*Álıhan Bókeıhan-150
HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basy Qazaqstan tarıhyndaǵy bolashaqqa altyn kópir salǵan asa mańyzdy kezeń bolǵan edi. Bul tikeleı Reseı ımperııasynyń otarlyq saıasatyna qarsy batyl ún kótergen, onyń ezgisinen aryltý úshin eń birinshi ulttyń sanasyn oıatý, ony bilim-ǵylymǵa, adamzat qoly jetken mádenıetke úgittegen, sonyń negizinde tutas halyqty bir týdyń astyna biriktirýge umtylǵan Alash ult-azattyq qozǵalysymen baılanysty boldy. О́ziniń saıası top basshylary, qozǵaýshy kúshi men aldyna qoıǵan maqsaty men muraty jaǵynan bul qozǵalys qazaq tarıhyndaǵy eń mańyzdysy ári joǵary deńgeıde uıymdasqany, óziniń kúres jolynda tuńǵysh ulttyq-demokratııalyq saıası partııa men qazaqtyń jańa sıpattaǵy Alashorda úkimetin qurý deńgeıine deıin kóterile alǵany bolatyn. О́z muratyna túgeldeı jete almasa da, asqaq ıdeıasy 70 jyldan keıin júzege asqan osy aıryqsha qoǵamdyq qubylystyń basynda asa kórnekti saıası reformator, ǵulama ǵalym Álıhan Bókeıhan turdy.
Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanov óz keziniń tálim-tárbıesi jetkilikti áleýmettik ortada ósti. Azattyq pen erkindikti jyrlaǵan ultymyzdyń asa baı aýyz ádebıeti onyń áleýmettik tanymyn qalyptastyrdy. Alaıda, bolashaq saıasatkerdiń ómirinde Sankt-Peterbýrgtegi Orman ınstıtýyndaǵy oqý erekshe ról atqardy. Bul orys qoǵamyna kapıtalıstik qarym-qatynastar enip, jumysshy taby túrli saıası partııalarǵa birigip, marksızm ilimi olardyń ıdeologııasy retinde nasıhattalyp, ortalyq jerlerde ereýilder boı kótere bastaǵan kez edi. Á.Bókeıhan sabaqtan tys kezderde stýdenttik qozǵalystarǵa belsendi qatysyp, jańa ilim týraly qyzý pikirtalastarda ekonomıkalyq materıalızm qaǵıdalaryn qorǵaǵan kórinedi. Osylardyń barlyǵy onyń Reseıdiń qazaq dalasyndaǵy otarshyldyq saıasatynyń qyr-syryn uǵyna túsinýine ıgi yqpal etedi.
Á.Bókeıhan Máskeýdegi oqýdy bitirgennen keıin Ombyǵa kelip dittegen qyzmetine ornalasa almaı, Orman sharýashylyǵy ýchılıshesine oqytýshy bolady. Qalanyń qoǵamdyq-saıası ómirine jıi aralasady. Ortalyqtan jer aýdarylyp kelgen progresshil pikirdegilermen qarym-qatynasqa túsedi. Jergilikti jáne sanktpeterbýrgtik basylymdarǵa saıası baǵyttaǵy maqalalarymen turaqty atsalysady. Osy jyldary ol Aqmola, Semeı jáne Torǵaı oblystaryn qamtyǵan F.A.Sherbına bastaǵan ekspedısııa jumysyna qatysyp, qazaq halqynyń taǵdyry úshin asa mańyzdy jer qatynastary máselesin tereńirek bile túsedi. Keıin óz shákirtterine «Ultqa paıdaly adam bolǵyńyz kelse, bárinen buryn orys ókimetiniń atamekenimizdegi jer saıasatyn muqııat zerttep, úırenýge tyrysyńyz. Sizge ne isteý kerektigin osy saıasattyń ózi-aq kórsetip beredi», dep keńes berýi jaıdan-jaı emes edi.
Á.Bókeıhan Reseıdegi jetekshi saıası uıymdardyń biri – Konstıtýsııalyq demokratııa (kadet) partııasynyń múshesi retinde osyǵan Ombydaǵy saıası belsendilerden shaǵyn top uıymdastyryp, sonyń qazaq bólimshelerin ashý maqsatymen Oral, Semeıde arnaıy jıyndar ótkizedi. Degenmen, onyń saıası kózqarasy men áleýmettik belsendiligin ushtaı túsýge, múldem jańa sapaǵa kóterilýine tuńǵysh orys revolıýsııasynyń áseri erekshe bolady. Kóterilis jeńilis tapqanymen, birige alsa halyqtyń qolynan kóp nárse keletinin baıqatqan edi.
Alash basshylary buqara arasyndaǵy nasıhat, úgit jumysyna kóbirek kóńil bólý maqsatynda, halyqtyń áleýmettik sanasyn kóterýde, onyń kúsh-jigerin biriktirýde gazettiń aıryqsha ról atqaratynyn, onyń qajettiligin jaqsy túsindi. Sondyqtan, Á.Bókeıhan qazaqtyń tuńǵysh basylymy «Dala ýálaıaty» gazeti jabylǵannan keıin, qazaq tilinde gazet shyǵarýǵa bar kúsh-jigerin salyp, onyń saıası basshysy, tikeleı uıymdastyrýshysy jáne belsendi avtory da bolyp, jalpy basylymnyń ulttyq deńgeıge kóterilýine zor úles qosty. Sodan qoǵamdyq-saıası jáne ádebı-mádenı basylym – «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy 2 aqpandaǵy №1 nómiri Orynbor qalasynda jaryq kórdi. Muhtar Áýezov sózimen aıtqanda, «el dertiniń sebebin uǵyp, emin bilip, endi qazaqty oıatyp, kúshin bir jerge jıyp, patsha saıasatyna qarsylyq oılap, qurǵaq ýaıymnan da, bos sózden de iske qaraı aıaq basamyz dep, talap qyla bastaǵan ýaqytta» shyqqan bul gazet, shyn máninde, Alash qozǵalysynyń aqparattyq aıbyndy minberi bola aldy. 1913-1918 jyldary osy basylym betinde Á.Bókeıhannyń 250-den astam maqalalary, ǵylymı zertteýleri, aýdarmalary jaryq kórgen eken.
Birinshi dúnıejúzilik soǵys pen 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysy jáne basqa da jaǵdaılardan týyndaǵan daǵdarys 1917 jylǵy Aqpan býrjýazııalyq-demokratııalyq revolıýsııasyn jaqyndatqany belgili. Patshalyq monarhııanyń taqtan túsýi qazaq halqynyń saıası sanasynyń kótepilip, ult-azattyq qozǵalystyń jańa óris alýyna aıryqsha áser etti. «Qazaq» gazetinde basylǵan Alash jetekshileri Álıhan Bókeıhan, Mustafa Shoqaı jáne Mirjaqyp Dýlatov úsheýi qol qoıǵan «Alash ulyna» atty súıinshi hatta «kıiz týyrlyqty qazaqtyń oń jaǵynan aı, sol jaǵynan kún týdy» dep qýana jazyldy. Alaıda, kóp uzamaı-aq Ýaqytsha úkimet kútken úmitti aqtamady. Onyń kadet basshylary jerdiń adamǵa menshik retinde berilýin qalady, ult avtonomııasyna, shirkeýdi memleketten bólýge qarsy boldy. Osylar ashyq baıan etilgen Búkilqazaqtardyń ekinshi sezinen keıin ile-shala, 1917 jylǵy 23 jeltoqsanda «Qazaq» gazetinde basylǵan «Men kadet partııasynynan nege shyqtym?» atty qysqa ǵana maqalada Á.Bókeıhan taǵy bir asa mańyzdy qadam jasalǵany týraly málimdeıdi. Ol óziniń «Alash» partııasyn qurýǵa bel býǵany edi. Bulaı lıberaldyq partııadan qol úzip, ulttyq-demokratııalyq ustanymǵa bet burýy bolashaq «Alash» partııasy kóseminiń úlken saıasatker bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy.
Ýaqytsha úkimet jaǵdaıynda túrli partııalar saıası sahnaǵa shyǵyp, olar óz maqsattaryn aıqyndaı bastaǵan edi. Alash jetekshileri de qazaqtarǵa taptyq ıdeologııaǵa negizdelgen bolshevızm emes, ulttyq múddege negizdelgen, bir ortalyqtan basqaratyn búkil qazaqqa ortaq partııa kerek degen oıǵa keledi. Munyń ústine, sońǵy onshaqty jylda jalpy qazaq jurtynyń qoldaýyna súıengen, basy-qasynda Á.Bókeıhan bastaǵan zııaly top júrgen ult-azattyq qozǵalys saıası partııaǵa aınala bastaǵan da bolatyn.
1917 jyldyń 21-26 shildesi kúnderi Orynbor qalasynda ótken Birinshi búkilqazaqtyq sezdiń eń mańyzdy sheshimderiniń biri saıası partııa qurǵandyǵy boldy. Oǵan Á.Bókeıhan bastaǵan top jetekshilik etti. Partııa qazan aıynda «Alash» atyn ıelendi. Sondaı-aq, partııa baǵdarlamasynyń jobasy «Qazaq» gazetiniń 1917 jylǵy 21 qarashadaǵy sanynda jarııalanyp, sol jylǵy jeltoqsanda ótken Búkilqazaqtyq ekinshi sezde qabyldandy jáne Alashorda úkimetiniń baǵyt-baǵdaryna aınaldy. Eger Qazaq eliniń ózin ózi basqaratyn memlekettik júıesin qurý, Reseıden qonys aýdarýshylardy toqtatý, jańa ómir suranysyna jaýap beretindeı qoǵamdy demokratııalyq murattar baǵytynda ózgertý, bilim jáne ulttyq mádenıettiń damýyna keń jol ashý Alash qozǵalysynyń basty maqsaty bolsa, «Alash» partııasynyń baǵdarlamasynyń mazmuny da osy bolatyn.
Qazaqtyń arǵy-bergi tól tarıhynda tereń iz qaldyrǵan «Alash» sııaqty saıası partııa bolǵan emes. Onyń baǵdarlamasynyń avtorlary sol kezdegi dúnıejúziniń aldyńǵy qatarly elderiniń tájirıbelerin paıdalana otyryp, qazaq halqyn derbes damý men progress jolyna bastaıtyn memlekettik-quqyqtyq ıdeıalardy usynǵan edi. Keıingi tarıh qazaq qoǵamyndaǵy áleýmettik-saıası oıdyń deńgeıin tanytatyn «Alash» partııasy baǵdarlamasynyń bolshevıkter usynǵan jobalardan anaǵurlym artyq ekenin dáleldedi.
Batys elderindegi saıası partııalar tájirıbesin saralaı kele jazylǵan «Ystambul Hám qylılar» degen maqalasynda Álıhan Bókeıhan: «Anglııadaǵy qashannan beri eki-aq partııa: biri bostandyq, jyldam ilgeri basqan. ...Ekinshi Anglııanyń saıası partııasy aqyryn júrip, eskini buzyp-jarmaı, eppen is qylǵan», dedi. Saıası mádenıeti joǵary elderdegi qospartııalyqty avtor jaıdan-jaı úlgi etip otyrǵan joq. Bul arada áńgime el ishindegi saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerdi taldaý, osyǵan baılanysty ózderiniń baǵyt-baǵdarlaryn aıqyndaý negizinde retine qaraı bılikke kelip otyratyn eń jetekshi konservatorlar men leıborıster partııalary jóninde bolǵan shyǵar.
Qazaq halqyn otarlyq ezgiden qutqarý men qazaq qoǵamyn órkenıetti elder qataryna jetkizýdi tý etken Alash partııasy, ókinishke qaraı, 1918 jyldyń jazynda bastalǵan Azamat soǵysynan qalyptasyp úlgere almady. Biraq jalpyulttyq máselelerdi turaqty nazarda ustaǵan partııa jetekshileri Alash avtonomııasyn quryp, onyń Ulttyq keńesin qalyptastyrdy. Eki jarym jyldaı ómir súrgen Alashorda úkimeti óz qyzmetine osy partııanyń baǵdarlamasyn negiz etti. Bul qysqa ǵana ómir súrgen saıası uıym úshin az emes edi.
Patshalyq Reseı qulap, bılik basyna kelgen Ýaqytsha úkimettiń saıası turaqsyzdyǵy Reseıdiń shet aımaqtary túgil ımperııanyń negizgi ulty orystyń da ózekti máselesin sheshe alýǵa qaýqarsyz boldy. Alyp el ishi zorlyq pen zombylyqqa ulasqan anarhııaǵa aınaldy. «Qazaq» gazetiniń 249-nómirinde jarııalanǵan mynandaı málimetke nazar aýdara keteıik: «...Pishpektegi qazaq, qyrǵyz, sart halyqtarynyń tynyshy ketip tur. Soldattar, soldat qatyndary, taǵy da kim ekeni belgisizder kúndiz-túni demeı urlap, talap, uryp-soǵyp qatty jábir berip tur. Teńdik zaman týdy desek te, bizdiń Jetisý eski zorlyqtan qutyla almaı tur». Bul, ásirese, sol kezdegi shetkeri aımaqtardaǵy kúndelikti qubylys bolatyn.
1917 jyldyń qazanynda Reseıdiń bılik basyna bolshevıkterdiń kelgeni belgili. Alash kósemderiniń biri Ahmet Baıtursynov bul ózgeriske óz baǵasyn 1919 jylǵy «Revolıýsııa jáne qazaqtar» atty maqalasynda ashyq bildirgen bolatyn. Ol «Qazaqtarǵa Fevral revolıýsııasy qanshalyqty túsinikti bolsa, Oktıabr sosıalıstik revolıýsııasy sonshalyqty túsiniksiz kórindi. Birinshi revolıýsııany qandaı qýanyshpen qarsy alsa, ekinshi revolıýsııany sonshama úreımen qarsy alýǵa týra keldi» dep jazyp qana qoımaı, ekinshi revolıýsııanyń túsiniksiz bolýyn qazaqtarda kapıtalızmniń de, taptyq jiktelýdiń de, tipti, jekemenshiktiń ózin basqa halyqtardaǵydaı aıdar taǵyp ajyratýdyń da qıyndyǵymen uǵyndyrǵan edi.
Mundaı jaǵdaılar Alashorda úkimetiniń ómirge kelýine jol ashyp qana qoıǵan joq, Alash jetekshilerin tikeleı ulttyq memleket qurý týraly oıǵa jeteledi. Onsyz ulttyń máselesin sheshý múmkin emes ekenin tereń uǵynǵan olar Búkilqazaqtardyń ekinshi sezin ótkizýge daıyndyq jumysyna kirisip ketedi. Á.Bókeıhan basqarǵan bes adamnan turatyn uıymdastyrý komıteti «Qazaq» gazeti arqyly qarashanyń 14-i men 26-synda jarııalanǵan asa mańyzdy eki úndeýdiń sońǵysynda Qazaq avtonomııasyn jáne onyń basqarý toby bolyp tabylatyn Ult keńesin saılaý máselesin kóterdi. Avtonomııany áńgime etkende, Á.Bókeıhannyń sol kezdegi Qazaqstannyń kópetnosty (búgingi tilmen aıtqanda – avtor) ekenin eskerýi shyn mánisindegi kóregendigi bolatyn. Ol «Bizdiń qazaq ultynyń avtonomııasy endi turmys halda týysqan avtonomııa bolar emes, jerge baılanysty avtonomııa bolmaq. Ishimizdegi orys muny maquldaıtyn kórinedi», dep jazdy.
Sonymen, 1917 jylǵy jeltoqsannyń 5-13-i kúnderi Orynbor qalasynda ótken Ekinshi búkilqazaqtyq sezd Alashorda atalǵan Alash avtonomııasynyń Ult keńesin 25 adam quramynda saılady, onyń 10-y orys jáne basqa halyqtar ókilderi boldy. Ult keńesiniń árbir oblysta bólimi bolýy josparlandy. Sezd, sonymen qatar, jańa qurylǵan ókimettiń ultaralyq qatynastardaǵy negizgi baǵytyn bylaısha aıqyndaǵan bolatyn: «V. Qazaq-qyrǵyz arasynda turǵan az halyqtardyń quqyqtary teńgeriledi. Alash avtonomııasyna kirgen elderdiń bári búkil mekemelerde sanyna qaraı oryn alady. Alash avtonomııasynyń qol astynda jersiz qalǵan halyqtar bolsa, olarǵa ult hám mádenı avtonomııa beriledi». Al ulttar ózin ózi bıleıdi dep kúndiz-túni urandatqan bolshevıkter basqarǵan 1917 jylǵy 22 qarashada Tashkentte jumysshy, soldat jáne jumysshy depýtattarynyń III sezinde Túrkistan Halyq Komıssarlary Keńesiniń quramyna jergilikti musylman halyqtarynyń birde-bir ókili saılanbaǵan edi.
Alash jetekshileri usynǵan Ult keńesiniń quramy áste memlekettiń ulttyq sıpatyna kereǵar emes-tuǵyn, qaıta onyń áleýmettik kelbetin kóriktendire túsetin faktor bolatyn. Sóıtip, birinshiden, avtonomııaǵa kiretin árbir oblystan ókilder qamtamasyz etildi, ekinshiden, basqarýda ujymdyq qaǵıda tańdaldy.
Álemniń ekinshi ustazy atanǵan ál-Farabı óz kezinde qaıyrymdy qala basshysynda alty túrli qasıet bolýy jáne onyń qatarynda danalyq, asqan paıymdaǵyshtyq, qaltqysyz sendirý jáne óte jaqsy qııaldaý qabileti sııaqtylar bolýy kerektigin aıta otyryp, eger bul qasıetter jetkiliksiz jaǵdaıda qalany bıleýdiń alqaly túrin de joqqa shyǵarmaǵan edi. Jeke bıleýdiń zardaptaryn álem tarıhynan, qazaq handyǵy tájirıbesinen jaqsy biletin Alash basshysy bul ıdeıadan habardar boldy ma, joq pa, ol jaǵy bizge belgisiz. Alaıda, týmysynan demokrat saıasatker ujymdyq basqarýdy tańdaǵan bolatyn. Sezd qabyldaǵan qararda «demokratııalyq parlamenttik respýblıka qurý» týraly qaǵıdanyń kóterilýi de teginnen-tegin emes-ti.
Sezd birneshe mańyzdy sheshimder qabyldady, olardyń ishinde Alashordanyń búkil bılikti óz qolyna tez alýy, avtonomııa qurý týraly máseleler boldy. Biraq avtonomııanyń qurylǵany jóninde habar jarııalanǵan joq. Ol kezde Reseı quryltaıy bolady degen senim mol edi. Avtonomııa bolamyz degen jurttar enshini sodan almaq-tuǵyn. Muny qazaq ólkesindegi basqa jurttarmen kelisip, mılısııany jasaqtap, ult qazynasyn jınap, qamdanǵan soń baryp málimdeýge kelisilgen edi.
Alash avtonomııalyq ulttyq-terrıtorııalyq memlekettiń qurylýy týraly sezdiń sheshiminen soń eki aıdaı (1919 jylǵy 11 aqpanda) ýaqyt ótkende Á.Bókeıhan oǵan baǵa bere kelip: «Sezdiń bul sheshimi qazaqtar mekendegen terrıtorııada anarhııany boldyrmaý, ólkede bolshevızmniń damýyna jol bermeý múddelerinen týyndady. ...Kezekte bostandyqtyń jaýy – bolshevızmmen kúres turdy», degen bolatyn. Alaıda, keńestik shyndyqty moıyndamaǵan qazaqtyń ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshisi jáne kósemi Keńes ókimetine qarsy kontrrevolıýsııalyq kúreske basshylyq jasady, Qazaqstan men Máskeýdegi terrorlyq ortalyqtardyń basshylarymen baılanysty degen jalamen óziniń týǵan halqynyń bostandyǵy men azattyǵy jolynda qurban bolǵan edi. Jarty ǵasyrdan keıin ǵana aqtaldy.
Qazaq tarıhynda buryn bolmaǵan saıası reformatorlyǵymen qatar, Álıhan Bókeıhan bizdiń búginimiz úshin de mańyzyn joımaǵan, qaıta kún ilgeri basqan saıyn mańyzy arta túsken mol mura qaldyrdy. Ol feodaldyq mesheýlik jaǵdaıynda aıaqasty bolǵan ulttyq múddeni qorǵaıtyn, Qazaq elin Eýropanyń órkenıetti elderi qataryna alyp shyǵatyn durys ta tóte jol – ulttyq táýelsizdikti tańdady, demokratııalyq joldy qalady, buǵan negiz bolatyn zańdylyqty kúsheıtýge erekshe kóńil bóldi. О́z kezindegi aldyńǵy qatarly Germanııa, Anglııa sııaqty elderdegi ádil bılikti ónege tuta otyryp, ol bı ádil bolmaı, jurt ońbaq emes degen qorytyndy jasady. Á.Bókeıhan atalǵan elderde zańdy moıyndaý halyqtyń barlyǵyna birdeı tártip bolyp tabylatynyn aıtyp, ádil bı qudaıdan basqadan qoryqpaıtyn bolýy kerek dep, bıliktiń ádilettiligin alǵa tartty. Aǵylshynnyń bıligin, onyń aldynda halyqtyń barlyǵy teń ekenin, onda bı bolmaq zor dáreje, jurt kózinde zor qurmet ekenin atap kórsetti.
Qoǵamnyń demokratııalyq barometrleriniń biri saılaý júıesi ekeni belgili. Á.Bókeıhan óziniń saılaý taqyrybyna jazǵan maqalalarynda patshalyq Reseıdiń otarshyldyq jaǵdaıyndaǵy qazaq dalasyndaǵy saılaý júıesin áńgime etip, bul úderisterdegi kemshilikterdi aıaýsyz synap, bul baǵyttaǵy oń joldy aıqyndady. 1913 jyly alǵash jazylǵan «Saılaý» atty maqalasynda bul saıası naýqannyń qazaq jurtyndaǵy naǵyz jut ekenin, «Mal baǵýsyz, egin salýsyz, pishen shabýsyz» qalyp, baryn salyp shala búlingendegi qazaqtyń negizgi maqsaty bolys, bı, elýbasy, starshyn bolmaq, dushmanynan kek almaq, namysqa tyryspaq, momyn buqara halyqqa alym-shyǵyndy aýdara tastap baı bolý ekenin, biraq budan qazaqqa keleshekte esh paıdanyń, bolystyqta esh qasıettiń joqtyǵyn aıtady.
Munan ári avtor Eýropada saılaýdyń halyq úshin úlken toı ekenin, halyq partııa quryp, «adaspas aq jol», «asqar bel, jurt ilgeri basatyn is qylamyz» dep talasatynyn úlgi etedi. Saılanǵan adamy halyq qyzmetshisi hám orynǵa saılanǵanda mynaý bilgish, mynaý sheshen, mynaý kósem, mynaý ádil dep árqaısysyn óz ornyna saılaıdy deıdi. Osymen qatar, qyrda da júırik, órnekti sheshenderdiń, taza, ádil jaqsylardyń bar ekenin aıta otyryp, saıasatker-demokrat: «Jurt paıdasyna taza jolmen týra bastaıtyn er tabylsa, qazaq halqy sońynan erer edi», dep keleshekke úmitpen qaraıdy. Al «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy №15 sanynda jarııalanǵan «Saılaý» atty ekinshi maqalasynda avtor saılaý úderisinde parasattylyqqa jón silteıdi. Adam balasy ózge haıýannan aıyrylǵanda bulardan aqyldy, qoly sheber bolyp aıyrylǵanyn, baılyq túbi aqyl hám qol ustalyǵy ekenin, osy ekeýi qosylmaı adam balasy qazynaǵa jarymaıtynyn aıta kele: «Aqyl da, ustalyq ta oqýmen, isteýmen júre ulǵaıady. Dúnııadaǵy jer bıligi kúnnen-kúnge aqyldy, usta jurt qolyna aýyp barady», deıdi. Qazaqtyń qazynaǵa qýat beretin adam aqyly, adam qoly, adam jıhaty ekenin óz aıaǵynan ósip-óngen maldy aıdap júrgen eldiń bilmeıtinin eskerte otyryp, «Jurtqa adal bı paıdaly, kópke súıengen, kóp sózin tyńdaǵan, bıligin ornyna qoryqpaı salatyn, aram jemeıtin, is biletin, halyq úshin jaýmen aıtysatyn bolys paıdaly» dep aýylnaılyqqa hat biletin, jol kórgen jasty, jón biletin jaqsyny saılaý kerektigin usynady.
Halqynyń rýhanı jańarýyn kózdegen Álıhan Bókeıhannyń mádenıet pen bilim týraly oılary qazir de qundy. «Rýhanı mádenıet qaraýylynan» degen maqalasynda ol: «Rýhanı mádenıettiń bir belgisi jurt balasyna jalpy oqý, gazeta, kitap oqyp, ǵylym jolyn taný, qol jetkeni ǵylym jolynda izdenip, adam balasyna jaqsylyq jol ashý», deıdi. Al «Serýen jasap zertteý ádisi» atty maqalasynda avtor shyn bilimniń tájirıbeden týatynyn, bilim jolynyń negizi tájirıbe bolatyndyǵyn jattap alǵannyń bilim bolmaıtynyn atap kórsetedi. Adam balasynyń qorshaǵan ortany, jerdi, aýany, sýdy, jandy, jansyzdy tanýy tárbıemen bolatynyn, sóıtip, tájirıbe kózben kórgen, qolmen ustaǵannan jınalatynyn, bilimniń anasy – tájirıbe ekenin aıtyp: «Aqyl zerek tekserip tergep, tereń boılap toqyp, kestelep kózben kórgennen, qolmen ustaǵannan qorytyndy shyǵarady. Bul neshe synnan ótip, taspadaı sydyrylyp, taıaqtaı janylyp, bilim negizi bolyp shyǵady», dep jazdy. 1923 jyly «Temirqazyq» jýrnalynyń №2-3 sandarynda jarııalanǵan «Bilim kúshi» atty maqalasynda Á.Bókeıhan adam ómirindegi bilim qudiretine erekshe kóńil bóledi. «Kóńil júırik pe, kók dónen júırik pe?» deıtin qazaq maqalyn aıta otyryp: «Bilim – almas qanjar. Kim qolǵa alsa, sonyń qoly, salyp qalsa, jaqsy-jamandy aıyrmaı basty alyp túsedi», dep bilimniń bárinen júıriktigin, ótkirligin atap kórsetedi.
Á.Bókeıhan buqaralyq aqparat quralynyń qoǵamdaǵy róline aıryqsha kóńil bólgeni belgili. Buǵan Eýropada gazetke erekshe mán berilip, onyń ǵumyr aınasy, uly patshalyqtyń biri dep sanalatynyn jaqsy biletin saıası tulǵanyń tamasha pýblısıst bolǵandyǵy da ıgi áser etken shyǵar. 1890-jyldardyń aıaǵynan bastalǵan 40 jylǵa sozylǵan óziniń saıası qyzmetinde onyń 50-den astam merzimdi basylymdarda myńnan asa san alýan taqyryptaǵy eńbekteri shyqqan kórinedi. Á.Bókeıhannyń óz qolymen toltyrǵan «Tutqynnyń anketasynda» mamandyǵyn «jýrnalıst», «aýdarmashy» dep kórsetýi teginnen-tegin bolmasa kerek.
Qazaq qoǵamyndaǵy gazettiń ornyn, ony shyǵarýdyń qıyndyqtary men problemalaryn Á.Bókeıhan «Ashyq hat» atty maqalasynda arnaıy sóz ete otyryp, gazet shyǵarýdyń sharty – oqýshynyń barlyǵyn atap kórsetedi. Sonymen qatar, «mańyzdy, ǵumyr tilegine turatyn, kesteli sózdi» maqalalar gazet deńgeıin kóterip qana qoımaı, onyń qazynasyn da molaıtatyndyǵy, gazettiń oqýshysy kóp bolsa, onyń qazynasy da baı bolatyndyǵy, gazettiń jany maqala ekendigi de aıtylady. «Gazetany kúılep, jaratyp báıgege qosýǵa óz aldyna sheber, bilgish, júırik kerek... Gazetaǵa basshy bolý kim bolsa, sonyń qolynan kelmeıdi. Gazeta isi úıdiń aǵashy bolsa, basqarma munyń tezi bolady... Tilshi, habarshy – gazeta otyny», deıdi avtor. Sondaı-aq, gazettiń qashsa qutyla almaıtyn bir isi – saıasat joly deı otyryp, Álıhan Bókeıhan gazettiń aldyńǵy qatarly oqýshylardy saıasat isinen habardar etýi, olardyń saıası sanasyn qalyptastyrýy qajet dep sanaǵan.
Á.Bókeıhan ulttyq mesheýliktiń túp-tamyryn halyqty bıleýshilerdiń nadandyǵy men el birliginiń joqtyǵynan izdedi. Munyń ústine, Reseıdiń otarlaý isi negizinen halyqty «ból de, bıleı ber» saıasatyna qurylǵan-dy. Bul saıasat el ishindegi anarhııany qoldaýǵa, memlekettiń qulaýyna, qazaq qoǵamynyń álsireýine yqpal etetindeı qazaqtardyń júzine, rýyna qarsy baǵyttaldy. Buǵan Alash basshylary ulttyq tutastyq, birlik saıasatyn, bolshevıkterdiń taptyq jikteý saıasatyna ulttyq tutastyq, rýhanı birlikti qarsy qoıdy. 1917 jyly «Qazaq» gazetinde basylǵan «Jalpy Sibir sıezi» atty maqalasynda Álıhan Bókeıhan sol kezdegi el ishindegi saıası jáne áleýmettik jaǵdaıdy tereń sezinip: «Biz qarap otyrsaq, qosaq arasynda bos ketemiz. Qazaq jurty bolyp bas qamyn qylmasaq bolatyn emes. Esik aldynan daýyl, úı artynan jaý keldi. Alashtyń balasy, «aqtaban shubyryndy, alqakól sulamadan» soń, 200 jylda, basyńa bir qıyn is keldi. Aqsaqal aǵa, azamat ini, otbasy arazdyqty, daýdy qoı, birik, jurt qyzmetine kiris! Alashtyń basyn qorǵaýǵa qam qyl!» dep halyqty birlikke shaqyrdy. Bostandyqqa aparatyn jalǵyz jol ulttyq yntymaq qana dep túsindirdi. Osy oıyn jalǵastyra otyryp, Á.Bókeıhan jurtta bereke, birlik úshin ádildiktiń qajet ekenin de atap kórsetti.
О́kinishke qaraı, Á.Bókeıhan bastaǵan Alash jetekshileriniń táýelsizdik úshin jan aıamaı júrgizgen qajyrly kúresi logıkalyq muratyna jete almady. Qazaq taǵdyryna patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatynyń jalǵasyndaı bolǵan keńestik dáýir jazylǵan eken. Keshegi keńestik keńistikte talaı oıran salynyp, halyq qanshama kúızelip, qanshama asyldar aıdalyp, túrmege jabylyp, atyldy. Halyqtyń qaımaǵy sylynyp alyndy. Kommýnızm taýdyń arǵy jaǵynda emes dep kókigen Hrýshevtiń Qazaqstannyń soltústik bes oblysyn Reseıge qosý týraly jymysqy oıy, turlaýsyz tirligi ımperııalyq pıǵyldyń aıqyn kórinisi edi. Bulardyń barlyǵy ondaǵan jyldar ótse de ultymyzdyń jadynan óshken joq, óshe de qoımas.
Tek Táýelsizdik qana joǵaltqanymyzdy taptyryp, óshkenimizdi qaıta jandyryp jatyr. «Tiri bolsam, ...qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» dep halqyna ýáde bergen Alash kóseminiń uly ózgeristerge bastaǵan ıdeıasy jarty ǵasyrdan keıin shynaıy shyndyqqa aınaldy. Ensıklopedııalyq deńgeıdegi ǵulama ǵalym Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhannyń san-salaly ıdeıalary men tamasha oı-tujyrymdary jer betinde qazaq barda máńgi jasaı bermek.
Ábdijálel Bákir,
Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń professory,
saıası ǵylymdar doktory.
HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basy Qazaqstan tarıhyndaǵy bolashaqqa altyn kópir salǵan asa mańyzdy kezeń bolǵan edi. Bul tikeleı Reseı ımperııasynyń otarlyq saıasatyna qarsy batyl ún kótergen, onyń ezgisinen aryltý úshin eń birinshi ulttyń sanasyn oıatý, ony bilim-ǵylymǵa, adamzat qoly jetken mádenıetke úgittegen, sonyń negizinde tutas halyqty bir týdyń astyna biriktirýge umtylǵan Alash ult-azattyq qozǵalysymen baılanysty boldy. О́ziniń saıası top basshylary, qozǵaýshy kúshi men aldyna qoıǵan maqsaty men muraty jaǵynan bul qozǵalys qazaq tarıhyndaǵy eń mańyzdysy ári joǵary deńgeıde uıymdasqany, óziniń kúres jolynda tuńǵysh ulttyq-demokratııalyq saıası partııa men qazaqtyń jańa sıpattaǵy Alashorda úkimetin qurý deńgeıine deıin kóterile alǵany bolatyn. О́z muratyna túgeldeı jete almasa da, asqaq ıdeıasy 70 jyldan keıin júzege asqan osy aıryqsha qoǵamdyq qubylystyń basynda asa kórnekti saıası reformator, ǵulama ǵalym Álıhan Bókeıhan turdy.
Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanov óz keziniń tálim-tárbıesi jetkilikti áleýmettik ortada ósti. Azattyq pen erkindikti jyrlaǵan ultymyzdyń asa baı aýyz ádebıeti onyń áleýmettik tanymyn qalyptastyrdy. Alaıda, bolashaq saıasatkerdiń ómirinde Sankt-Peterbýrgtegi Orman ınstıtýyndaǵy oqý erekshe ról atqardy. Bul orys qoǵamyna kapıtalıstik qarym-qatynastar enip, jumysshy taby túrli saıası partııalarǵa birigip, marksızm ilimi olardyń ıdeologııasy retinde nasıhattalyp, ortalyq jerlerde ereýilder boı kótere bastaǵan kez edi. Á.Bókeıhan sabaqtan tys kezderde stýdenttik qozǵalystarǵa belsendi qatysyp, jańa ilim týraly qyzý pikirtalastarda ekonomıkalyq materıalızm qaǵıdalaryn qorǵaǵan kórinedi. Osylardyń barlyǵy onyń Reseıdiń qazaq dalasyndaǵy otarshyldyq saıasatynyń qyr-syryn uǵyna túsinýine ıgi yqpal etedi.
Á.Bókeıhan Máskeýdegi oqýdy bitirgennen keıin Ombyǵa kelip dittegen qyzmetine ornalasa almaı, Orman sharýashylyǵy ýchılıshesine oqytýshy bolady. Qalanyń qoǵamdyq-saıası ómirine jıi aralasady. Ortalyqtan jer aýdarylyp kelgen progresshil pikirdegilermen qarym-qatynasqa túsedi. Jergilikti jáne sanktpeterbýrgtik basylymdarǵa saıası baǵyttaǵy maqalalarymen turaqty atsalysady. Osy jyldary ol Aqmola, Semeı jáne Torǵaı oblystaryn qamtyǵan F.A.Sherbına bastaǵan ekspedısııa jumysyna qatysyp, qazaq halqynyń taǵdyry úshin asa mańyzdy jer qatynastary máselesin tereńirek bile túsedi. Keıin óz shákirtterine «Ultqa paıdaly adam bolǵyńyz kelse, bárinen buryn orys ókimetiniń atamekenimizdegi jer saıasatyn muqııat zerttep, úırenýge tyrysyńyz. Sizge ne isteý kerektigin osy saıasattyń ózi-aq kórsetip beredi», dep keńes berýi jaıdan-jaı emes edi.
Á.Bókeıhan Reseıdegi jetekshi saıası uıymdardyń biri – Konstıtýsııalyq demokratııa (kadet) partııasynyń múshesi retinde osyǵan Ombydaǵy saıası belsendilerden shaǵyn top uıymdastyryp, sonyń qazaq bólimshelerin ashý maqsatymen Oral, Semeıde arnaıy jıyndar ótkizedi. Degenmen, onyń saıası kózqarasy men áleýmettik belsendiligin ushtaı túsýge, múldem jańa sapaǵa kóterilýine tuńǵysh orys revolıýsııasynyń áseri erekshe bolady. Kóterilis jeńilis tapqanymen, birige alsa halyqtyń qolynan kóp nárse keletinin baıqatqan edi.
Alash basshylary buqara arasyndaǵy nasıhat, úgit jumysyna kóbirek kóńil bólý maqsatynda, halyqtyń áleýmettik sanasyn kóterýde, onyń kúsh-jigerin biriktirýde gazettiń aıryqsha ról atqaratynyn, onyń qajettiligin jaqsy túsindi. Sondyqtan, Á.Bókeıhan qazaqtyń tuńǵysh basylymy «Dala ýálaıaty» gazeti jabylǵannan keıin, qazaq tilinde gazet shyǵarýǵa bar kúsh-jigerin salyp, onyń saıası basshysy, tikeleı uıymdastyrýshysy jáne belsendi avtory da bolyp, jalpy basylymnyń ulttyq deńgeıge kóterilýine zor úles qosty. Sodan qoǵamdyq-saıası jáne ádebı-mádenı basylym – «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy 2 aqpandaǵy №1 nómiri Orynbor qalasynda jaryq kórdi. Muhtar Áýezov sózimen aıtqanda, «el dertiniń sebebin uǵyp, emin bilip, endi qazaqty oıatyp, kúshin bir jerge jıyp, patsha saıasatyna qarsylyq oılap, qurǵaq ýaıymnan da, bos sózden de iske qaraı aıaq basamyz dep, talap qyla bastaǵan ýaqytta» shyqqan bul gazet, shyn máninde, Alash qozǵalysynyń aqparattyq aıbyndy minberi bola aldy. 1913-1918 jyldary osy basylym betinde Á.Bókeıhannyń 250-den astam maqalalary, ǵylymı zertteýleri, aýdarmalary jaryq kórgen eken.
Birinshi dúnıejúzilik soǵys pen 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysy jáne basqa da jaǵdaılardan týyndaǵan daǵdarys 1917 jylǵy Aqpan býrjýazııalyq-demokratııalyq revolıýsııasyn jaqyndatqany belgili. Patshalyq monarhııanyń taqtan túsýi qazaq halqynyń saıası sanasynyń kótepilip, ult-azattyq qozǵalystyń jańa óris alýyna aıryqsha áser etti. «Qazaq» gazetinde basylǵan Alash jetekshileri Álıhan Bókeıhan, Mustafa Shoqaı jáne Mirjaqyp Dýlatov úsheýi qol qoıǵan «Alash ulyna» atty súıinshi hatta «kıiz týyrlyqty qazaqtyń oń jaǵynan aı, sol jaǵynan kún týdy» dep qýana jazyldy. Alaıda, kóp uzamaı-aq Ýaqytsha úkimet kútken úmitti aqtamady. Onyń kadet basshylary jerdiń adamǵa menshik retinde berilýin qalady, ult avtonomııasyna, shirkeýdi memleketten bólýge qarsy boldy. Osylar ashyq baıan etilgen Búkilqazaqtardyń ekinshi sezinen keıin ile-shala, 1917 jylǵy 23 jeltoqsanda «Qazaq» gazetinde basylǵan «Men kadet partııasynynan nege shyqtym?» atty qysqa ǵana maqalada Á.Bókeıhan taǵy bir asa mańyzdy qadam jasalǵany týraly málimdeıdi. Ol óziniń «Alash» partııasyn qurýǵa bel býǵany edi. Bulaı lıberaldyq partııadan qol úzip, ulttyq-demokratııalyq ustanymǵa bet burýy bolashaq «Alash» partııasy kóseminiń úlken saıasatker bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy.
Ýaqytsha úkimet jaǵdaıynda túrli partııalar saıası sahnaǵa shyǵyp, olar óz maqsattaryn aıqyndaı bastaǵan edi. Alash jetekshileri de qazaqtarǵa taptyq ıdeologııaǵa negizdelgen bolshevızm emes, ulttyq múddege negizdelgen, bir ortalyqtan basqaratyn búkil qazaqqa ortaq partııa kerek degen oıǵa keledi. Munyń ústine, sońǵy onshaqty jylda jalpy qazaq jurtynyń qoldaýyna súıengen, basy-qasynda Á.Bókeıhan bastaǵan zııaly top júrgen ult-azattyq qozǵalys saıası partııaǵa aınala bastaǵan da bolatyn.
1917 jyldyń 21-26 shildesi kúnderi Orynbor qalasynda ótken Birinshi búkilqazaqtyq sezdiń eń mańyzdy sheshimderiniń biri saıası partııa qurǵandyǵy boldy. Oǵan Á.Bókeıhan bastaǵan top jetekshilik etti. Partııa qazan aıynda «Alash» atyn ıelendi. Sondaı-aq, partııa baǵdarlamasynyń jobasy «Qazaq» gazetiniń 1917 jylǵy 21 qarashadaǵy sanynda jarııalanyp, sol jylǵy jeltoqsanda ótken Búkilqazaqtyq ekinshi sezde qabyldandy jáne Alashorda úkimetiniń baǵyt-baǵdaryna aınaldy. Eger Qazaq eliniń ózin ózi basqaratyn memlekettik júıesin qurý, Reseıden qonys aýdarýshylardy toqtatý, jańa ómir suranysyna jaýap beretindeı qoǵamdy demokratııalyq murattar baǵytynda ózgertý, bilim jáne ulttyq mádenıettiń damýyna keń jol ashý Alash qozǵalysynyń basty maqsaty bolsa, «Alash» partııasynyń baǵdarlamasynyń mazmuny da osy bolatyn.
Qazaqtyń arǵy-bergi tól tarıhynda tereń iz qaldyrǵan «Alash» sııaqty saıası partııa bolǵan emes. Onyń baǵdarlamasynyń avtorlary sol kezdegi dúnıejúziniń aldyńǵy qatarly elderiniń tájirıbelerin paıdalana otyryp, qazaq halqyn derbes damý men progress jolyna bastaıtyn memlekettik-quqyqtyq ıdeıalardy usynǵan edi. Keıingi tarıh qazaq qoǵamyndaǵy áleýmettik-saıası oıdyń deńgeıin tanytatyn «Alash» partııasy baǵdarlamasynyń bolshevıkter usynǵan jobalardan anaǵurlym artyq ekenin dáleldedi.
Batys elderindegi saıası partııalar tájirıbesin saralaı kele jazylǵan «Ystambul Hám qylılar» degen maqalasynda Álıhan Bókeıhan: «Anglııadaǵy qashannan beri eki-aq partııa: biri bostandyq, jyldam ilgeri basqan. ...Ekinshi Anglııanyń saıası partııasy aqyryn júrip, eskini buzyp-jarmaı, eppen is qylǵan», dedi. Saıası mádenıeti joǵary elderdegi qospartııalyqty avtor jaıdan-jaı úlgi etip otyrǵan joq. Bul arada áńgime el ishindegi saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq máselelerdi taldaý, osyǵan baılanysty ózderiniń baǵyt-baǵdarlaryn aıqyndaý negizinde retine qaraı bılikke kelip otyratyn eń jetekshi konservatorlar men leıborıster partııalary jóninde bolǵan shyǵar.
Qazaq halqyn otarlyq ezgiden qutqarý men qazaq qoǵamyn órkenıetti elder qataryna jetkizýdi tý etken Alash partııasy, ókinishke qaraı, 1918 jyldyń jazynda bastalǵan Azamat soǵysynan qalyptasyp úlgere almady. Biraq jalpyulttyq máselelerdi turaqty nazarda ustaǵan partııa jetekshileri Alash avtonomııasyn quryp, onyń Ulttyq keńesin qalyptastyrdy. Eki jarym jyldaı ómir súrgen Alashorda úkimeti óz qyzmetine osy partııanyń baǵdarlamasyn negiz etti. Bul qysqa ǵana ómir súrgen saıası uıym úshin az emes edi.
Patshalyq Reseı qulap, bılik basyna kelgen Ýaqytsha úkimettiń saıası turaqsyzdyǵy Reseıdiń shet aımaqtary túgil ımperııanyń negizgi ulty orystyń da ózekti máselesin sheshe alýǵa qaýqarsyz boldy. Alyp el ishi zorlyq pen zombylyqqa ulasqan anarhııaǵa aınaldy. «Qazaq» gazetiniń 249-nómirinde jarııalanǵan mynandaı málimetke nazar aýdara keteıik: «...Pishpektegi qazaq, qyrǵyz, sart halyqtarynyń tynyshy ketip tur. Soldattar, soldat qatyndary, taǵy da kim ekeni belgisizder kúndiz-túni demeı urlap, talap, uryp-soǵyp qatty jábir berip tur. Teńdik zaman týdy desek te, bizdiń Jetisý eski zorlyqtan qutyla almaı tur». Bul, ásirese, sol kezdegi shetkeri aımaqtardaǵy kúndelikti qubylys bolatyn.
1917 jyldyń qazanynda Reseıdiń bılik basyna bolshevıkterdiń kelgeni belgili. Alash kósemderiniń biri Ahmet Baıtursynov bul ózgeriske óz baǵasyn 1919 jylǵy «Revolıýsııa jáne qazaqtar» atty maqalasynda ashyq bildirgen bolatyn. Ol «Qazaqtarǵa Fevral revolıýsııasy qanshalyqty túsinikti bolsa, Oktıabr sosıalıstik revolıýsııasy sonshalyqty túsiniksiz kórindi. Birinshi revolıýsııany qandaı qýanyshpen qarsy alsa, ekinshi revolıýsııany sonshama úreımen qarsy alýǵa týra keldi» dep jazyp qana qoımaı, ekinshi revolıýsııanyń túsiniksiz bolýyn qazaqtarda kapıtalızmniń de, taptyq jiktelýdiń de, tipti, jekemenshiktiń ózin basqa halyqtardaǵydaı aıdar taǵyp ajyratýdyń da qıyndyǵymen uǵyndyrǵan edi.
Mundaı jaǵdaılar Alashorda úkimetiniń ómirge kelýine jol ashyp qana qoıǵan joq, Alash jetekshilerin tikeleı ulttyq memleket qurý týraly oıǵa jeteledi. Onsyz ulttyń máselesin sheshý múmkin emes ekenin tereń uǵynǵan olar Búkilqazaqtardyń ekinshi sezin ótkizýge daıyndyq jumysyna kirisip ketedi. Á.Bókeıhan basqarǵan bes adamnan turatyn uıymdastyrý komıteti «Qazaq» gazeti arqyly qarashanyń 14-i men 26-synda jarııalanǵan asa mańyzdy eki úndeýdiń sońǵysynda Qazaq avtonomııasyn jáne onyń basqarý toby bolyp tabylatyn Ult keńesin saılaý máselesin kóterdi. Avtonomııany áńgime etkende, Á.Bókeıhannyń sol kezdegi Qazaqstannyń kópetnosty (búgingi tilmen aıtqanda – avtor) ekenin eskerýi shyn mánisindegi kóregendigi bolatyn. Ol «Bizdiń qazaq ultynyń avtonomııasy endi turmys halda týysqan avtonomııa bolar emes, jerge baılanysty avtonomııa bolmaq. Ishimizdegi orys muny maquldaıtyn kórinedi», dep jazdy.
Sonymen, 1917 jylǵy jeltoqsannyń 5-13-i kúnderi Orynbor qalasynda ótken Ekinshi búkilqazaqtyq sezd Alashorda atalǵan Alash avtonomııasynyń Ult keńesin 25 adam quramynda saılady, onyń 10-y orys jáne basqa halyqtar ókilderi boldy. Ult keńesiniń árbir oblysta bólimi bolýy josparlandy. Sezd, sonymen qatar, jańa qurylǵan ókimettiń ultaralyq qatynastardaǵy negizgi baǵytyn bylaısha aıqyndaǵan bolatyn: «V. Qazaq-qyrǵyz arasynda turǵan az halyqtardyń quqyqtary teńgeriledi. Alash avtonomııasyna kirgen elderdiń bári búkil mekemelerde sanyna qaraı oryn alady. Alash avtonomııasynyń qol astynda jersiz qalǵan halyqtar bolsa, olarǵa ult hám mádenı avtonomııa beriledi». Al ulttar ózin ózi bıleıdi dep kúndiz-túni urandatqan bolshevıkter basqarǵan 1917 jylǵy 22 qarashada Tashkentte jumysshy, soldat jáne jumysshy depýtattarynyń III sezinde Túrkistan Halyq Komıssarlary Keńesiniń quramyna jergilikti musylman halyqtarynyń birde-bir ókili saılanbaǵan edi.
Alash jetekshileri usynǵan Ult keńesiniń quramy áste memlekettiń ulttyq sıpatyna kereǵar emes-tuǵyn, qaıta onyń áleýmettik kelbetin kóriktendire túsetin faktor bolatyn. Sóıtip, birinshiden, avtonomııaǵa kiretin árbir oblystan ókilder qamtamasyz etildi, ekinshiden, basqarýda ujymdyq qaǵıda tańdaldy.
Álemniń ekinshi ustazy atanǵan ál-Farabı óz kezinde qaıyrymdy qala basshysynda alty túrli qasıet bolýy jáne onyń qatarynda danalyq, asqan paıymdaǵyshtyq, qaltqysyz sendirý jáne óte jaqsy qııaldaý qabileti sııaqtylar bolýy kerektigin aıta otyryp, eger bul qasıetter jetkiliksiz jaǵdaıda qalany bıleýdiń alqaly túrin de joqqa shyǵarmaǵan edi. Jeke bıleýdiń zardaptaryn álem tarıhynan, qazaq handyǵy tájirıbesinen jaqsy biletin Alash basshysy bul ıdeıadan habardar boldy ma, joq pa, ol jaǵy bizge belgisiz. Alaıda, týmysynan demokrat saıasatker ujymdyq basqarýdy tańdaǵan bolatyn. Sezd qabyldaǵan qararda «demokratııalyq parlamenttik respýblıka qurý» týraly qaǵıdanyń kóterilýi de teginnen-tegin emes-ti.
Sezd birneshe mańyzdy sheshimder qabyldady, olardyń ishinde Alashordanyń búkil bılikti óz qolyna tez alýy, avtonomııa qurý týraly máseleler boldy. Biraq avtonomııanyń qurylǵany jóninde habar jarııalanǵan joq. Ol kezde Reseı quryltaıy bolady degen senim mol edi. Avtonomııa bolamyz degen jurttar enshini sodan almaq-tuǵyn. Muny qazaq ólkesindegi basqa jurttarmen kelisip, mılısııany jasaqtap, ult qazynasyn jınap, qamdanǵan soń baryp málimdeýge kelisilgen edi.
Alash avtonomııalyq ulttyq-terrıtorııalyq memlekettiń qurylýy týraly sezdiń sheshiminen soń eki aıdaı (1919 jylǵy 11 aqpanda) ýaqyt ótkende Á.Bókeıhan oǵan baǵa bere kelip: «Sezdiń bul sheshimi qazaqtar mekendegen terrıtorııada anarhııany boldyrmaý, ólkede bolshevızmniń damýyna jol bermeý múddelerinen týyndady. ...Kezekte bostandyqtyń jaýy – bolshevızmmen kúres turdy», degen bolatyn. Alaıda, keńestik shyndyqty moıyndamaǵan qazaqtyń ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshisi jáne kósemi Keńes ókimetine qarsy kontrrevolıýsııalyq kúreske basshylyq jasady, Qazaqstan men Máskeýdegi terrorlyq ortalyqtardyń basshylarymen baılanysty degen jalamen óziniń týǵan halqynyń bostandyǵy men azattyǵy jolynda qurban bolǵan edi. Jarty ǵasyrdan keıin ǵana aqtaldy.
Qazaq tarıhynda buryn bolmaǵan saıası reformatorlyǵymen qatar, Álıhan Bókeıhan bizdiń búginimiz úshin de mańyzyn joımaǵan, qaıta kún ilgeri basqan saıyn mańyzy arta túsken mol mura qaldyrdy. Ol feodaldyq mesheýlik jaǵdaıynda aıaqasty bolǵan ulttyq múddeni qorǵaıtyn, Qazaq elin Eýropanyń órkenıetti elderi qataryna alyp shyǵatyn durys ta tóte jol – ulttyq táýelsizdikti tańdady, demokratııalyq joldy qalady, buǵan negiz bolatyn zańdylyqty kúsheıtýge erekshe kóńil bóldi. О́z kezindegi aldyńǵy qatarly Germanııa, Anglııa sııaqty elderdegi ádil bılikti ónege tuta otyryp, ol bı ádil bolmaı, jurt ońbaq emes degen qorytyndy jasady. Á.Bókeıhan atalǵan elderde zańdy moıyndaý halyqtyń barlyǵyna birdeı tártip bolyp tabylatynyn aıtyp, ádil bı qudaıdan basqadan qoryqpaıtyn bolýy kerek dep, bıliktiń ádilettiligin alǵa tartty. Aǵylshynnyń bıligin, onyń aldynda halyqtyń barlyǵy teń ekenin, onda bı bolmaq zor dáreje, jurt kózinde zor qurmet ekenin atap kórsetti.
Qoǵamnyń demokratııalyq barometrleriniń biri saılaý júıesi ekeni belgili. Á.Bókeıhan óziniń saılaý taqyrybyna jazǵan maqalalarynda patshalyq Reseıdiń otarshyldyq jaǵdaıyndaǵy qazaq dalasyndaǵy saılaý júıesin áńgime etip, bul úderisterdegi kemshilikterdi aıaýsyz synap, bul baǵyttaǵy oń joldy aıqyndady. 1913 jyly alǵash jazylǵan «Saılaý» atty maqalasynda bul saıası naýqannyń qazaq jurtyndaǵy naǵyz jut ekenin, «Mal baǵýsyz, egin salýsyz, pishen shabýsyz» qalyp, baryn salyp shala búlingendegi qazaqtyń negizgi maqsaty bolys, bı, elýbasy, starshyn bolmaq, dushmanynan kek almaq, namysqa tyryspaq, momyn buqara halyqqa alym-shyǵyndy aýdara tastap baı bolý ekenin, biraq budan qazaqqa keleshekte esh paıdanyń, bolystyqta esh qasıettiń joqtyǵyn aıtady.
Munan ári avtor Eýropada saılaýdyń halyq úshin úlken toı ekenin, halyq partııa quryp, «adaspas aq jol», «asqar bel, jurt ilgeri basatyn is qylamyz» dep talasatynyn úlgi etedi. Saılanǵan adamy halyq qyzmetshisi hám orynǵa saılanǵanda mynaý bilgish, mynaý sheshen, mynaý kósem, mynaý ádil dep árqaısysyn óz ornyna saılaıdy deıdi. Osymen qatar, qyrda da júırik, órnekti sheshenderdiń, taza, ádil jaqsylardyń bar ekenin aıta otyryp, saıasatker-demokrat: «Jurt paıdasyna taza jolmen týra bastaıtyn er tabylsa, qazaq halqy sońynan erer edi», dep keleshekke úmitpen qaraıdy. Al «Qazaq» gazetiniń 1913 jylǵy №15 sanynda jarııalanǵan «Saılaý» atty ekinshi maqalasynda avtor saılaý úderisinde parasattylyqqa jón silteıdi. Adam balasy ózge haıýannan aıyrylǵanda bulardan aqyldy, qoly sheber bolyp aıyrylǵanyn, baılyq túbi aqyl hám qol ustalyǵy ekenin, osy ekeýi qosylmaı adam balasy qazynaǵa jarymaıtynyn aıta kele: «Aqyl da, ustalyq ta oqýmen, isteýmen júre ulǵaıady. Dúnııadaǵy jer bıligi kúnnen-kúnge aqyldy, usta jurt qolyna aýyp barady», deıdi. Qazaqtyń qazynaǵa qýat beretin adam aqyly, adam qoly, adam jıhaty ekenin óz aıaǵynan ósip-óngen maldy aıdap júrgen eldiń bilmeıtinin eskerte otyryp, «Jurtqa adal bı paıdaly, kópke súıengen, kóp sózin tyńdaǵan, bıligin ornyna qoryqpaı salatyn, aram jemeıtin, is biletin, halyq úshin jaýmen aıtysatyn bolys paıdaly» dep aýylnaılyqqa hat biletin, jol kórgen jasty, jón biletin jaqsyny saılaý kerektigin usynady.
Halqynyń rýhanı jańarýyn kózdegen Álıhan Bókeıhannyń mádenıet pen bilim týraly oılary qazir de qundy. «Rýhanı mádenıet qaraýylynan» degen maqalasynda ol: «Rýhanı mádenıettiń bir belgisi jurt balasyna jalpy oqý, gazeta, kitap oqyp, ǵylym jolyn taný, qol jetkeni ǵylym jolynda izdenip, adam balasyna jaqsylyq jol ashý», deıdi. Al «Serýen jasap zertteý ádisi» atty maqalasynda avtor shyn bilimniń tájirıbeden týatynyn, bilim jolynyń negizi tájirıbe bolatyndyǵyn jattap alǵannyń bilim bolmaıtynyn atap kórsetedi. Adam balasynyń qorshaǵan ortany, jerdi, aýany, sýdy, jandy, jansyzdy tanýy tárbıemen bolatynyn, sóıtip, tájirıbe kózben kórgen, qolmen ustaǵannan jınalatynyn, bilimniń anasy – tájirıbe ekenin aıtyp: «Aqyl zerek tekserip tergep, tereń boılap toqyp, kestelep kózben kórgennen, qolmen ustaǵannan qorytyndy shyǵarady. Bul neshe synnan ótip, taspadaı sydyrylyp, taıaqtaı janylyp, bilim negizi bolyp shyǵady», dep jazdy. 1923 jyly «Temirqazyq» jýrnalynyń №2-3 sandarynda jarııalanǵan «Bilim kúshi» atty maqalasynda Á.Bókeıhan adam ómirindegi bilim qudiretine erekshe kóńil bóledi. «Kóńil júırik pe, kók dónen júırik pe?» deıtin qazaq maqalyn aıta otyryp: «Bilim – almas qanjar. Kim qolǵa alsa, sonyń qoly, salyp qalsa, jaqsy-jamandy aıyrmaı basty alyp túsedi», dep bilimniń bárinen júıriktigin, ótkirligin atap kórsetedi.
Á.Bókeıhan buqaralyq aqparat quralynyń qoǵamdaǵy róline aıryqsha kóńil bólgeni belgili. Buǵan Eýropada gazetke erekshe mán berilip, onyń ǵumyr aınasy, uly patshalyqtyń biri dep sanalatynyn jaqsy biletin saıası tulǵanyń tamasha pýblısıst bolǵandyǵy da ıgi áser etken shyǵar. 1890-jyldardyń aıaǵynan bastalǵan 40 jylǵa sozylǵan óziniń saıası qyzmetinde onyń 50-den astam merzimdi basylymdarda myńnan asa san alýan taqyryptaǵy eńbekteri shyqqan kórinedi. Á.Bókeıhannyń óz qolymen toltyrǵan «Tutqynnyń anketasynda» mamandyǵyn «jýrnalıst», «aýdarmashy» dep kórsetýi teginnen-tegin bolmasa kerek.
Qazaq qoǵamyndaǵy gazettiń ornyn, ony shyǵarýdyń qıyndyqtary men problemalaryn Á.Bókeıhan «Ashyq hat» atty maqalasynda arnaıy sóz ete otyryp, gazet shyǵarýdyń sharty – oqýshynyń barlyǵyn atap kórsetedi. Sonymen qatar, «mańyzdy, ǵumyr tilegine turatyn, kesteli sózdi» maqalalar gazet deńgeıin kóterip qana qoımaı, onyń qazynasyn da molaıtatyndyǵy, gazettiń oqýshysy kóp bolsa, onyń qazynasy da baı bolatyndyǵy, gazettiń jany maqala ekendigi de aıtylady. «Gazetany kúılep, jaratyp báıgege qosýǵa óz aldyna sheber, bilgish, júırik kerek... Gazetaǵa basshy bolý kim bolsa, sonyń qolynan kelmeıdi. Gazeta isi úıdiń aǵashy bolsa, basqarma munyń tezi bolady... Tilshi, habarshy – gazeta otyny», deıdi avtor. Sondaı-aq, gazettiń qashsa qutyla almaıtyn bir isi – saıasat joly deı otyryp, Álıhan Bókeıhan gazettiń aldyńǵy qatarly oqýshylardy saıasat isinen habardar etýi, olardyń saıası sanasyn qalyptastyrýy qajet dep sanaǵan.
Á.Bókeıhan ulttyq mesheýliktiń túp-tamyryn halyqty bıleýshilerdiń nadandyǵy men el birliginiń joqtyǵynan izdedi. Munyń ústine, Reseıdiń otarlaý isi negizinen halyqty «ból de, bıleı ber» saıasatyna qurylǵan-dy. Bul saıasat el ishindegi anarhııany qoldaýǵa, memlekettiń qulaýyna, qazaq qoǵamynyń álsireýine yqpal etetindeı qazaqtardyń júzine, rýyna qarsy baǵyttaldy. Buǵan Alash basshylary ulttyq tutastyq, birlik saıasatyn, bolshevıkterdiń taptyq jikteý saıasatyna ulttyq tutastyq, rýhanı birlikti qarsy qoıdy. 1917 jyly «Qazaq» gazetinde basylǵan «Jalpy Sibir sıezi» atty maqalasynda Álıhan Bókeıhan sol kezdegi el ishindegi saıası jáne áleýmettik jaǵdaıdy tereń sezinip: «Biz qarap otyrsaq, qosaq arasynda bos ketemiz. Qazaq jurty bolyp bas qamyn qylmasaq bolatyn emes. Esik aldynan daýyl, úı artynan jaý keldi. Alashtyń balasy, «aqtaban shubyryndy, alqakól sulamadan» soń, 200 jylda, basyńa bir qıyn is keldi. Aqsaqal aǵa, azamat ini, otbasy arazdyqty, daýdy qoı, birik, jurt qyzmetine kiris! Alashtyń basyn qorǵaýǵa qam qyl!» dep halyqty birlikke shaqyrdy. Bostandyqqa aparatyn jalǵyz jol ulttyq yntymaq qana dep túsindirdi. Osy oıyn jalǵastyra otyryp, Á.Bókeıhan jurtta bereke, birlik úshin ádildiktiń qajet ekenin de atap kórsetti.
О́kinishke qaraı, Á.Bókeıhan bastaǵan Alash jetekshileriniń táýelsizdik úshin jan aıamaı júrgizgen qajyrly kúresi logıkalyq muratyna jete almady. Qazaq taǵdyryna patshalyq Reseıdiń otarlaý saıasatynyń jalǵasyndaı bolǵan keńestik dáýir jazylǵan eken. Keshegi keńestik keńistikte talaı oıran salynyp, halyq qanshama kúızelip, qanshama asyldar aıdalyp, túrmege jabylyp, atyldy. Halyqtyń qaımaǵy sylynyp alyndy. Kommýnızm taýdyń arǵy jaǵynda emes dep kókigen Hrýshevtiń Qazaqstannyń soltústik bes oblysyn Reseıge qosý týraly jymysqy oıy, turlaýsyz tirligi ımperııalyq pıǵyldyń aıqyn kórinisi edi. Bulardyń barlyǵy ondaǵan jyldar ótse de ultymyzdyń jadynan óshken joq, óshe de qoımas.
Tek Táýelsizdik qana joǵaltqanymyzdy taptyryp, óshkenimizdi qaıta jandyryp jatyr. «Tiri bolsam, ...qazaqqa qyzmet qylmaı qoımaımyn» dep halqyna ýáde bergen Alash kóseminiń uly ózgeristerge bastaǵan ıdeıasy jarty ǵasyrdan keıin shynaıy shyndyqqa aınaldy. Ensıklopedııalyq deńgeıdegi ǵulama ǵalym Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhannyń san-salaly ıdeıalary men tamasha oı-tujyrymdary jer betinde qazaq barda máńgi jasaı bermek.
Ábdijálel Bákir,
Qazaq gýmanıtarlyq zań ýnıversıtetiniń professory,
saıası ǵylymdar doktory.
