Shymshyp alar shymshymalar», «Satıralyq jańyltpashtar» dep toptaýynan-aq qalamynyń «qara terge malynǵany» baıqalyp tur. Ásirese, «Sandalǵan saýalda». Máselen, Qojanasyr oblysynyń T.Qojekeev aýdanyndaǵy K. Ámir Bek aýylynan (qalaı eken?!) Áziláli Satırın myrza sonaý bir jyldary joldaǵan: – Ekeýmizge, to est Baýyrjan úsheýmizge ortaq naǵashy, jurttyń jıeni, satıra arlany, «Tamasha» tarlany Qudaıbergen Sultanbaev aǵamyz depýtat bolǵaly da bizdiń qysyr sıyrymyz eki týdy. Ylǵı da «Habardan» onyń depýtattar arasynda adam sııaqty otyrǵanyn kórip qalamyz. Endi onyń shyǵarǵan kúldirgi zańdaryn qashan oq-e-e-p kúlip otyramyz?» degen saýalyna: – Myń bolǵyr Ázeke! Bizdiń Qudekeńsiz-aq «kúldirgi» zańnyń birazy shyǵyp qoıypty. Biraq, ol da qaıtpady ǵoı. Sonda da bolsa, ony azsynyp, Qudekeń qazir «Kúletin jerde kúlmeı, kúlmeıtin jerde kúletinder týraly» zańnyń jobasyn daıyndap jatyr. Taıaý arada bekitilip qalady. Osy zańnyń sózine sazger-depýtattar án shyǵarady. Ony kelesi sessııada ánshi-depýtattardyń oryndaýynda tyńdap qalasyz», dep jaýap qaıtarý «eki jerde eki – tórt» bola qoısyn ba?! Nemese: – Aldyna qozy qaryn baılap, qara basyn kúıttegen paraqor, jemqor basshy kórsem, eńirep jy­laǵym keledi. O dúnıede tozaq kútip turǵanyn qaperlerine alar ma eken, shirkinder?! Sony aıtshy, karaǵym! Asan QAIǴY. Jer planetasy, Podval aýdany, Jeti qat jer bólimshesinen, delinip kelgen tym aýyr suraqqa: – Janyń jánnatta bolǵyr, Asan ata! Bul jalǵannan qaıǵy arqalap ketip edińiz. Obal-saýaby joq qaıǵy­syzdarǵa o dúnıede de qaı­ǵyryp jatyr ekensiz-aý, jaryqtyq!.. Saýalyńyzǵa oralsam, álgi kresloda týylǵan, eshkimge qaıyrymy joq basshylardyń ishken-jegen, jıǵan-tergen mal-múlkinde halyqtyń naqaq kóz jasy bar. Sonyń áseri sizge tıip júrgen ǵoı. Aram dúnıe o dúnıede qońyzǵa aınalary ras bolsa, táýbege sonda keler. Dertke daýa Alladan bolsyn!» dep jubatý aıtý úshin kim bolý kerek? Ermahan bolý! Oqyrmandaryna kúlki kilkigen ­bir­neshe kitap bergen ári aqyn, ári jazý­shy Ermahannyń «Epıgramma» («Káý­ken Kenjetaevqa», «Asanáli Áshi­­mov­ke»...); sketch; elikteý («Aq­tam­­­ber­­di jyraýsha», «Jumeken Náji­me­­­­de­­nov­­­­she», «Tumanbaı Molda­­ǵa­­­lı­ev­­­­­­­sha», «Muqa­ǵalı Maqataev­sha»...) eń­bek­teri de erekshe tartymdy. Epı­g­ram­­­malarynan birer úzindi oqylyq: Nurtileý IMANǴALIULYNA ...Tok bolýshy ed aıtqan árbir sózinde, Ot bolýshy ed áshkı ústi kózinde. «Baqýatty bolyńyzdar!» dep júrip, Baı-bılikti bolyp ketti ózi de. Qaınar OLJAIǴA ...Kende emes qurmetten de, qadirden, Ada emes jurt kórsetken jábirden. «Sharaınanyń» ustasa da qulaǵyn, Biraq ózi kórinbeıdi kadrden. Kende emes ımannan da shyraıdan, Habarlary janǵan beıne shyraǵdan. Boıynda bar qasıeti japonnyń, Túr-álpeti aýmasa da qytaıdan. Saǵymbaı QOZYBAEVQA ...Sóılemeıdi tıisip, Kórgen emes keıisip. Jigitpen de, qyzben de Amandasar súıisip. Ashyq-jarqyn júredi, Sózge qulaq túredi. Áńgime aıtyp «ot dýshı», Aýzyn basyp kúledi. Bizdiń ázil-syqaqshylar aýylynda jýrnalshy talantyn da tanymdy ete túsip júrgen qalamgerlerimizdiń biri – osy Ermahan. Onyń «Aǵynan jarylsaq...» dep atalǵan suhbattar jınaǵy – óz aldyna bir álem! Káýken Kenjetaev, Hakimjan Naýryzbaev, Muzafar Álimbaev, Serik Qırabaev, Qalmuqan Isabaev, Qadyr Myrza Áli, Tumanbaı Mol­daǵalıev, Qalıhan Ysqaq, Úmbetbaı Ýaıdauly, Marat Toqashbaev, Nurlan О́nerbaev, Roza Rymbaeva, Temirǵalı Kópbaev, Asqar Naımantaev... zııa­ly qaýymnyń jıyny 47 ókili Ermahanmen emirene syr shertisken. Kópshilik qulaǵyna kezinde jetpegen qýanysh pen renish, súıinish pen kúıinish tunyp tur. Bir ǵana derek keltirsem, ataqty músin­shimiz, Qazaqstannyń halyq sýret­shisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty bolǵan professor Hakimjan Naýryz­baev basynan keshirgen jaǵdaıat­tar – oqyrmandy tolqytar, tebiren­t­er ro­manǵa júk. Suhbattyń «Abaı­dyń es­kert­kishin alyp tastaýǵa deıin bardy» degen taqyryby-aq bir tóten­she, tosyn oqıǵa bolǵanyn birden ańǵartady. Hakeńniń asa eleýli, tarıhı eńbe­giniń biri – Almatydaǵy Uly Abaı es­kert­kishi. Onyń jasalýy, búgingi or­ny­na qoıylýy, ol ornynan kóshiri­le­ jaz­daýy... já, táptishtemeı-aq qoıaı­yn, tar­tymdy hıkaıatqa bergisiz jaıt. Oqy­­ńyzdar, eshqaısyńyzdy ókin­dirmeıdi! Ermahannyń myna jınaǵynda Qadyr Myrza Álimen suhbaty bar. Tanympaz inisiniń aqyn Abaı haqyn­daǵy saýalyna Qadyr: «...Abaı – ult­tyń aqyny. Al ulttyń aqyny sol ózi­niń ultyna ǵana tán bolady da, basqa ultqa qansha tyqpalasań da sińbeıdi. Dúnıejúzinde uly aqyndar kóp, al ult aqyndary sanaýly ǵana» degen. Abaı arýaǵyn áspetteýdiń tyń úlgisi! Túıin. Oqyrman qaýymdy oıly, oralymdy ázil-syqaqqa kenel­tip júr­gen Ermahan úlken-kishi zamandas­ta­ry­nyń: el, halyq, tarıh, qoǵam, adam­gershilik, keleshek jaıyndaǵy ǵanıbet oı-tolǵamdaryn bek yntaly kóńilmen qaǵaz betine túsirip, búgingi-erteńgi jas urpaqtarymyzǵa rýhanı syı etip usynyp, azamattyq paryzyn abyroımen atqarýda ekenin anyq kórsetipti. Bárekeldi, qadirli qalamdas inim, satıra sardary – ómirińniń kúngeıi kóp, jaılaýy keń bola tússin! Ǵabbas QABYShULY, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty. Almaty.