Tórtinshi synypty jáne besinshiniń eki toqsanyn Almatyda jańadan ashylǵan №2 mektep-ınternatynda oqyǵanmyn. On alty jasynda kolhozdyń bir otar qoıyna ıe bolǵan kókem О́zbek aýyl mańyndaǵy qystaýda otyrady eken. Baıjuman (Bákeń) ekeýmizden bes jáne jeti jasqa úlken kókemiz soǵystyń aldynda týsa, biz soǵystan keıin dúnıe esigin ashqandarmyz. Aramyz eki jyl.
Sol qysqy demalysqa kelgende kókem qoıǵa shyqqanda paıda bolǵan kóksur ıti Baıǵasqa kúshiktepti. Bes kúshiktiń ekeýin bizge enshilep berdi. Bákeń óz kúshigin Jeltaban dep qoıdy, men Jelaıaq dep atadym. Kúni boıy kúshikterimizben oınaımyz da, túnge qaraı ekeýmiz sol uıalas kúshikterimiz sekildi qushaqtasyp uıyqtaımyz. Kishkentaı kezden solaı óskendikten, tete bolsaq ta tatý edik.
Demalys bitip, men Almatyǵa attanar kezde ekeýmiz de buzyldyq. Súp-súıkimdi kúshigimdi qımaǵandyqtan ba, álde ınternatta júrip, Bákeńdi saǵynǵandyqtan ba, kózime jas úıirile berdi, Bákeń de tunjyrap qaldy. Jolǵa jınalyp jatqanda sózdi kókem bastady: «Apa, uıalas kúshikterdeı bolǵan ekeýin qalaı ajyratamyz, osy balany ınternattan shyǵaryp-aq alshy». Úlken uly solaı dep edi, apam ortanshysynyń birinshi synypqa barǵanda qalaı jylaǵanyn esine túsirdi. Bákeń kishkene kezinde óte buzyq bolypty da, ákemiz ben apamyz bes jasynda mektepke beripti. Ákemiz kolhozdyń darbyzyn kútetin, úıde únemi dáý-dáý qara darbyzdar bolatyn. Ol kezde oqymaıtyn meniń darbyz jep otyrysyma qyzyǵa ma, álde ekeýmizdiń oınaǵanymyzdy qımaı ma, Bákeń: «Apataı, mektepke barmaıynshy, qyzyńdy jubataıynshy», dep jylaıdy eken. Ekeýmizdiń birge oınaǵanymyzdy mektepke barýdan artyq kórse kerek.
Bákeń segizinshige kóshkende Talǵardaǵy ınternatqa aýysty. Alǵash demalysqa kelgende baıqadym, kádimgideı ózgere bastapty. Sol kezdegi bozbalalar qoıatyn «kanadka» deıtin shash úlgisin qoıypty, kúrtkesiniń jeńin túrip, jaǵasyn kóterip júretin bolypty. Onyń júris-turysyna qyzyǵatyn boldym. Sonyń aıtqan áńgimelerin qyzyǵa tyńdaımyn. Talǵardyń ınternaty eń bir keremet oryn bolyp elesteıtin. Apam maǵan dúkennen kıim almaıdy, men Bákeń bir jyl kıgen jeıdeleri men kúrtkelerin ary qaraı tozdyratynmyn. Osylaısha meniń erte bastan bozbala bolyp qalyptasýyma Bákeńe elikteýim, jýrnalıst bolsam degen alǵashqy balań oılarymnyń paıda bolýyna Bákeń qusap áńgime aıta alsam degen qulshynysym sebep bolǵandaı. Aýyl mektebin bitirgen soń men de basqa jaqqa burylmaı, Talǵar ınternatyna barǵanmyn. Bastapqy №2 mektep-ınternatty bitirgender muǵalim, ınjener, mal dárigeri oqýyna túsip jatqanda meniń mamandyqtyń tóresi – jýrnalıstikti tańdaýyma da, ómirlik jarymdy jolyqtyrýyma da Talǵar ınternaty sebep boldy.
Ekeýmiz ala jazdaı kókeme kómektesemiz, eki bala bir otar qoıdy baǵyp, ony kemi jarty aıǵa demalysqa jiberemiz. «Uıalas eki inim kelip, qolym uzaryp qaldy», dep kókemiz maqtana aıtatyn. Bákeń keıin áskerge alynǵanda úsh jyldyq qyzmetin Reseıdiń Vladımır oblysyndaǵy Vıaznıkı qalasynda atqardy. Apam ortanshy ulyna qatty alańdady. «Hat jazyp qoısańshy, tynysh júrsin dep aıt. Neǵyp júr eken?», dep otyratyn. Jazǵa salym áskerı komıssarıattan ótkende meniń teńiz flotyna alynatynym belgili bolyp, ekeýmiz bes jyldaı kórispeı qalatynymyz anyqtalǵan soń Bákeńdi izdep, Vıaznıkıge barǵanmyn. Qasynda eki kún bolyp, kileń basqa ult ókilderiniń arasynda uıalas baýyrymnyń tóbesi kókke eki-aq eli jetpeı júrgenin kórip, máz bolǵan edim.
Áskerden kelgen soń Bákeń Polıtehnıkalyq ınstıtýttyń azamattyq qurylys fakýltetine oqýǵa tústi. Alaıda, sony oqymady. «Ondaǵy bes jyl oqytatyn nárselerdi men bylaı da biletinmin», deıdi qazir sol oqýy týraly sóz qozǵalsa. Aýylda Bákeńniń qurylys brıgadasy salǵan úıler áli de tizilip tur. Búginde Orazkúl jeńgemiz ekeýi turyp jatqan úıin irgetasynan bastap, shatyryna deıin ózi salyp shyqty. Ekeýiniń otbasy qurýyna da men sebepshi bolǵanmyn. Jazda úıdiń janyna qyzanaq otyrǵyzatynmyn. Kúnde sýaryp turý úshin janynan úlken shuńqyr qazyp, sýǵa toltyryp qoıamyn. Túnde kınodan keıin qydyrystap júrgende bolashaq jeńgemiz qyzanaq jemek bolyp, aryq jaǵalap kele jatyp, shuńqyrǵa qulap túsedi. Ústi-basynyń bári sý bolyp, tańǵa deıin kıimderin keptire almaıdy da, úıine barýdyń ornyna, Bákeńniń aıtqanyna kónip, turmys qurýǵa kelisedi. Tańǵy saǵat beste meni oıatady: «Biz úılenetin boldyq». Tátti uıqyny qııatyn emespin. Bákeń ekinshi qaıtara kelgende: «Kúndiz úılenýge bolmaı ma», deımin. Dabyrlasa sóıleskenimizden apam oıanyp: «Kelin ózi kelip turǵanda qalaı jatamyz?» deıdi. Sóıtip, úlken jeńgem ekeýi shymyldyq kerip, ústi-basy sý-sý Orekeńdi úıge kirgizip alǵanbyz. Biraz qamyqqan Kúná qudaǵıǵa Orekeńniń ápkesi Amankúl: «Baıjumanǵa barsa, qyzyń qor bolmaıdy», dep jubatqan eken. Sol enesin keıin arýlap Bákeń ózi jóneltti. Zaıyby ekeýi jaqsy otbasyn qalyptastyrdy, Orekeń eki qyz, tórt ul týyp berdi. Qazir eki qyzy, eki uly otbastarymen Almatyda turady, alty nemereleri bar.
Biraq ekeýiniń úılený toılaryna men qatysa almadym. Sol jyly oqýǵa tústim de, aýylsharýashylyq jumysyna temeki japyraǵyn jınaýǵa barǵanbyz. Jumysqa aparǵan oqytýshy meni toıǵa jibermedi. Keıin estidim, baýyrym: «Toıdy ótkizbeı-aq qoıalyq, baýyrymsyz qalaı úılenemin, kelip qalar» dep, tún jarymǵa deıin toıdy bastatpapty. Sońynan úlkender jaǵy basý aıtyp, kóndiripti. Tórtinshi qyrkúıekte men de túnimen uıyqtaı almadym. Osyndaı shaqty bir jyldan soń ózim úılengende de bastan keshetinimdi ol kezde bilmeppin. Ekeýmiz de úılengen soń aýylda ótken bir toıdan oralǵanda Bákeń tórde salynǵan tósekke qısaıa ketip: «Biz Erekeń ekeýmiz birge jataıyqshy», degeni bar. Jeńgem Orekeń: «Kelin qaıda jatady?» dep turǵyzǵan edi. Kózin ýqalap otyrǵan Bákeń sonda: «Ekeýmizdi qudaıdan basqa eshkim de ajyrata almas deýshi edim», dep keńkildep jylaǵany esimde. Keıde sol úni oıǵa oralsa, kózime jas keledi. «Tolǵaýy toqsan tirshilik» degen osy eken ǵoı.
Bákeń men Orekeń qazir úlken áýlettiń otaǵasy men otanasy. Alǵashynda turmys qurǵan ul-qyzy jarlarynan ajyrasyp, bir nemeresi kelinde ketip, bir nemeresi shetinep, Bákeńniń: «Qaıteıin, Qudaı úsh nemere berip edi, sol úsheýiniń basyn da qosa almadym», dep jylap otyryp aıtqan áńgimesin umytqan joqpyn. Aýylǵa barǵan saıyn uldaryna úılenińder deıtinmin. Qudaı aýzyma salǵan shyǵar, uldardyń úlkenderi birinen soń biri úılenip, bir qyzyn uzatyp, búginde bar qudalaryn qosqanda bir aýyldyń jurty shyǵady.
Qazir Bákeń Týǵanbaı aýylynyń belsendisi. Kóshelerdi asfalttaý, úılerge taza aýyz sý túsirý sharýalaryna biraz adam júgirisip, iske asyrdy. Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda soǵysqa qatysqan jáne sol kezeńde kolhozda eren eńbek etken aýyl adamdaryna eshbir eskertkish ornatylmaı kelse, Bákeń bul sharýany da qolǵa alyp, jurtty uıystyryp, aıaǵyna jetkizdi.
Baıaǵyda mal baqqanda brýsellez aýrýyna shaldyǵyp, bir aıaǵyn syltyp basady. Kóp emdelip jatpaıdy, aýylda bolmasa, birdemesi kem soǵyp turǵandaı kórinedi. Adamdar ony izdep keledi, aqyl-keńes suraıdy. Jan-jaqtan habarlasyp jatady. Osy kúnderi jetinshi belesine kóterilgen Bákeń sonyń bárine ýaqyt tabady. «Nur Otan» partııasynyń, aýdan ákiminiń jınalystarynan qalmaıdy. Qýanyshyn zaıyby Orekeńniń paıǵambar jasyna jetýimen, úılengenderine 45 jyl tolýymen qosyp atap ótpekshi. Aman bolsaq, tamyz aıynda Smaıyl men Kúláshtiń barsha urpaqtary bas qosady ekenbiz.
Erjuman SMAIYL,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ASTANA.
Sýretterde: Bákeńdi Reseıdiń bir qıyryna izdep barǵanda; Bákeń men Orekeńniń alty otbasynan turatyn áýleti osyndaı.
