Abyroıly aqsaqal

Táýbe, parasat-paıymy bólek, oı-ólshemi eren, ár sóziniń ári men nári tereń, eline uıytqy, jurtyna qalqan bolǵan qara nardaı aǵa­la­rymyz áli de barshylyq. Olardy kóneniń kózi, zaman qansha ózger­genmen syrt sıpatyn joǵaltpaǵan, jan dúnıesindegi tazalyqty, ıman­dylyqty yzǵyryqqa, az kúndik jylymyqqa tonatpaǵan, quıma qu­rysh qazaqtyń búgingi ózi, sózi, kózi dese bolar. Solardyń biri – betke ustar, bedel jınar, sózin oqyp, es jııar dana Abaı, ózin de, óleńin de qurttyq degen aram pıǵyldyń tas-talqanyn shyǵaryp ortamyzǵa oral­ǵan ǵulama Shákárim, Qudaı tórt qubylasyn túgendep bergen dara jaratylys ıesi Muhtar týǵan topyraqtyń týmasy, boıyndaǵy kúsh-jigerin, oıyndaǵy nárin Shyń­ǵystaý jurtynyń, uly aqyn eliniń ajaryn ashýǵa, mártebesin bıiktetip, máresin uzartýǵa jumsaǵan, sol umtylysy jeńis tuǵyryna shy­ǵar­ǵan, utqyr uıymdastyrý­shy­sy Hafız Ybraıuly Mataev edi. Búginde seksenniń seńgirine shy­ǵyp otyrǵan abyroıly aqsa­qal­dyń ótken jolyna, keshken ómi­rine kóz salsań, kóp nárse jibek jip­teı sýyrylyp óte beredi. Jar­dy jesir, balany jetim etip, mıl­lıondaǵan adamnyń ómirin qıǵan surapyl soǵystyń tyldaǵy azaby men tozaǵyn qarǵadaıynan kórip ósken ul Semeı qalasyndaǵy peda­gogıkalyq ýchılısheni bitirip, qyz­metin muǵalimdikten bastap, joǵa­ry bilimdi qazaq tili men ádebıeti boıynsha alyp, odan keıin Bes­qa­raǵaı aýdandyq oqý bólimine alǵa­shynda nusqaýshy, odan keıin bas­shy­lyq jumysyn abyroımen atqa­rady. Qaı salany bolsa da qar­shy­ǵadaı qaıyryp ketetin alymdy da alǵyr azamattyń boıyndaǵy ta­lant­ty tanyǵandar ony sol aýdan­daǵy Chapaev kolhozyna tóraǵa­lyq­qa taǵaıyndaıdy. Qarǵadaıynan el men jerdiń, sharýashylyqtyń qyr-syryn janyna bekemdegen Hafekeń endigi jerde teorııalyq bilimniń de qajet ekenin uǵynyp, syrttaı bilim jetildirip, zootehnık mamandyǵyn meńgeredi. О́zim bilemin demeı, aldyńǵy tolqyn­nyń is-tájirıbesin basshylyqqa ala­dy. Burynǵy tóraǵa Sosıa­lıst­ik Eńbek Eri Qajen Jyń­ǵyl­baev aǵasyna arqa súıeıdi. Osy­laısha jumǵan judyryqtaı bolyp etken eńbek, tókken ter zaıa ketpeı, 1959 jyly kolhoz memleketke bir mıllıon put astyq tapsyrady. Sóz ben is qarym-qabilet onyń qa­damyn ashyp, alǵa basýyna jol ashady. Tórt jyl boıy Shubartaý aýdandyq keńes atqarý komıteti tóraǵasy qyzmetinde júrgende de H.Mataev aınalasymen keń oty­ryp keńesip, halyqtyń áleýmettik máselelerin sheshýge erekshe qul­shynys tanytady. Sonyń nátıjesi bolar, aýdan ortalyǵy Barshatasta júzge tarta turǵyn úı salynady. Buǵan qosa orta mektep ǵımaraty, emhana, balalar baqshasy, qonaq úı, dúken boı kóteredi. Soraby bol­ǵanmen oı qyry jurttyń júı­kesin juqartqan Barshatas – Aıagóz joly iske qosylyp, Semeıden Bar­shatasqa ushaq qatynaıtyn kúnge qol jetedi. 1969 jyldyń qytymyr qy­syn­da 38 jastaǵy azamatty Abaı aý­dandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna jiberedi. Árıne, óz aýylyńa basshy bolyp, eldiń tilin, aǵaıyn-týystyń kóńilin tabý ońaı emes. Qarǵa tamyrly qazaqtyń oıynan shyǵyp, degenińdi jasaý úshin ár qadamyń sanaýly, ár isiń shı shyqpaıtyn shymyr, arqandaı esilip turýy tıis. Onyń ústine qy­syp turǵan aıaz da ońaı berile qoıa­tyn syńaı tanytpaıdy. Osyndaı sátte onyń oıyna Abaı babasynyń «О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar, Aqylyń men qaıratyń eki jaqtap» degen óleńi túsedi. Juttan eldi jutatpaı alyp shyǵý úshin ol kúl­kisiz kúnder men uıqysyz túnderdi basynan az ótkizgen joq. Bilikti mamandarmen aqyldasyp, qosaq ara­synda júrgendermen qosh aıty­sady. Sondaı eńbek óz jemisin beredi. Odan keıingi kezdegi qımyl- qareketi de nátıjesiz bolmaıdy. Sondaı bir eleýli sátti el esinde qaldyrý úshin ol «Tól toıyn» ótkizgeni bar. Bul toıdyń bir ereksheligi – Hafekeń uzyn sonar baıandama jasaýdan boıyn aýlaq sa­la­dy. Qazaqtyń keń dalasynda teatr­lan­dyrylǵan qoıylym kórseti­le­di. Onyń uıytqysy sol kezdegi aý­dandyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy, belgili sazger Meırambek Janbolatov bo­lady. Saltanat kúımen bastalyp, at ústine qonǵan ataqty el aǵalary jol bastap, olardyń izin keıingiler basady. Aq boz atpen aıbynyn asyryp, birinshi kele jatqan KSRO Joǵarǵy Keńesiniń sol tustaǵy depýtaty, Sosıalıstik Eńbek Eri Bolat Baǵdatov kóringende aýdan basshysy aqyn eliniń azamaty ekenin tanytyp, «Erleriń qaıda degende, El seni atap jatady. Ta­my­ry ketken tereńge, Zamannyń zań­ǵar shopany. Eńbekpen ósip, erjetken, Rıza, Bolat, saǵan el. Qadirli etken eńbekpen, Halyqtyń uly bola ber!» dese, «Dańq» ordeniniń tolyq ıegeri О́rtqalı Qasym­ja­novqa: «Eńbekpen qonyp baq qolǵa, Aınalyp júrsiń maqtanǵa. Omy­raýyń toly ordenge, Astyńda tul­par – aq «Volga». Qolyńda qamshy alty órim, Qorǵasyn minez, márt ediń. Is bolyp qalsyn, О́rteke, «Isteımin» degen ár sóziń!» dep bir qaıyryp tastaıdy. Sap túzep kele jatqan sarbazdaı eńbek ardagerlerine mundaı óleń joldaryn Ha­fe­keń nóserletip tókkende, jalyq­ty­ryp jiberer baıandamanyń ornyn basqan myna tapqyrlyq Qaraýyl­dyń oı-qyryn qaýmalaı júrgen qalyń jurty oǵan shyn iltıpatyn tanytyp, tektiliktiń úlgisi osy bolar desipti. Taqyrǵa shóp shyq­paı­tyny sekildi teginde bolmasa mun­daı óleń shýmaqtary qaıdan tý­syn. Onyń ústine Hafız Ybyraı­uly Abaıdyń óleńderi men qara sózderin qarǵadaıynan jatqa aı­typ, Muhtar Áýezovtiń «Abaı jo­ly­nyń» ár taraý, tarmaǵyn kó­keıine túıip ósken azamat bolatyn. Odan keıingi kezeńde ǵulama Shá­kárimniń týyndylary ony qy­ran­daı túletip, oı-óresin qyrǵa kó­ter­geni jáne bar. Azamattyń sol jyldardaǵy eseli eńbektegi jetistiginen birer mysal keltire ketsek deımiz. Hal­qynyń sanynyń azdyǵyna qaramaı Abaı qazaq elindegi eń kóp mal ósiretin aýdan retinde tanylǵan eken. Qoıdyń ózi 580 myńǵa jetse, jylqy 15 myńǵa, sıyr 18 myńǵa artyp, jylyna 20 myń tonna et tapsyrý óz sheshimin taýypty. Aýdanda 30 qoı ósirýshi jastar brı­gadasy jumys jasap, on myńdaǵan qoı bordaqylaý isi júzege asy­ry­lypty. Oǵan qosa aýdan ortaly­ǵy­nyń áleýmettik jaǵdaıyn arttyrý boıynsha birneshe orta mektep, má­de­nıet úıi, úsh qabatty emhana, ba­la­baqsha, kitaphana, qonaq úı boı kótergen. Semeı – Qaraýyl jo­ly as­falt­talyp, telemunara tur­ǵy­zy­lyp, halyqty turǵyn úımen qamta­ma­syz etý úshin ár sharýa­shy­lyqtan kirpish zaýyttary saly­nyp, mal ón­im­derin tıimdi paıdalaný úshin shujyq sehtary jasaq­talyp, Túr­kııa elimen baılanys jolǵa qoıy­lypty. Ulttyń rýhyn kóterip, óne­rin órkendetý úshin el arasyndaǵy ónerpazdardy jınap, ulylardyń urpaǵy ekenin tanytý maqsatynda «Qalamqas», t.b. án-bı ansamblderi qu­rylyp, bul óner uj­ymdary Vengrııa, Chehoslovakııa, Túr­kııa, Qytaı, taǵy da basqa elderdi sharlap, alyp­tar eliniń aı­bynyn asyrypty. Bir zamandary uly qalamger Muhtar Áýezov jazýshy Kámen Ora­zalın Almatyǵa qyzmet aýys­tyr­­ǵysy kelgende: Búkil aqyn-ja­zýshynyń tabynatyn táńiri Abaı bolsa, onyń týyp-ósip, tý qadaǵan jerinen artyq jumaq joq, elden ketpe, seni jazýshy qylatyn da, asqaqtatyp atyńdy shyǵaratyn da sol el, degen eken. Osyndaı uly­lar sózin jastaıynan oıyna túıip, kóńiline toqyp ósken Hafekeń el ıesi bolyp júrgende ultymyzdyń rýhanı qundylyqtaryna erekshe mán bergen. Abaıdyń 100 jyl­dy­ǵynda zamandasy Báttásh Sydyqov ekeýi báıge atyna mingenin, soǵys­tan keıingi sol toıda 20 kıiz úı tigilip, jurt bir serpilip qalǵanyn, alyptar tobyn alǵash kórgenin Ha­fekeń búginde jyr qylyp aıtady. Odan keıingi kezeńdegi danyshpan aqynnyń 125 jyldyǵyna, Muhtar Áýezovtiń, Shákárimniń ár jyl­dar­daǵy ataýly toılaryna uıytqy bolǵanynan habardarmyz. Al El­ba­sy Nursultan Nazarbaev «Abaı toıy – eldigimizge, egemendigimizge syn» dep mindettegen danyshpan aqynnyń 150 jyldyǵyn memleket retinde joǵary dárejede atap ótip, tórtkúl dúnıege Qazaq elin tanytý isinde Hafız Ybraıulynyń eńbegi erekshe edi. Osy uly toı qazaq to­pyraǵynan asyp, Parıjde jalǵa­syn tapty. Eldiń óskendigin, ha­lyq­tyń qadirlisin áspetteı alaty­nyn, azamattarynyń qandaı isti de jerine jetkize uıymdastyraty­nyn aıdaı álemge pash etti. Aqyn­nyń 100 jyldyǵynda 20 úı tigilse, 150 jyldyǵynda aqshaǵaladaı úılerdiń sanyn 1500-ge jetkizip, taǵylymy mol, tálimi zor jurt ekenin tanytty. Osyndaı ıgilikti jumystyń basy-qasynda ár istiń jón-josyǵyn, jol-jobasyn aǵa­lyq aqylmen tarazy basynda teń­ep, Hafız Ybraıuly atqaryp júrdi. Jaqsynyń jaqsylyǵy keń­di­ginen, kemeldiginen kórinedi. Aby­roıly aǵanyń ár sózinen ań­ǵa­ratynymyz, ózim demeıdi, elim deı­di. Aldyńǵy tolqyn alyp aǵa­la­rynyń atyn ardaq tutyp, jasa­ǵan sharapatyn aýzynan tasta­maı­dy. Artynda kele jatqan izetti inileriniń aqyl-parasatyna da iltıpat bildirip, meni men etken solar ǵoı deıdi. Munyń ózi kisiliktiń úlgisi, ulyq bolsań – kishik bol degen atam qazaqtan qalǵan ataly sózdiń jańǵyrýy der edik. Hafız Mataevtyń el basqaryp, rýhanı óremizdi ósirýdegi ólsheýsiz eńbegine qosa, týǵan aýylyn qy­ryq jyl boıy tumshalaǵan qasi­ret­ti joıý jolyndaǵy qajyr-qaı­raty da eleýli edi. Sol ýaqyt ishinde jerdiń asty men ústinde 516 synaq jasalyp, myńdaǵan adam­nyń ómirin qıǵany málim. Mysa­ly, bir ǵana Sarjal aýylynda 2021 turǵyn bolsa, sonyń 1971-i aý­yr syrqattarǵa shaldyǵýy – atom zardabynyń osal bolmaǵanyn ańǵartady. Qazaqtyń birtýar uly Oljas Súleımenov Semeı polı­go­nyn jabý jóninde ún kóterip, «Nevada – Semeı» atty halyqaralyq qozǵalys qurǵan kezde, muny qol­daýdyń kezegi bizge keldi, dep Ha­fekeń Qaraýyl tóbe basyna ha­lyqty jıyp, aksııa ótkizgen. Ony Oljas Omaruly ózi kelip ashqan bolatyn. О́leýsirep bara jatqan Keńes Odaǵynyń berik dińgegi delinip kelgen SOKP-tyń sońǵy se­zine Hafız Ybraıuly da qatysyp, sezdiń qararyn qabyldar tusta qaımyqpaı, qasqaıyp turyp: osy qujatta kórsetilgen «Elimizdiń Cher­nobyl mańaıy, Aral óńiri, Vol­ga basseıni apat aımaǵy dep ta­bylsyn» degen sóz tirkesine sondaı qasiretke ushyraǵan Semeı jerin de qosýlaryńyzdy suraımyn» dep, daýysqa qoıǵyzǵanda, 2563 delegat jaqtaǵan. 1421 delegat qarsy shyq­qan, 157 delegat qalys qalyp, 184 delegat múlde daýys bermegen eken. Al Qazaqstannyń dámin ta­typ, qa­sıetti Semeı óńirinen KSRO depý­taty bolyp saılanǵan, KSRO Qor­ǵanys mınıstri D.Iаzov ıadrolyq po­lıgonnyń semeılikter úshin eshqan­daı zııany joq dep kergipti. Biraq halyqtyń qahary olar­dyń birazyn keıin táýbesine keltirdi. Sol ala­patty dúnıe­ jú­zin­de birden-bir beıbitshilikti jaqtaı­tyn eldiń bas­shysy, Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Na­zarbaev máńgi­likke óshirdi. Bul da eldigimizdi tórt­kúl dúnıege tanytqan aıtýly oqıǵa bolyp tarıhqa endi. Qazir halyq qadirleıtin aby­roıly aqsaqalyna aınalǵan Hafız Ybyraıuly eki ret Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesine depýtat bolyp, omyraýyna «Qurmet Belgisi», «Eń­bek Qyzyl Tý», «Oktıabr revolıý­sııasy», «Lenın» ordenderin taq­sa, Prezıdent Nursultan Nazar­baev­tyń Jarlyǵymen «Parasat» ordenimen marapattaldy. Azamat­tyń boıyndaǵy asyl qasıetin El­basy «Siz kóp jyldar boıy Abaı aýdany sııaqty baı tarıhy-dástúri bar elge basshylyq etkende sizdiń boıyńyzdaǵy iskerlik pen bilimdilik, kisilik qasıetter barynsha kórindi. Búgingi atqaryp júrgen qoǵamdyq qyzmetińiz de qurmetke laıyq», dese, qara sózdiń has sheberi Ábish Kekilbaev: «...Uly Abaı jaratylǵan arýaqty ólkeniń eko­no­mıkasy men mádenıetin, áleý­met­tik ómirin áıgili babanyń arýa­ǵyna laıyq deńgeıge kóterýge kóp eńbek sińirip, myńdar maqtan tutar mereı ıelendińiz, esimińiz kúlli Qazaq eline keńinen tarady» depti. Syılas inileri Murat Áýezov: «Kezinde dúıim Shyńǵystaý elin ıad­ro­lyq synaqtar saldarynan saqtap qalýǵa kóp kúsh-qaırat kórsettińiz, jiger tanyttyńyz jáne eńbek si­ńirdińiz», dep izet kórsetse, Iman­ǵalı Tasmaǵambetov: «Asyly, bar erik-jigerin, qazyna jyldaryn el jurtynyń maqsat-muratyna arna­ǵan ózińizdeı ardager azamatymyz­dyń, aǵa lektiń ǵumyr joly – bú­gingi býynǵa úlgi-ónege, ári sabaq», degen iltıpatyn alǵa tartypty. Qazir aǵalyq jastan atalyq jas­qa jetken Hafız Ybraıuly 60 jylǵa taıaý juptary jazylmaı qatar kele jatqan Kamal jeńgemiz ekeýi eki ul, eki qyzdan taraǵan 10 nemere, 7 shóbereniń qyzyǵyn kó­rip otyrǵan baqytty jandar. Súleımen MÁMET. Semeı.