(Qytaı men Mońǵolııa saparynan keıingi tolǵanys)
Bul kúnderi álemdi sharpyǵan daǵdarystyń óz elimizge tıgizer keseli jaıly Elbasymyz qansha aıtyp, Úkimetimiz qanshama sharalar qoldanyp jatqanyna qarapaıym halyq, biz onsha mán berip, alańdaı bermeıtin sııaqtymyz. О́ıtkeni, eń bastysy el tynysh, qarnymyz toq, kóılegimiz kók, óz elimizde, óleń tósegimizde alańsyz tirlik keship jatyrmyz. Al az kúndik saparmen bolsa da, Otanyńyzdan jyraqqa shyǵa qalsańyz, oıyńyzǵa ár nárse oralary taǵy shyndyq. Týǵan el, týǵan jer qadiri osyndaıda bilinedi. Sol saparyńyzdyń sáti qandastarymyz turatyn elge tússe, atajurttan, tarıhı Otanynan jyraqta júrgen aǵaıyndarymyz Qazaqstan jaıly ne oılaıdy eken degen suraqtyń kóńil kókjıeginen bas kóteretini jáne bar.
Jaqynda kórshiles QHR men Mońǵolııaǵa saparlap bara jatqan kezimde meniń de kókeıimdi osyndaı oı mazalady. Eń bastysy, ondaǵy qazaqtar Qazaqstannyń jaı-kúıine alańdaı ma eken, suraı qalǵandar bolsa, qandaı jaýap berýim kerektigin jol boıy oı eleginen ótkizgenim de ras. Qytaıdaǵy qandastarymyzdyń ákimshilik ári rýhanı ortalyǵy Úrimji qalasyna atbasyn tiregenimizde aldymyzdan shyqqan aǵaıyndardyń «assalaýmaǵalıkýmnen» keıingi alǵashqy saýaldary: «El-jurttaryńyz aman ba, álemdik daǵdarys qyspaǵy ol jaqta qalaı bolyp tur ózi», dep janashyr tilektestikpen bastalǵanda jol boıy ózimdi mazalaǵan suraqqa jubanarlyq jaǵymdy jaýap tapqandaı jadyrap sala berdim. Jan-júregimdi qazaq qaıda júrse de qazaq eken ǵoı, atajurtynyń ahýalyna shettegi qandastarymyzdyń alańdaýy bizden bir kem emes eken ǵoı degen mereıli sezim baýrady.
Atymyzdy baılap, aq dastarqan jaıǵan aqjúrek aǵaıyndardyń bári de joǵary laýazym ıeleri bolmasa da, ǵylym-bilim salasynda eńbek etetin, kózi ashyq, kókiregi oıaý, álem tynysyn sezine biletin zııaly qaýym ókilderi edi. Ár dastarqan basyndaǵy áńgimeniń negizgi arqaýy atajurt – Qazaq eliniń búgini men bolashaǵy, qazirgideı ııý-qııý alasapyran zamandaǵy ekonomıkalyq jaǵdaıy boldy. Kóptegen azamattarmen dıdarlasý barysynda álemdi aýzyna qaratqan alpaýyt derjavalardyń biri bolsa da, sońǵy jyldary tól aqshalarynyń quny quldyrańqyrap, kúlli jahandy sharpyǵan daǵdarystyń salqynyn sezine bastaǵan QHR-da turatyn qandastarymyzdyń eki eldegi ahýaldy salystyra otyryp, álemdik deńgeıde saraptama jasaı alatyn ushqyr da utymdy oı-pikirlerine tánti boldym. Bir baıqaǵanym – bálkim, dastarqan basynda atajurttan kelgen qonaq otyrǵandyqtan da bolar, sol daǵdarysqa baılanysty QHR-dyń emes, ásirese, Qazaqstannyń erteńine kóbirek alańdaıtyndyqtary. Ári Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatyna, ilkimdi iskerligine kámil senetinderi kóńildi eljiretti. Qazaq eliniń turmys jaǵdaıyna qulaq túrip otyratyndaryn, olarǵa barlyq jaqsylyq bola berse eken dep shyn júrekterimen tileıtindikterin, Elbasynyń kemeńger saıasatyna tánti, kóńilderi hosh ekenin estigende rıza sezimde bolasyz.
«Budan jaman kúnimde de toıǵa barǵanmyn», degendeı, Qazaqstan táýelsizdigin endi ǵana alyp, aıaǵynan qaz tura bastaǵan shaǵyndaǵy álemdi jaılaǵan daǵdarystan da Nursultan Nazarbaev elin ekonomıkalyq tyǵyryqtan alyp shyǵýdyń jolyn tapqanyn bilemiz. Endi, qudaıǵa shúkir Qazaq eliniń beli bekidi, ekonomıkasy nyǵaıdy, ındýstrııalyq, ınnovasııalyq órkenıet jolyna kóshti. Bul jolǵy álemdik daǵdarystan da súrinbeı ótedi degenge senemiz», – deıdi bilikti dáriger Zeıin Qadyrhanuly qanaǵatty sezimmen. Dál osy oıdy ilip áketip sabaqtaı túsken inimiz, uzaq jyl boıy ustaz bolǵan Qyzyrbek Ápenuly: «Oılap kórińizshi, 5 ınstıtýttyq reforma «100 naqty qadam» Ult Jospary sııaqty Elbasy ózi usynǵan strategııalyq baǵyt-baǵdarlardy aıtpaǵannyń ózinde, ótken jyly jarııalap, taǵy bir jylǵa uzartqan jyljymaıtyn múlikti zańdastyrý sharasynyń ózi ne turady. Azamattardyń zańsyz sanalyp kelgen jeke múlikteri men shetel bankterindegi nemese sandyqtarynyń túbindegi mıllıardtaǵan aqshalaryn ashyqqa shyǵaryp, eshbir tólemsiz óz attaryna túsirý quqyn berýi myna almaǵaıyp, alaquıyn zamanda eline de, dáýlet ıesiniń ózine de jasalǵan zor múmkindik qoı, – dep tyń oıyn tolyqtyra tústi. – Tipti, bizdiń elde qandaı da bir zańsyz jumys jasalsa, ıesin dereý qamaýǵa alady, sotqa tartady, al, sizderde basynan sıpap, qamqorlyǵyna alady...»
– Atyńa túsirip al dep qana otyrǵan joq qoı, sol aqshańa iri kompanııalardy jekeshelendirip ıelik et. Tek adamdardy jumystandyr, olarǵa durystap jalaqy tóle, elimizdiń órkendeýine úles qos, sóıtip, aq-adal múlkińniń zańdy qojaıyny bolyp, qysylyp-qymtyrylmaı emin-erkin ómir súr dep otyr ǵoı. Budan artyq raqymshylyq, erkindik bola ma! Shyndyǵynda: «Jaman aıtpaı jaqsy joq» degendeı, mynaý oıpyl-toıpyl zamanda sheteldik bankterdegi jeke tulǵalarlyń dollarǵa aıyrbastalǵan aqshalaryn senimdi qolda dep kim aıta alady? Sol qarjynyń ıgiligin durys kóre ala ma? Qazir alpaýyttar aýzyn ashqan, qaıtsem paıda tabamyn dep basyn taýǵa da, tasqa da urǵan zaman. Oǵan álemniń túkpir-túkpirinde tutanyp jatqan soǵys órti men lańkestik áreketterdi qosyńyz. Osyndaı beı-bereketsizdikti paıdalanyp, aqshalaryn shetel bankteri qaıtarmaı qoısa, ne istemek? Bir ǵana mysal: qazir Eýropa elderi Reseımen aradaǵy arazdyqqa baılanysty bóget, kedergilerdi kóbeıtip, alpaýyttardyń saqtatqan aqshalaryn qaıtarýdy qoıyp, ózderin kirgizbeýge bel baılap otyr. Sondyqtan, Qazaqstannyń da shetelshil alpaýyttary Elbasynyń jasaǵan múmkindigin paıdalanyp, memleket bergen jeńildikterge súıene otyryp, múlkin, aqshasyn zańdastyryp alý kerek qoı. Tipti, búgingi tańda Qazaqstannan senimdi, turaqty eldi bar álemnen tabý qıyn dep oılaımyn. Barlyq túrkitektes halyqtar arqa súıer dep sanaıtyn Túrkııadaǵy jaǵdaı anaý, bir jaǵynan Reseı, bir jaǵynan ishki turaqsyzdyq qysyp bara jatqanyn estip, bilip otyrmyz, – deıdi ol sóziniń sońynda.
Qytaıdaǵy zııaly qandastarymyz elimizdegi ýaqytynan buryn bastalǵan saıası naýqan – Parlament Májilisi jáne jergilikti jerlerdegi máslıhat saılaýlaryn da quptaıtyndaryn aıtady. Ári turaqtylyq ornaǵan elde saılaýdyń tynysh, ádil ótetindigine de senimdi ekeni baıqalady. Qytaıdaǵy qazaqtardy alańdatatyn mańyzdy máselelerdiń biri kóshi-qonnyń jaı-kúıi ekenin jaqsy bilemiz. Jýyqta ǵana Prezıdent qol qoıǵan «Halyqtyń kóshi-qon týraly» jańa Zańnyń qoldanysqa enýin ondaǵy barlyq qazaq asyǵa kútip otyrǵandaryn aıtady. Ári sońǵy birneshe jylda kidiris taýyp qalǵan kóshtiń osy Zań arqyly qaıta jandanatynyna senimdi kórinedi. Ondaǵy aǵaıyndardyń áńgime aýanynan túıgenimiz: jańa Zańdaǵy kvotalyq kómek alǵysy keletin qandastarymyzdy qonystandyrý aımaǵynyń Úkimet tarapynan belgilenýi esh kedergi emes kórinedi. «Bizge keregi – qıynshylyqsyz shekara asý jáne Qazaqstan azamattyǵyn mashaqat-kedergisiz tezirek alý ǵana», – deıdi kóbisi.
Jalpy, Qytaıdaǵy qazaqtardyń atajurtyna oralýyna bóget bolyp otyrǵan eki másele bar kórinedi. Munyń birinshisi – Qytaı elinen «qylmystan taza» degen anyqtama alý bolsa, ekinshisi – vıza alýdyń qıynshylyqtary. Aqparat kózderiniń habaryna sensek, endigi jerde «qylmysqa qatysy joq» degen anyqtama alý Qazaqstannyń kóshi-qonǵa jaýapty mekemesiniń birikken tártippen saýal joldaýy arqyly sheshiletin syńaıly. Al vıza máselesi, azamattardyń shetel asý pasporttary ákimshilik organdardyń qolynda bolatyndyqtan, kez kelgen ýaqytta Qazaqstanǵa qonys aýdarýymyzǵa az da bolsa keshiktireri anyq. Degenmen, Qazaqstannyń Úrimjidegi konsýldyǵy ulǵaıtylyp, pármendi jumys júrgizse, bul másele de sheshimin taýyp qalar degen úmit bar eken. Qalaıda osy Zańdy júzege asyrýdyń ereje, tártibi belgilenip, oralmandar máselesine jaýapty mınıstrliktiń kóshi-qondy bastaýyn erekshe asyǵa kútip otyrǵandyqtaryn Úrimji saparynda jolyqqan sondaǵy aǵaıyndarymyzdyń báriniń aýzynan estidik.
Iá, Qazaqstan Respýblıkasynyń «Kóshi-qon týraly» jańa Zańynyń bekitilýi sheteldegi qandastarymyzdyń atajurtyna taǵy da lek-legimen oralýyna múmkindik týǵyzary anyq. Aǵaıyndardyń asyǵatyn da jóni bar, burynǵy zańǵa engizilgen Qazaqstan azamattyǵyn tórt jyldan soń alý jónindegi ózgerisi atajurtqa oralýshylarǵa birshama bóget bolǵany ras.
Mońǵolııadaǵy qoǵamdyq jalpy ahýal Qytaıdaǵydan múldem bólek. Olar búgingi álemdik daǵdarystyń salqynyn qattyraq sezine bastaǵandaı. Ásirese, munaı óndirmeıtin el retinde eki alpaýyt kórshi – Reseı men Qytaıdyń naryǵyna eriksiz baǵynyshty. Janarmaı baǵasy birshama ósken. Eń basty daǵdarys – jumys oryndary tapshy, jastardyń eńbek etýine jumyssyzdyq qashanda qolbaılaý ekenin jaqsy bilemiz. Búgingi daǵdarys tusynda másele burynǵydan da kúrdelene túsken.
Sonymen qatar, Mońǵolııadaǵy qazaq aǵaıyndar da «Kóshi-qon týraly» jańa Zańǵa Elbasynyń qol qoıǵanyn estigennen beri dán rıza kórinedi. Olar da jańa Zańdy júzege asyrý tetikterin aıqyndaıtyn ereje, tártipterdiń belgilenýin asyǵa kútýde. Qytaıdaǵy qandastarymyz vıza máselesine alańdasa, Mońǵolııadaǵy el zeınetaqysyna kóbirek qam jeıtin kórinedi. Jaı alańdaý emes, atajurtqa kóshý tek osy túıtkilge tirelip tur desek te bolady. Mońǵolııadaǵy aldymyz qyryq, artymyz on jyl istegen eńbegimiz dalada qala ma dep, erteńderine alańdaıdy. Árıne, alańdamasqa amal joq. Buryn barǵandarǵa zeınetaqy taǵaıyndaý kezinde Qazaqstan men Mońǵolııa úkimetteri arasyndaǵy 1994 jylǵy eńbek shartymen kóship kelýshilerge járdemaqy, ótemaqy tóleý jónindegi kelisimshart boıynsha eki eldegi eńbek etken jyldary (eńbek ótili) tolyq engen. О́kinishtisi, 20 jyl merzimge jasalǵan eki el arasyndaǵy bul kelisimshart 2014 jyly kúshin joıǵannan keıin zeınet demalysyna shyqqan Qazaqstandaǵy qandastarymyzdyń Mońǵolııada eńbek istegen jyldary esepke alynbaıtyn bolǵan. Mine, osy másele «Halyqtyń kóshi-qon týraly» jańa Zańyn júzege asyratyn ereje, tártipte qarastyrylyp bir jaqty bolsa bolǵany, kósh kerýeni qaıta túzelmek, burynǵy qarqyndy qalpyna kelmek.
Mońǵol Úkimetiniń zańy boıynsha, zeınettegi azamattar shetelge qonystanyp sol eldiń azamattyǵyn alǵan kúnnen bastap burynǵy berip otyrǵan zeınetaqysyn qıyp tastaıdy. Al basqa elderdiń bárinde olaı emes, qyryq jylǵy eńbegine taǵaıyndalǵan zeınetaqyny alyp otyrý týraly halyqaralyq adam quqyǵy zańynda kórsetilgen zańdy ustanady. О́kinishke qaraı, Mońǵolııada olaı emes. Bulardy tilge tıek etken azamattar Qazaq eliniń Elbasy aman bolsa, atajurtyna oralǵan aǵaıyndarynyń zeınetaqy máselesin erteń-aq ońtaıly sheshedi ǵoı desip, úmit otyn jaǵa túsken.
Mońǵolııada tek qandastarymyz ǵana emes, jalpy mońǵol azamattary ózderimen birdeı, 1990 jyldary ǵana táýelsizdikke qol jetkizgen Qazaqstannyń az jyl ishindegi jemisti órkenine tańdana qaraýda. Ári bul jetistiktiń Prezıdenttik basqarýdyń artyqshylyǵynda, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ońtaıly saıasatynda, ustanǵan baǵytynyń utqyr ushqyrlyǵyna tikeleı baılanysty ekenin tereń túsinedi. «Bizdegi basty qatelik – beıberekettik, josparsyzdyq», deıdi kezdesken eki adamnyń biri. Keńestik dáýirdegi ekonomıkalyq damýdyń jyldyq, bes jyldyq, uzaq merzimdi strategııalyq josparlarynyń tıimdiligi táýelsizdik alyp, jeke shańyraq kótergen kóptegen jas memleketterde eskerilmeı: «Bárin naryq ózi sheshedi, ózi retteıdi, bul – demokratııa qaǵıdasy» degen jeleýmen beıberekettikke jol berilgenin Mońǵolııa halqy endi ǵana túsingen sııaqty. Ásirese, Qazaq eliniń áýelgidegi «Qazaqstan-2030, 2050», qazirgi damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý jónindegi strategııalyq baǵyttaryn, Elbasynyń jyl saıynǵy halyqqa Joldaýyndaǵy maqsattardyń múltiksiz oryndalyp jatqanyna zııaly qaýym taldaý jasap, baıyptap-baǵalap otyrǵany ańǵarylady.
Mońǵolııalyqtardyń bizdiń elimizdiń órkenine osylaı baǵa berip, qyzyǵýshylyǵyn osy jolǵy Baıan-О́lgıı aımaǵyna barǵan saparymda ǵana emes, ótken jyly el astanasy Ulan-Batyrda bolǵanymda da ańǵarǵanmyn. Ol joly Mońǵolııa úkimetiniń bas ýálıi Ch.Saıhanbıleg, Parlament basshysynyń orynbasary, Mońǵol elin 100 jyl basqarǵan Halyq Partııasynyń bastyǵy M.Enhboldlarmen, Parlamenttiń kóptegen basqa múshelerimen áńgimeleskenmin. Osyndaı pikir-paıymdardy sol joly da estigen edim. Olar Qazaq elin az jyldyń aýqymynda ekonomıkalyq, áleýmettik bıik belesterge kótergen Elbasymyzdyń eńbegin joǵary baǵalaýdyń syrtynda, tájirıbemizdi zertteýge kóńil aýdara bastaǵan. О́tken jyly Mońǵolııa Parlamentiniń bir top múshesi Astanada, Almatyda bolyp qaıtqany belgili. Olar óz elderine barǵan soń eki eldiń 1990 jyldan bergi 20 jyldyq ekonomıkalyq kórsetkishterin salystyra zerttegen. Zertteý qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń Mońǵolııadan kósh ilgeri ozyp ketkenin, onyń sebepterin aqparat quraldary arqyly jarııalap, Qazaqstandy «bolashaq eli» dep qurmetpen ataǵan bolatyn.
Al osy joly Mońǵolııa Halyq partııasynyń Baıan-О́lgıı aımaǵyndaǵy fılıalynyń basshylary «Nur Otan» partııasynyń astanalyq fılıalymen qarym-qatynasta bolýdy ótinip, menen resmı hat joldady. Partııa bastyǵy Sultan Gombyjaıuly: «Eger biz «Nur Otan» partııasynyń astanalyq fılıalymen qarym-qatynasta bolsaq, ári qaraı Mońǵolııanyń Halyq partııasyn «Nur Otan» partııasymen baılanystyrý arqyly osy bir halyqqa bedeldi saıası uıymnyń uıymdastyrý is-tájirıbesinen úırenbek oıdamyz», dep aǵaıyndyq turǵyda ashyq aıtyp, osy iske dáneker bolýymdy suraýy da Mońǵol eliniń Qazaqstanǵa qyzyǵýshylyǵyn da, qurmetin de tanytyp otyrǵandyǵyn kórsetetini anyq.
Mońǵolııanyń bizdiń elimizge qyzyǵýshylyǵynyń taǵy bir dáleli sol, osy eldiń Ǵylym Akademııasynyń akademıgi, ataqty dáriger Shagdarsúren M.Áýezovtiń Abaı týraly romandaryn, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń danalyq sózderin, utqyr oı-usynystaryn mońǵol tiline aýdaryp, kitap etip bastyrypty. Qazir bul kitap zııaly qaýymynyń «ústel kitabyna» aınalǵan. Sol kisimen ótken jyly Ulan-Batyrda jolyǵyp uzaq áńgimelesken edim. Akademık áńgime barysynda Qazaq eliniń shırek ǵasyrǵa tolmaıtyn ýaqytta eki ǵasyrlyq órkenge jetkenin Elbasymyzdyń eren erligi, danalyǵy dep baǵalap, alda ózińiz sııaqty azamattarmen birigip, osy kisiniń eńbekterine qatysty tyń, qundy málimetter jınap, qazaq, mońǵol, orys, japon, qytaı tilderine aýdaryp, kitap etip bastyrý oıy bar ekenin, sol úshin Astanaǵa arnaıy baryp, osy eldiń tynys-tirshiligimen tanyssam, Elbasyna jolyqsam degen pikirin de aıtqan edi. Shettegi qazaqtar ishki jan tynysymen ózderin Qazaq eliniń azamaty sezinedi. Endi bularǵa aýadaı qajet eń negizgi máseleniń biri retinde Qazaq dıasporasy týraly zań qabyldansa eken dep armandaıdy. О́ıtkeni, mundaı zań dúnıejúziniń iri elderiniń bárinde bar. Reseı, Izraıl, Germanııa, Qytaı, Koreıa jáne Eýropa elderi bul jaıǵa erekshe kóńil bólgen. Eger osyndaı zań qabyldansa biz eshkimnen qoryqpaı, úrikpeı, jaltaqtamaı, emin-erkin júrer edik. Artymyzda elimiz, jerimiz, aıalaıtyn Otanymyz, qorǵaıtyn panamyz bar ekendigin kórsetip, qaıda júrsek te eńkeıip emes, ór keýdemen qaıqaıyp óter edik desedi. Bul Zańnyń jobasyn ózim jazyp Senatqa usynǵanymdy aıtyp, meniń de olarmen tilegim bir ekenin bildirip, kóńilderin toǵaıtyp, ózim de marqaıyp qaldym.
Jalpy, atalmysh elderde qashan bolsaq ta áńgimege birinshi kezekte Qazaqstannyń búgingi qaryshty qadamy, oǵan muryndyq bolyp otyrǵan Elbasynyń eren eńbegi arqaý bolady. Tipti, mońǵol aǵaıyndardyń aýzynan: «Osyndaı basshysy bar el qandaı baqytty» degen sózderin estigende qarapaıym qazaq – meniń júregimdi maqtanysh sezimi bıledi. Ámanda, elimiz aman, jurtymyz tynysh bolǵaı! Elbasymyzdyń nusqaǵan sara jolynan taımasaq, eń bergisi, álemdi dúrliktirgen búgingi daǵdarystan da súrinbeı óterimiz, bolashaqtyń bıik belesterine odan ári órleı bererimiz anyq.
Úzben QURMANBAIULY,
jazýshy, qoǵam qaıratkeri.
Astana – Úrimji – Baıan О́lgeı – Ulan-Batyr – Astana.
(Qytaı men Mońǵolııa saparynan keıingi tolǵanys)
Bul kúnderi álemdi sharpyǵan daǵdarystyń óz elimizge tıgizer keseli jaıly Elbasymyz qansha aıtyp, Úkimetimiz qanshama sharalar qoldanyp jatqanyna qarapaıym halyq, biz onsha mán berip, alańdaı bermeıtin sııaqtymyz. О́ıtkeni, eń bastysy el tynysh, qarnymyz toq, kóılegimiz kók, óz elimizde, óleń tósegimizde alańsyz tirlik keship jatyrmyz. Al az kúndik saparmen bolsa da, Otanyńyzdan jyraqqa shyǵa qalsańyz, oıyńyzǵa ár nárse oralary taǵy shyndyq. Týǵan el, týǵan jer qadiri osyndaıda bilinedi. Sol saparyńyzdyń sáti qandastarymyz turatyn elge tússe, atajurttan, tarıhı Otanynan jyraqta júrgen aǵaıyndarymyz Qazaqstan jaıly ne oılaıdy eken degen suraqtyń kóńil kókjıeginen bas kóteretini jáne bar.
Jaqynda kórshiles QHR men Mońǵolııaǵa saparlap bara jatqan kezimde meniń de kókeıimdi osyndaı oı mazalady. Eń bastysy, ondaǵy qazaqtar Qazaqstannyń jaı-kúıine alańdaı ma eken, suraı qalǵandar bolsa, qandaı jaýap berýim kerektigin jol boıy oı eleginen ótkizgenim de ras. Qytaıdaǵy qandastarymyzdyń ákimshilik ári rýhanı ortalyǵy Úrimji qalasyna atbasyn tiregenimizde aldymyzdan shyqqan aǵaıyndardyń «assalaýmaǵalıkýmnen» keıingi alǵashqy saýaldary: «El-jurttaryńyz aman ba, álemdik daǵdarys qyspaǵy ol jaqta qalaı bolyp tur ózi», dep janashyr tilektestikpen bastalǵanda jol boıy ózimdi mazalaǵan suraqqa jubanarlyq jaǵymdy jaýap tapqandaı jadyrap sala berdim. Jan-júregimdi qazaq qaıda júrse de qazaq eken ǵoı, atajurtynyń ahýalyna shettegi qandastarymyzdyń alańdaýy bizden bir kem emes eken ǵoı degen mereıli sezim baýrady.
Atymyzdy baılap, aq dastarqan jaıǵan aqjúrek aǵaıyndardyń bári de joǵary laýazym ıeleri bolmasa da, ǵylym-bilim salasynda eńbek etetin, kózi ashyq, kókiregi oıaý, álem tynysyn sezine biletin zııaly qaýym ókilderi edi. Ár dastarqan basyndaǵy áńgimeniń negizgi arqaýy atajurt – Qazaq eliniń búgini men bolashaǵy, qazirgideı ııý-qııý alasapyran zamandaǵy ekonomıkalyq jaǵdaıy boldy. Kóptegen azamattarmen dıdarlasý barysynda álemdi aýzyna qaratqan alpaýyt derjavalardyń biri bolsa da, sońǵy jyldary tól aqshalarynyń quny quldyrańqyrap, kúlli jahandy sharpyǵan daǵdarystyń salqynyn sezine bastaǵan QHR-da turatyn qandastarymyzdyń eki eldegi ahýaldy salystyra otyryp, álemdik deńgeıde saraptama jasaı alatyn ushqyr da utymdy oı-pikirlerine tánti boldym. Bir baıqaǵanym – bálkim, dastarqan basynda atajurttan kelgen qonaq otyrǵandyqtan da bolar, sol daǵdarysqa baılanysty QHR-dyń emes, ásirese, Qazaqstannyń erteńine kóbirek alańdaıtyndyqtary. Ári Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatyna, ilkimdi iskerligine kámil senetinderi kóńildi eljiretti. Qazaq eliniń turmys jaǵdaıyna qulaq túrip otyratyndaryn, olarǵa barlyq jaqsylyq bola berse eken dep shyn júrekterimen tileıtindikterin, Elbasynyń kemeńger saıasatyna tánti, kóńilderi hosh ekenin estigende rıza sezimde bolasyz.
«Budan jaman kúnimde de toıǵa barǵanmyn», degendeı, Qazaqstan táýelsizdigin endi ǵana alyp, aıaǵynan qaz tura bastaǵan shaǵyndaǵy álemdi jaılaǵan daǵdarystan da Nursultan Nazarbaev elin ekonomıkalyq tyǵyryqtan alyp shyǵýdyń jolyn tapqanyn bilemiz. Endi, qudaıǵa shúkir Qazaq eliniń beli bekidi, ekonomıkasy nyǵaıdy, ındýstrııalyq, ınnovasııalyq órkenıet jolyna kóshti. Bul jolǵy álemdik daǵdarystan da súrinbeı ótedi degenge senemiz», – deıdi bilikti dáriger Zeıin Qadyrhanuly qanaǵatty sezimmen. Dál osy oıdy ilip áketip sabaqtaı túsken inimiz, uzaq jyl boıy ustaz bolǵan Qyzyrbek Ápenuly: «Oılap kórińizshi, 5 ınstıtýttyq reforma «100 naqty qadam» Ult Jospary sııaqty Elbasy ózi usynǵan strategııalyq baǵyt-baǵdarlardy aıtpaǵannyń ózinde, ótken jyly jarııalap, taǵy bir jylǵa uzartqan jyljymaıtyn múlikti zańdastyrý sharasynyń ózi ne turady. Azamattardyń zańsyz sanalyp kelgen jeke múlikteri men shetel bankterindegi nemese sandyqtarynyń túbindegi mıllıardtaǵan aqshalaryn ashyqqa shyǵaryp, eshbir tólemsiz óz attaryna túsirý quqyn berýi myna almaǵaıyp, alaquıyn zamanda eline de, dáýlet ıesiniń ózine de jasalǵan zor múmkindik qoı, – dep tyń oıyn tolyqtyra tústi. – Tipti, bizdiń elde qandaı da bir zańsyz jumys jasalsa, ıesin dereý qamaýǵa alady, sotqa tartady, al, sizderde basynan sıpap, qamqorlyǵyna alady...»
– Atyńa túsirip al dep qana otyrǵan joq qoı, sol aqshańa iri kompanııalardy jekeshelendirip ıelik et. Tek adamdardy jumystandyr, olarǵa durystap jalaqy tóle, elimizdiń órkendeýine úles qos, sóıtip, aq-adal múlkińniń zańdy qojaıyny bolyp, qysylyp-qymtyrylmaı emin-erkin ómir súr dep otyr ǵoı. Budan artyq raqymshylyq, erkindik bola ma! Shyndyǵynda: «Jaman aıtpaı jaqsy joq» degendeı, mynaý oıpyl-toıpyl zamanda sheteldik bankterdegi jeke tulǵalarlyń dollarǵa aıyrbastalǵan aqshalaryn senimdi qolda dep kim aıta alady? Sol qarjynyń ıgiligin durys kóre ala ma? Qazir alpaýyttar aýzyn ashqan, qaıtsem paıda tabamyn dep basyn taýǵa da, tasqa da urǵan zaman. Oǵan álemniń túkpir-túkpirinde tutanyp jatqan soǵys órti men lańkestik áreketterdi qosyńyz. Osyndaı beı-bereketsizdikti paıdalanyp, aqshalaryn shetel bankteri qaıtarmaı qoısa, ne istemek? Bir ǵana mysal: qazir Eýropa elderi Reseımen aradaǵy arazdyqqa baılanysty bóget, kedergilerdi kóbeıtip, alpaýyttardyń saqtatqan aqshalaryn qaıtarýdy qoıyp, ózderin kirgizbeýge bel baılap otyr. Sondyqtan, Qazaqstannyń da shetelshil alpaýyttary Elbasynyń jasaǵan múmkindigin paıdalanyp, memleket bergen jeńildikterge súıene otyryp, múlkin, aqshasyn zańdastyryp alý kerek qoı. Tipti, búgingi tańda Qazaqstannan senimdi, turaqty eldi bar álemnen tabý qıyn dep oılaımyn. Barlyq túrkitektes halyqtar arqa súıer dep sanaıtyn Túrkııadaǵy jaǵdaı anaý, bir jaǵynan Reseı, bir jaǵynan ishki turaqsyzdyq qysyp bara jatqanyn estip, bilip otyrmyz, – deıdi ol sóziniń sońynda.
Qytaıdaǵy zııaly qandastarymyz elimizdegi ýaqytynan buryn bastalǵan saıası naýqan – Parlament Májilisi jáne jergilikti jerlerdegi máslıhat saılaýlaryn da quptaıtyndaryn aıtady. Ári turaqtylyq ornaǵan elde saılaýdyń tynysh, ádil ótetindigine de senimdi ekeni baıqalady. Qytaıdaǵy qazaqtardy alańdatatyn mańyzdy máselelerdiń biri kóshi-qonnyń jaı-kúıi ekenin jaqsy bilemiz. Jýyqta ǵana Prezıdent qol qoıǵan «Halyqtyń kóshi-qon týraly» jańa Zańnyń qoldanysqa enýin ondaǵy barlyq qazaq asyǵa kútip otyrǵandaryn aıtady. Ári sońǵy birneshe jylda kidiris taýyp qalǵan kóshtiń osy Zań arqyly qaıta jandanatynyna senimdi kórinedi. Ondaǵy aǵaıyndardyń áńgime aýanynan túıgenimiz: jańa Zańdaǵy kvotalyq kómek alǵysy keletin qandastarymyzdy qonystandyrý aımaǵynyń Úkimet tarapynan belgilenýi esh kedergi emes kórinedi. «Bizge keregi – qıynshylyqsyz shekara asý jáne Qazaqstan azamattyǵyn mashaqat-kedergisiz tezirek alý ǵana», – deıdi kóbisi.
Jalpy, Qytaıdaǵy qazaqtardyń atajurtyna oralýyna bóget bolyp otyrǵan eki másele bar kórinedi. Munyń birinshisi – Qytaı elinen «qylmystan taza» degen anyqtama alý bolsa, ekinshisi – vıza alýdyń qıynshylyqtary. Aqparat kózderiniń habaryna sensek, endigi jerde «qylmysqa qatysy joq» degen anyqtama alý Qazaqstannyń kóshi-qonǵa jaýapty mekemesiniń birikken tártippen saýal joldaýy arqyly sheshiletin syńaıly. Al vıza máselesi, azamattardyń shetel asý pasporttary ákimshilik organdardyń qolynda bolatyndyqtan, kez kelgen ýaqytta Qazaqstanǵa qonys aýdarýymyzǵa az da bolsa keshiktireri anyq. Degenmen, Qazaqstannyń Úrimjidegi konsýldyǵy ulǵaıtylyp, pármendi jumys júrgizse, bul másele de sheshimin taýyp qalar degen úmit bar eken. Qalaıda osy Zańdy júzege asyrýdyń ereje, tártibi belgilenip, oralmandar máselesine jaýapty mınıstrliktiń kóshi-qondy bastaýyn erekshe asyǵa kútip otyrǵandyqtaryn Úrimji saparynda jolyqqan sondaǵy aǵaıyndarymyzdyń báriniń aýzynan estidik.
Iá, Qazaqstan Respýblıkasynyń «Kóshi-qon týraly» jańa Zańynyń bekitilýi sheteldegi qandastarymyzdyń atajurtyna taǵy da lek-legimen oralýyna múmkindik týǵyzary anyq. Aǵaıyndardyń asyǵatyn da jóni bar, burynǵy zańǵa engizilgen Qazaqstan azamattyǵyn tórt jyldan soń alý jónindegi ózgerisi atajurtqa oralýshylarǵa birshama bóget bolǵany ras.
Mońǵolııadaǵy qoǵamdyq jalpy ahýal Qytaıdaǵydan múldem bólek. Olar búgingi álemdik daǵdarystyń salqynyn qattyraq sezine bastaǵandaı. Ásirese, munaı óndirmeıtin el retinde eki alpaýyt kórshi – Reseı men Qytaıdyń naryǵyna eriksiz baǵynyshty. Janarmaı baǵasy birshama ósken. Eń basty daǵdarys – jumys oryndary tapshy, jastardyń eńbek etýine jumyssyzdyq qashanda qolbaılaý ekenin jaqsy bilemiz. Búgingi daǵdarys tusynda másele burynǵydan da kúrdelene túsken.
Sonymen qatar, Mońǵolııadaǵy qazaq aǵaıyndar da «Kóshi-qon týraly» jańa Zańǵa Elbasynyń qol qoıǵanyn estigennen beri dán rıza kórinedi. Olar da jańa Zańdy júzege asyrý tetikterin aıqyndaıtyn ereje, tártipterdiń belgilenýin asyǵa kútýde. Qytaıdaǵy qandastarymyz vıza máselesine alańdasa, Mońǵolııadaǵy el zeınetaqysyna kóbirek qam jeıtin kórinedi. Jaı alańdaý emes, atajurtqa kóshý tek osy túıtkilge tirelip tur desek te bolady. Mońǵolııadaǵy aldymyz qyryq, artymyz on jyl istegen eńbegimiz dalada qala ma dep, erteńderine alańdaıdy. Árıne, alańdamasqa amal joq. Buryn barǵandarǵa zeınetaqy taǵaıyndaý kezinde Qazaqstan men Mońǵolııa úkimetteri arasyndaǵy 1994 jylǵy eńbek shartymen kóship kelýshilerge járdemaqy, ótemaqy tóleý jónindegi kelisimshart boıynsha eki eldegi eńbek etken jyldary (eńbek ótili) tolyq engen. О́kinishtisi, 20 jyl merzimge jasalǵan eki el arasyndaǵy bul kelisimshart 2014 jyly kúshin joıǵannan keıin zeınet demalysyna shyqqan Qazaqstandaǵy qandastarymyzdyń Mońǵolııada eńbek istegen jyldary esepke alynbaıtyn bolǵan. Mine, osy másele «Halyqtyń kóshi-qon týraly» jańa Zańyn júzege asyratyn ereje, tártipte qarastyrylyp bir jaqty bolsa bolǵany, kósh kerýeni qaıta túzelmek, burynǵy qarqyndy qalpyna kelmek.
Mońǵol Úkimetiniń zańy boıynsha, zeınettegi azamattar shetelge qonystanyp sol eldiń azamattyǵyn alǵan kúnnen bastap burynǵy berip otyrǵan zeınetaqysyn qıyp tastaıdy. Al basqa elderdiń bárinde olaı emes, qyryq jylǵy eńbegine taǵaıyndalǵan zeınetaqyny alyp otyrý týraly halyqaralyq adam quqyǵy zańynda kórsetilgen zańdy ustanady. О́kinishke qaraı, Mońǵolııada olaı emes. Bulardy tilge tıek etken azamattar Qazaq eliniń Elbasy aman bolsa, atajurtyna oralǵan aǵaıyndarynyń zeınetaqy máselesin erteń-aq ońtaıly sheshedi ǵoı desip, úmit otyn jaǵa túsken.
Mońǵolııada tek qandastarymyz ǵana emes, jalpy mońǵol azamattary ózderimen birdeı, 1990 jyldary ǵana táýelsizdikke qol jetkizgen Qazaqstannyń az jyl ishindegi jemisti órkenine tańdana qaraýda. Ári bul jetistiktiń Prezıdenttik basqarýdyń artyqshylyǵynda, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ońtaıly saıasatynda, ustanǵan baǵytynyń utqyr ushqyrlyǵyna tikeleı baılanysty ekenin tereń túsinedi. «Bizdegi basty qatelik – beıberekettik, josparsyzdyq», deıdi kezdesken eki adamnyń biri. Keńestik dáýirdegi ekonomıkalyq damýdyń jyldyq, bes jyldyq, uzaq merzimdi strategııalyq josparlarynyń tıimdiligi táýelsizdik alyp, jeke shańyraq kótergen kóptegen jas memleketterde eskerilmeı: «Bárin naryq ózi sheshedi, ózi retteıdi, bul – demokratııa qaǵıdasy» degen jeleýmen beıberekettikke jol berilgenin Mońǵolııa halqy endi ǵana túsingen sııaqty. Ásirese, Qazaq eliniń áýelgidegi «Qazaqstan-2030, 2050», qazirgi damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý jónindegi strategııalyq baǵyttaryn, Elbasynyń jyl saıynǵy halyqqa Joldaýyndaǵy maqsattardyń múltiksiz oryndalyp jatqanyna zııaly qaýym taldaý jasap, baıyptap-baǵalap otyrǵany ańǵarylady.
Mońǵolııalyqtardyń bizdiń elimizdiń órkenine osylaı baǵa berip, qyzyǵýshylyǵyn osy jolǵy Baıan-О́lgıı aımaǵyna barǵan saparymda ǵana emes, ótken jyly el astanasy Ulan-Batyrda bolǵanymda da ańǵarǵanmyn. Ol joly Mońǵolııa úkimetiniń bas ýálıi Ch.Saıhanbıleg, Parlament basshysynyń orynbasary, Mońǵol elin 100 jyl basqarǵan Halyq Partııasynyń bastyǵy M.Enhboldlarmen, Parlamenttiń kóptegen basqa múshelerimen áńgimeleskenmin. Osyndaı pikir-paıymdardy sol joly da estigen edim. Olar Qazaq elin az jyldyń aýqymynda ekonomıkalyq, áleýmettik bıik belesterge kótergen Elbasymyzdyń eńbegin joǵary baǵalaýdyń syrtynda, tájirıbemizdi zertteýge kóńil aýdara bastaǵan. О́tken jyly Mońǵolııa Parlamentiniń bir top múshesi Astanada, Almatyda bolyp qaıtqany belgili. Olar óz elderine barǵan soń eki eldiń 1990 jyldan bergi 20 jyldyq ekonomıkalyq kórsetkishterin salystyra zerttegen. Zertteý qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń Mońǵolııadan kósh ilgeri ozyp ketkenin, onyń sebepterin aqparat quraldary arqyly jarııalap, Qazaqstandy «bolashaq eli» dep qurmetpen ataǵan bolatyn.
Al osy joly Mońǵolııa Halyq partııasynyń Baıan-О́lgıı aımaǵyndaǵy fılıalynyń basshylary «Nur Otan» partııasynyń astanalyq fılıalymen qarym-qatynasta bolýdy ótinip, menen resmı hat joldady. Partııa bastyǵy Sultan Gombyjaıuly: «Eger biz «Nur Otan» partııasynyń astanalyq fılıalymen qarym-qatynasta bolsaq, ári qaraı Mońǵolııanyń Halyq partııasyn «Nur Otan» partııasymen baılanystyrý arqyly osy bir halyqqa bedeldi saıası uıymnyń uıymdastyrý is-tájirıbesinen úırenbek oıdamyz», dep aǵaıyndyq turǵyda ashyq aıtyp, osy iske dáneker bolýymdy suraýy da Mońǵol eliniń Qazaqstanǵa qyzyǵýshylyǵyn da, qurmetin de tanytyp otyrǵandyǵyn kórsetetini anyq.
Mońǵolııanyń bizdiń elimizge qyzyǵýshylyǵynyń taǵy bir dáleli sol, osy eldiń Ǵylym Akademııasynyń akademıgi, ataqty dáriger Shagdarsúren M.Áýezovtiń Abaı týraly romandaryn, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń danalyq sózderin, utqyr oı-usynystaryn mońǵol tiline aýdaryp, kitap etip bastyrypty. Qazir bul kitap zııaly qaýymynyń «ústel kitabyna» aınalǵan. Sol kisimen ótken jyly Ulan-Batyrda jolyǵyp uzaq áńgimelesken edim. Akademık áńgime barysynda Qazaq eliniń shırek ǵasyrǵa tolmaıtyn ýaqytta eki ǵasyrlyq órkenge jetkenin Elbasymyzdyń eren erligi, danalyǵy dep baǵalap, alda ózińiz sııaqty azamattarmen birigip, osy kisiniń eńbekterine qatysty tyń, qundy málimetter jınap, qazaq, mońǵol, orys, japon, qytaı tilderine aýdaryp, kitap etip bastyrý oıy bar ekenin, sol úshin Astanaǵa arnaıy baryp, osy eldiń tynys-tirshiligimen tanyssam, Elbasyna jolyqsam degen pikirin de aıtqan edi. Shettegi qazaqtar ishki jan tynysymen ózderin Qazaq eliniń azamaty sezinedi. Endi bularǵa aýadaı qajet eń negizgi máseleniń biri retinde Qazaq dıasporasy týraly zań qabyldansa eken dep armandaıdy. О́ıtkeni, mundaı zań dúnıejúziniń iri elderiniń bárinde bar. Reseı, Izraıl, Germanııa, Qytaı, Koreıa jáne Eýropa elderi bul jaıǵa erekshe kóńil bólgen. Eger osyndaı zań qabyldansa biz eshkimnen qoryqpaı, úrikpeı, jaltaqtamaı, emin-erkin júrer edik. Artymyzda elimiz, jerimiz, aıalaıtyn Otanymyz, qorǵaıtyn panamyz bar ekendigin kórsetip, qaıda júrsek te eńkeıip emes, ór keýdemen qaıqaıyp óter edik desedi. Bul Zańnyń jobasyn ózim jazyp Senatqa usynǵanymdy aıtyp, meniń de olarmen tilegim bir ekenin bildirip, kóńilderin toǵaıtyp, ózim de marqaıyp qaldym.
Jalpy, atalmysh elderde qashan bolsaq ta áńgimege birinshi kezekte Qazaqstannyń búgingi qaryshty qadamy, oǵan muryndyq bolyp otyrǵan Elbasynyń eren eńbegi arqaý bolady. Tipti, mońǵol aǵaıyndardyń aýzynan: «Osyndaı basshysy bar el qandaı baqytty» degen sózderin estigende qarapaıym qazaq – meniń júregimdi maqtanysh sezimi bıledi. Ámanda, elimiz aman, jurtymyz tynysh bolǵaı! Elbasymyzdyń nusqaǵan sara jolynan taımasaq, eń bergisi, álemdi dúrliktirgen búgingi daǵdarystan da súrinbeı óterimiz, bolashaqtyń bıik belesterine odan ári órleı bererimiz anyq.
Úzben QURMANBAIULY,
jazýshy, qoǵam qaıratkeri.
Astana – Úrimji – Baıan О́lgeı – Ulan-Batyr – Astana.
Sońǵy jańalyqtar
Shymkentte Nazira Gold isi boıynsha taǵy bes adam sottaldy
Qylmys • Keshe
Iýlııa Pýtınseva Madrıd týrnıriniń ekinshi kezeńine ótti
Tennıs • Keshe
Prezıdent: Ortalyq Azııanyń sý qaýipsizdigi – ortaq mindet
Prezıdent • Keshe
Prezıdent sý salasyna qatysty halyqaralyq konvensııa qabyldaýdy usyndy
Prezıdent • Keshe
Toqaev: Aral basseınindegi ekologııalyq ahýal alańdatarlyq
Prezıdent • Keshe
Prezıdent Araldy qutqarý qorynyń óńir úshin mańyzyn atap ótti
Prezıdent • Keshe
Fonogrammaǵa qatysty jańa ereje kúshine endi
Mádenıet • Keshe
Janábilovter isi: prokýratýra 4 jyl jaza surady
Qoǵam • Keshe
Araldy qutqarý qory qatysýshylary Aqordaǵa keldi
Prezıdent • Keshe
