Jaz ata! Jazekeń! Jazylbek Qýanyshbaev! Osy bir esimdi aýyzǵa alǵanda yrys-baılyqty tasqyndatýshy, barsha shopandardyń ustazy bolǵan, mal ósirýdiń sheberi, qarapaıym eńbek adamy, qazaqtyń qasıetti qara shaly, danagóı aqsaqaly kóz aldymyzǵa keledi. «Mal ósirseń, qoı ósir, tabysy onyń kól-kósir», degendi qazaq halqy tekten tekke aıtpaǵan ǵoı. Shynynda da eti bal, súti shıpa, júni altyn qoı ósirýdiń arqasynda Jaz ata abyroı bıigine kóterilip, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri atandy. Osyndaı ataq alýyna baılanysty kózi tirisinde KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen Birlik selosynda Jazatanyń bıýsti bıik tuǵyrǵa ornatyldy.
Jaqsymyzdy qadir tutyp, el úshin etken eńbegin úlgi etkennen utylǵan jerimiz joq. Qazirgi urpaq úshin Jazylbek Qýanyshbaev áli de jumbaq jan. О́ıtkeni óziniń eńbegimen shopan kásibiniń abyroıy men dańqyn asyryp, mal sharýashylyǵy tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan baba týraly aıtatyn dúnıe kóp. Osy maqsatpen Jazekeńniń 120 jyldyǵy qarsańynda Moıynqum aýdanyna arnaıy issaparmen shyǵyp, alǵashqy bas tiregen jerimiz shopanata atyndaǵy murajaı úıi boldy. Aýyldyń qaq ortasynda ornalasqan bul mádenı orynǵa Jazatanyń kelini, egizdiń syńary Toıshybaı aǵamyzdyń jary Láıla Qojageldıeva basshylyq etip otyr.
2. Oqımyn degen balanyń betin qaqpaǵan
– Bul mýzeı 1973 jyldan beri halyqqa qyzmet etip keledi, – deıdi bizben áńgimesinde Láıla. – 1986 jyldan bastap atamnyń atymen, ıaǵnı Jazylbek Qýanyshbaev esimimen ataldy. 2010 jyldan beri osynda dırektor bolyp jumys isteımin. Mýzeı 5 bólimnen turady. 6325 jádiger jınaqtalǵan. Onyń ishinde atam óz ómirinde tutynǵan zattarynyń sany 90-nan asady. 8 adam jumys isteımiz.
Bıyl Jazylbek Qýanyshbaevtyń 120 jyldyq mereıtoıy qarsańynda shopan atanyń eńbegin, ómir jolyn túsindirip, keıingi urpaqqa úlgi etý maqsatynda kórmeler, ashyq sabaqtar uıymdastyrýdy josparlap otyrmyz. Moıynqum aýdandyq ákimdigi de mereıtoıǵa arnalǵan is-sharalarǵa kómektesýge ýáde berdi. Buryn jyl saıyn Shopan ata atyndaǵy qazaqsha kúresten respýblıkalyq týrnır ótetin. Jasyratyny joq, sońǵy jyldary demeýshi bolmaǵandyqtan toqtap qaldy. Negizi aýdandyq sport bóliminiń josparyna engen, biraq sońǵy jyldary birde uıymdastyrýshy, birde demeýshi joq dep ótpeı qalyp júr.
Árıne, ataqty shopan týraly, ol kisiniń eńbegi, jetistigi, kisilik qasıeti, jeke ómiri óte kóp jazyldy. Ata óz kindiginen bala kórmeı, jetpis jasqa kelgende báıbishesinen ruqsat surap, ekinshi márte úılenip, egiz bala dúnıege kelgeni, olardyń esimderin Qoıshybaı men Toıshybaı dep qoıǵany týraly jaǵdaıǵa qalyń oqyrman jaqsy qanyq dep oılaımyn. Bul qýanyshty kún – 1967 jyldyń 27 naýryzy bolatyn. Birinshi bolyp dúnıe esigin ashqan Qoıshybaıdy anasy Álimhan ana báıbishe Jaıshybalanyń baýyryna salǵan. «Myna bala sizdiń balańyz bolsyn», dep oń qolymen usynǵanda Jaıshybala apamyz egilip jylap jibergen kórinedi. Sodan keıin Qoıshybaı óz anasynyń sútin de embegen, sol kúıi úlken apanyń qolynda ósedi. Dúnıege ákelgen anasyn eshqashan sheshem dep aıtqan emes.
Kózi kórgender egizderdiń dúnıege kelý arasy úsh saǵat dep aıtady. Toıshybaıdy kishi apamyz Álimhan baǵyp, sol kisiniń tárbıesinde bolǵan. Atamyz jaılaýǵa shyqsa da, aýylǵa kelse de eki úı bolyp otyrǵan eken. 80-shi jyldary Úkimet atamyzdyń eńbegin eskerip, aýdan ortalyǵynan úlken úı salyp beredi. Sol úıde turǵan eki apanyń aýyzbirligi, tatýlyǵy erekshe edi. Quddy bir apaly-sińliler sııaqty syılasyp, shúıirkelesip, óte jaqsy aralasty. Tipti, bir-birinsiz as ishpeıtin. Eger bireýi bir jaqqa ketse, ekinshisi: «Sol kelsin, kúte turaıyq, sosyn shaı ishermiz», dep alańdap otyratyn. Kelin bolyp úlken apammen 10 jyl, kishi apammen 21 jyl birge turdym. Eki kisiniń tatýlyǵy búkil ómirime úlgi boldy. Kelinderin aınalyp-tolǵanyp, shań jýytpaı otyrýshy edi. Ásirese, sábıli bolyp úıge kelgenimde eki apamyz da quraq ushyp, óte jaqsy kútim jasady.
Al myna jaıtty esime alǵan saıyn kúlip alamyn... Eki apamyz bir shańyraqta tatý-tátti turǵanymen, bertinge deıin balalarǵa kelgende bólektenip shyǵa keletin. Eki ul 8-synypta oqyp júrgende kúres seksııasyna qatysqan eken. Bir kúni úıge mektepten bireý telefon shalyp: «Qaısysy ekenin bilmeımin, biraq balańyzdyń bireýi «aıaǵym» dep jylap jatyr, baqaıy shyǵyp ketken sııaqty... Ata estise bárimizdi qurtatyn boldy-aý...» dep tutqany qoıa salypty. Telefondy kishi apam kótergen ǵoı. Shynynda egiz ul bir-birinen aınymaıdy. Muny estigen kishi apamyz mektepke jetip barypty. Sóıtse, aıaǵy mertikken úlken apamyzdyń balasy Qoıshybaı eken. Bala shyńǵyryp kilemniń ústinde jylap jatsa kerek. Muny kórgen apamyz: «Oıbúı, meniń emes, ana kisiniń balasy eken ǵoı», dep taıyp turypty. Úıge kep úlken apaǵa «Meniń balam ba desem, sizdiń balańyz eken ǵoı. Baryńyz, balańyz jylap jatyr», depti jaryqtyq. Eki apanyń osyndaı qyzyqtary týraly áńgime kóp... Úlken apamyz Jaıshybala 2000 jyly, kishi apamyz Álimhan 2011 jyly qaıtys boldy.
– Árıne, Jaz atanyń otbasy týraly, keıingi urpaǵy týraly biraz jazyldy. Áıtse de sonyń ishinde Qoıshybaı men Toıshybaıdyń úılengenderin árkim ártúrli aıtady...
– Atamyz kópti kórgen kónekóz, eskilikti, qazaqtyń salt-dástúrine qanyp ósken adam bolǵan ǵoı. Qoıshybaı men Toıshybaı 7-synypta oqyp júrgende Shý aýdanynyń ortalyǵy Tóle bı aýylynda turatyn, úlken apanyń naǵashylary bolyp keletin bir úıdiń egiz qyzdaryna jeti bıe berip, quda túsip qoıǵan eken. Ol qyzdar da bularmen jasty bolǵan. «10-synypty bitirip, egizderdi úılendirip, tórteýin birge oqýǵa jiberemiz», dep armandapty atamyz. Biraq, ómir ǵoı... Adam óz taǵdyrynan alshaqtap qaıda ketsin?!. Mektep bitirgen eki bala da «ázir úılenbeımiz» dep oqýǵa túsip ketedi. Keıinnen Toıshybaı áskerge ketken. Negizi Qoıshybaı QazPI-diń tarıh fakýltetin, meniń joldasym zań fakýltetin támamdaǵan. Joldasym aıtady: «1986 jyly áskerde júrgen maǵan: «Ákeńniń 90 jyldyǵy bolady», degen jedelhat keldi. Bul kezde Saratov qalasynda bolatynmyn. Áskerı bólim on kúnge demalys berdi. Onyń alty kúni ary-beri jolǵa ketti. 1986 jyly tamyzdyń 29-ynda ákemniń 90 jyldyǵy ótti. Qyrkúıektiń 1-i kúni keshki avtobýspen jolǵa shyǵamyn dep otyrǵanmyn. Sol kúni keshki bes jarymda ákem qaıtys boldy. Aýdandyq áskerı komıssarıat meniń demalysymdy taǵy on kúnge sozyp berdi», dep.
Sonymen, ata 1986 jyly qaıtys bolyp, eki jyldan keıin Qoıshybaı baıaǵy egizdiń syńaryn aldy. Ata-anasy egiz qyzdardyń esimderin Jarqynaı, Altynaı dep qoıǵan eken. Jarqynaıdy qara shańyraqqa kelin etip túsirgen kúni búkil aǵaıyndar jınalyp, Toıshybaıdy da úgitteıdi. «Ekeýlerińniń toılaryńdy birge isteıik, sen de úılen, egizdiń syńary Altynaıdy al», dep. Tipti, bul iske úlken qyzmettegi kisilerdiń ózderi de aralasady. Biraq, Toıshybaı kónbeı qoıypty. Arada bir aı ótken soń Qoıshybaıdyń úılený toıy bolady. Aýyldyń toıy keshki toǵyzdarda bastalady emes pe? Úlkender Toıshybaıdy shaqyryp: «Áli de úlgeresiń, ekinshi qyzdy baryp alyp kel», dep ony ortaǵa alypty. Biraq bul alǵan betinen qaıtpaǵan.
– Iá, Toıshybaıdyń taǵdyr joly ózińizben toǵysty. Áıtse de ekeýlerińiz qalaı qalaı tanystyńyzdar? Siz bul otbasyny burynnan biletin be edińiz?
– Meniń de týǵan jerim – Moıynqum aýdany, Birlik aýyly. Mektepten keıin eki jyldyq ýchılısheni bitirip, aýdandyq bilim bóliminde jumys istep júrgen kezim bolatyn. Birde qasymdaǵy qurbym: «Keshke kınoǵa baraıyqshy» degen ótinish aıtty. Juma kúni aýylǵa qaıtyp, jeksenbi kúni keshke ortalyqqa oralyp júrgen men basynda kınoǵa barýǵa qınalǵan sııaqty edim. Biraq, taǵdyrdyń jazýy ǵoı, Toıshybaımen tanysýyma sol qyz ben kıno sebepker boldy. Bul Jazylbek atanyń qaıtys bolǵan, Toıshybaı qoldaǵy maldy baǵamyn, qara shańyraqqa ıe bolamyn dep oqýynan akademııalyq demalys alyp kelgen kezi eken. Áıtse de atanyń esimi el ishinde dúrildep turǵan shaǵy ǵoı. «Egiz ulyna egiz qyzdy aıttyryp qoıypty», degen áńgimeni de estigenmin. Sodan Toıshybaı qyr sońyma tústi. Jumysyma túste de keledi, keshke de keledi. Bir jaǵy uıalasyń. Kabınetke kep otyryp alatyn. Osylaısha bir jyl ótti. Aqyry 1990 jyly shańyraq qurdyq.
– Búginde Qoıshybaı da, Toıshybaı da erdiń jasy elýge jaqyndap qalypty. Qazirgi tirshilikterińiz qalaı?
– Qoıshybaıdyń da, Toıshybaıdyń da eki uly bar. Atamnyń 100 jyldyq mereıtoıynda sol kezdegi oblys ákimi Tarazdan 4 bólmeli páter syılaǵan bolatyn. Sodan keıin Qoıshybaı enshisin alyp, oblys ortalyǵyna kóship ketti. Atamyz armandap ketkendikten olar úlken balasynyń esimin Arman dep qoıǵan. Keıingi uldarynyń esimi – Abzal, jumys isteıdi. Bizdiń úlkenimiz Erkebulan Almatydaǵy D.Qonaev atyndaǵy ýnıversıtettiń zań fakýltetiniń magıstratýrasyn bitirip, qazir testke daıyndalýda. Kishi ulymyz Nurlan TarMÝ-di ınformatıka mamandyǵy boıynsha bitirip jatyr. 2015 jyly Erkebulan shańyraq kóterdi. Qarataý qalasynan Bekzada esimdi kelin túsirdik. Ol da joǵary bilimdi zańger. Osy kelin bosaǵamyzdy oń aıaǵymen attaǵanda atam esime tústi. Ol kisi qyzyn emes, aldymen qudasyn tańdap, jaqsy otbasynyń qyzdary da tárbıeli, ımanjúzdi, ıbaly bolatynyna bek senimdi bolǵan shyǵar. Biraq qazirgi jastardyń dástúri bólek. «Qandaı úıdiń qyzyn alamyz, qandaı adamdarmen quda bolamyz», degen ýaıym bolyp, kezinde atamnyń da osyndaı oı keshkenine kúmánim qalmady. Allaǵa shúkirshilik, bári sátimen júzege asty. Qoıshybaı úlken apanyń balasy bolǵandyqtan kelin túsirerde arnaıy baryp, ruqsat suradyq. Ruqsattaryn berip, balamyz úılendi.
Mamandyǵy zańger Toıshybaı aýdandyq ishki ister bóliminde kezekshi bop jumys istep, 45 jasqa tolǵanda qurmetti demalysqa shyqty. Qazir Hantaýdaǵy sement zaýytynyń qoımasynda eńbek etedi. Qoıshybaı Almaty qalasynda turady. О́ziniń otbasylyq bıznesi bar. Áıeli ekeýi sonymen aınalysady. Aıtpaqshy abysynymnyń syńary Altynaı biz úılengennen keıin kóp uzamaı Shý aýdanyndaǵy Belbasar aýylynyń bir jigitine turmysqa shyqty. О́te jaqsy aralasyp turamyz. О́tkende kelin túsirip, toı jasaǵanda kúıeýi ekeýi kelip, kómektesip, shapqylap júrdi.
– Qartaıǵanda kórgen egiz ul ákesi sııaqty malsaq, sharýaqor ma? Jalpy atakásipti jalǵastyrýǵa qulyqtary boldy ma?
– Atamyz óte sabyrly, tuıyq, bir-aq kesip aıtatyn, kóp sóılemeıtin kisi bolǵan eken. Bul jaǵynan kelgende eki ul da ákelerine tartqan. Negizi atamyz balalaryn qatal ustapty. Joldasymnyń aıtýyna qaraǵanda: «70 jasymda kórgen balalarym edi», dep erkeletpegen. Keıde kóńil-kúıi jaqsy kezde, dastarqan basynda otyrǵanda eki balanyń basynan sıpap qana qoıady eken. Bar erkeletkeni sol. Al apalarymyz bertinge deıin jańa týǵan bala qusatyp ekeýin óbektep otyrýshy edi. Shynyn aıtý kerek, eki uldyń da mal baǵýǵa, atakásipti jalǵastyrýǵa ıkemderi bolmady. Qaıbir jyly maldyń bárin satyp, qalaǵa kóshemiz dep, qaıtadan basyn qurastyra almaı, qınalǵan kezderimiz de boldy. Qazaqta: «Ákeniń maly balaǵa mal bolmaıdy», degen sóz tegin aıtylmaǵan eken. Qoıshybaı da, Toıshybaı da óte adal, óte momyn jandar. О́miri kisi aldyna sharýa aıtyp barǵan emes. Uıalady, namystanady. «Ataqty adamnyń balasymyz», dep keýde urmaıdy. О́zderiniń adal eńbekterimen, ózderiniń beınetterimen qarapaıym ǵana turmys keship keledi.
– Eki ene, eki kelin bir shańyraqta tatý-tátti turdyńyzdar. Áıel adamnyń áńgimesi bitpeıdi degen bar, enelerińiz ótken kúnderden qandaı estelikter aıtýshy edi?
– Árıne, atamyzdyń kózi tirisinde qonaqjaı shańyraǵyna nebir aqyn-jazýshylar, ártister, ataqty adamdar kóp kelgen ǵoı. Nurǵısa Tilendıev: «Bir perzentke zar bolyp júrmin», dep atanyń batasyn alyp ketken eken. Eki apanyń aıtýyna qaraǵanda, atanyń qamqorlyǵyn kórgender óte kóp bolǵan. Jetim-jesirge kóp kómektesken. Oqımyn degen balanyń betin qaqpaǵan ǵoı.
2. Jazylbek atanyń taǵy bir uly bolǵan ba?
Osy Moıynqum sapary kezinde qolymyzǵa bir maqala túsip, onda jazylǵan dúnıelerge ań-tań qaldyq. Bir jaǵy solardyń syryn, qupııasyn bilýge qumartyp, maqala avtorymen jolyǵýǵa asyqtyq. Ol 2011 jyldyń 29 naýryzynda aýdandyq «Moıynqum tańy» gazetinde jarııalanypty. «Ákem jaıly aıtsam» dep atalatyn shaǵyn maqalanyń avtory Beıbit Qýanyshbaev degen azamat eken. Onda avtor óziniń Jazylbek Qýanyshbaevtyń úlken balasy ekenin taıǵa tańba basqandaı etip aıqyn jazady. Apyr-aý, biz biletin Jazekeńniń eki-aq balasy bar emes pe? Qoıshybaı men Toıshybaı. Buǵan deıin baspasóz betterinde Jazekeń týraly qanshama dúnıeler jazyldy. Nege bireýinde Beıbit Qýanyshbaevtyń esimi atalmaıdy?
Moıynqum aýdanynyń Jambyl aýylynda turatyn Beıbit Qýanyshbaevtyń úıiniń tabaldyryǵyn osyndaı dúdámal oımen ári-sári bop attaǵanymyz ras. Úıdegiler óte jyly qarsy aldy. Beıbit aǵamyz da, Pernekúl jeńgemiz de qonaqshyl jandar eken. Áńgime birden qyza jóneldi. Árıne, «Jazylbektiń týǵan balasymyn» dep aıta salý ońaı. Ony barlyq jaǵynan dáleldeý qajet emes pe? Sondyqtan, uıat ta bolsa aǵanyń qujattaryn suradyq. Kórsetti. Iá, shynynda da jeke kýálikte de, týý týraly kýálik, ıaǵnı «metirkede» de «Beıbit Jazylbekovıch Qýanyshbaev» dep anyq jazylypty. Endi bul kisiniń Jaz atanyń balasy ekenine kúmánimiz qalmady.
– Men 1951 jyly qazirgi Moıynqum aýdany, Keńes aýylynda dúnıege keldim, – deıdi Beıbit Jazylbekuly. – Ákem – Jazylbek, anam – Jaıshybala. Aıdarly aýylyndaǵy Jıdeli kóshesinde turdyq. 1966 jyly atamyz zeınetkerlikke shyǵyp, taıaǵyn M.Bıdasbaev degen jas shopanǵa tapsyrdy. Ol kisiniń kózi tiri, qazir sol Aıdarlyda turady. Jazekeńniń zeınetke shyǵyp, jas shopandarǵa aq jol tilegenin kezinde televıdenıe de túsirgen. Sol jyly Birlik aýylyna kóship keldik. Moıynqum aýdanyn 25 jyl basqarǵan birinshi hatshy Aıtbaı Nazarbekov ákemniń uzaq jylǵy jemisti eńbegin qurmettep, arnaıy úı saldyryp berdi. Odan 1970 jyly Jazekeń ataqonysymyz, jurtymyz, ata-babamyzdyń turǵan jeri, aǵaıyn-týystyń ortasyna baramyn dep Jambyl aýylyna qonys aýdardy. Bul úıde 1979 jylǵa deıin turdy. Keıinnen aýdan ortalyǵyna kóshti. Keterinde: «Qarashańyraq osy. Osyǵan sen ıe bol, balam», dep meni myna úıge qaldyryp, batasyn berdi. Ol kezde men úılenip, kelinshegim úlken ulyma bosanǵan edi.
Zeınetkerlikke shyqqannan keıin de ákem qol qýsyryp otyrmady. Jazylbekshiler mektebimen aınalysyp ári Qazaq SSR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qoı sharýashylyǵy jónindegi ınspektorlyǵy qyzmetin qoǵamdyq negizde atqardy. Aıtpaqshy elimizdiń ensıklopedııasynda: «Moıynqumda J.Qýanyshbaev atyndaǵy mektep bar», degen joldar bar. Biraq aýdanda ol kisiniń atynda eshqandaı mektep joq. Bul bir kezderi qurylǵan «Jazylbek mektebi» uıymyn joǵarydaǵylar kádimgi orta mektep dep túsinip, solaı dep jazyp jiberse kerek.
Jazylbek ákem anamyz Jaıshybalany 1945 jyly quda túsip alǵan eken. Anam Shý aýdany, qazirgi Tóle bı aýylynyń qyzy bolatyn. Ol kisi 1948 jyly alǵashqy Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵanda Aıdarly aýylynda úlken toı bolypty. Sol kezderi Moıynqum Kókterek aýdany dep atalǵan eken. Ortalyǵy – Birlik aýyly, aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Shorabekov degen kisi bolypty. Keńes kolhozynyń tóraǵasy – Áshim Toqseıitov. Búkil ómirin ustazdyqqa arnaǵan Iztileý Orynbasarov degen aǵamyz sol kúnderdi eske alyp, maǵan talaı ret áńgime qyp aıtqan edi. «Meniń ol kezde jasym 18-de bolatyn. Mektepke jańadan muǵalim bolyp kirgen kezim. Toıǵa delegattardyń bári atpen keldi. Avtomashına degen atymen joq kez. Olardyń attaryn baılap, ózderin kıiz úılerge kirgizip, kútip, qyzmet jasadym. Jeńil avtomashına tek aýdan basshysy Shorabekovte ǵana boldy», deýshi edi Iztileý aǵamyz ótken kúnderdi eske alyp.
Aýdan basshysy atamyzdyń astyna aqboz at mingizip, úlken syı-qurmet jasaıdy. Osy úlken oqıǵadan keıin 10 jyl ótkende, ıaǵnı, 1958 jyly ákemiz Jazylbek Qýanyshbaev respýblıka tarıhynda tuńǵysh ret ekinshi márte Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn aldy. Meniń jasym sol kezde jetide bolatyn. Bala bolsam da keıbir jaıttar esimde qalypty. Ol jyldary Kókterek aýdanyn Qaınazarov degen kisi basqaratyn edi. Keńes aýylynyń Shý ózeni jaǵasynda toı ótti. Orasan eńbegi úshin oblystyń sol kezdegi basshysy Asanbaı Asqarov «Gaz-69» kóligin syıǵa tartty. Bul Moıynqumdaǵy alǵashqy jekege berilgen mashına bolatyn.
Odan keıin Shý ózeniniń jaǵasynda úlken at báıge bolǵany esimde qaldy. Oǵan Kókterek jáne Shý aýdanynyń sáıgúlikteri qatysty. Bizge jaqyn aǵaıyn, aǵamyz bop keletin Baqdáýlet Tólebekov óziniń qaraker atymen birinshi kelip, bas júldeni jeńip aldy.
Taǵy bir esimde qalǵany... 8 jastamyn, birinshi synypqa barǵan kezim. «Kazahstanskaıa pravda» gazetinen kelgen Skorobogatov degen bir tilshi, qasynda taǵy bir áıel bar, Jazekeń ekeýmizdi sýretke túsirdi. Ákem dastarqannyń shetinde jastyqqa jantaıyp jatyr, men qalammen qaǵaz betin shımaılaýdamyn. Ol kezde sýretke túsirý degendi jaqsy bilmeımiz. Aýyldaǵylardyń bári qyzyq kórip, jınalyp, eki tilshi ákem ekeýimizdi kıindirip, daıyndap, birneshe ret sýretke túsirgeni esimde qalypty. Solar keıin «Samorodok Koktereka» degen shaǵyn kitapsha shyǵarypty. Qarasam, ishinde baıaǵy ákem ekeýmiz túsken foto bar eken. Keıinnen úlkeıtip aldym.
Keńes Odaǵy kezindegi zań boıynsha eńbekker ekinshi Altyn Juldyzyn alatyn bolsa, onyń týǵan jerine eskertkish ornatylady eken. Jazekeńe eskertkish 1960 jyldyń mamyr aıynda ashyldy. Ol jyldary Jambyl oblysyn Asanbaı Asqarov basqaryp turǵan bolatyn. Sol kisiniń ózi jıynǵa arnaıy keldi. Jınalysty ashyp, lentany qıǵan Asanbaı Asqarov Jaıshybala apamyzǵa burylyp: «Qurmetti jeńgeı, Jazekeń qandaı eńbek sińirse, siz de sondaı eńbek sińirdińiz. Tipti, artyq eńbek sińirdińiz», dep rızashylyǵyn bildirdi. Shynynda, Jaıshybala anam ákeme laıyqty jar, kómekshi bola bilgen adam. О́te qonaqjaı kisi edi. Qandaı qonaq bolsa da renjip, qabaq shytpaıtyn. Qaı ýaqytta bolsyn dastarqany keńinen jaıylyp turatyn.
Aıtpaqshy, onyń aldynda músinshiler kep Jazekeńniń músinin jasady. Bir aı bizdiń úıde jatyp, aldymen balshyq arqyly beıneledi. Kádimgi sary balshyqtan... Ol kezde kıiz úıde turamyz, Jazekeńdi kúni boıy ústelge otyrǵyzyp qoıatyn.
Bir jyly kóktemgi kanıkýlda oınap júrip, baıqamaı sirińke shaǵyp, tóldetý qoralarynyń órtenip ketýine sebepker boldym. Zárem ushyp, aldy-artyma qaramaı qashyp, shıdiń arasynda tyǵylyp otyrǵanda ákem ózi atqa minip izdep, taýyp aldy. Jalpy, Jazekeń tuıyq, alaıda ashýy qatty kisi edi. Meniń qatty qoryqqanymdy baıqap: «Qoryqpa, balam. Beıbitjan, kele ǵoı, atqa min», dep aldyna mingizip, úıge alyp keldi. Bizdiń qystaý Suńqardyń kire berisinde ornalasqan bolatyn. Sol kezdegi ataqty qoıshylardyń biri, Lenın ordendi Tynyshtybaı Ahmetjanov bizdiń kórshimiz boldy.
Bir kúni qystaýǵa jer-kókti gúrildetip tikushaq kelip qondy. Ondaı ǵajapty sol kezde birinshi ret kórýim. Keıinnen bildim, ákem partııanyń HHI sezine delegat bolyp saılanǵan eken. Soǵan baılanysty oblys basshysy tikushaqty arnaıy jiberipti.
Ákemizdiń kóp adamdarǵa sharapaty tıdi. Jaǵdaıy joq, turmysy nashar jandarǵa kómektesti, talaı balany oqýǵa túsirdi. Oqý bitirip kelgen olardyń jumysqa ornalasýyna septigi tıdi. Sodan keıin óziniń shákirtterin daıyndaý máselesine kóp kóńil bóldi. Eń birinshi Dildásh Itbasova degen apamyzdy úıretti. Keıin ol kisi de Eńbek Eri ataǵyn aldy. Sondaı-aq, «Kóktóbe» sovhozynda Qudaıbergen Birtaev, Shoman Sháripbaev degen shákirtteri Eńbek Eri ataqtaryn aldy.
Ákem meni de oqýǵa apardy. Meni ǵana emes, sol jyly Moıynqumnan úsh balany birdeı apardy. Ol kezde QazMÝ-diń rektory Joldasbekov eken. Meni professor Ermekov degen aǵaıǵa tapsyrdy. Emtıhan kezinde meniń Jazylbektiń balasy ekenimdi muǵalimderdiń bári bilip otyrdy. Sodan oqýǵa tústim. Biraq bir jyldaı oqyǵannan keıin aýyryp qaldym. Odan keıin qaıtyp jalǵastyrmadym. Qarapaıym jumys istedim. 1976 jyly úılendim. Kelinshegim Pernekúl osy aýyldyń qyzy. Allanyń bergen úsh uly bar. Úlkeni – shahter, ortanshysy Aqbaqaıdaǵy ákimdikte maman, kishi balam – óner jolynda. Nemereler súıip otyrmyz. Sońymnan ergen Qoıshybaı, Toıshybaı baýyrlarym bar.
Ákemniń kózindeı bolǵan bul qara shańyraqta qazaqtyń nebir atpal azamattary qonaq boldy. Ǵabıt Músirepov pen Erkeǵalı Rahmadıevtiń qonaq bolǵany áli kúnge esimde. Ań aýlaýǵa shyǵyp, Jazekeń olarmen birge júrdi. Sońynda aýdan basshysy Ǵabıt Músirepovke at mingizip, qurmettep shyǵaryp saldy.
Ákemizdiń ákesi Qýanyshbaı Moıynqumnyń tómengi jaǵynda, Betpaqdalada dúnıege kelgen eken. Úlkenderdiń aıtýyna qaraǵanda ónerge jaqyn, dombyra tartyp, án aıtatyn, aqyn adam bolypty. Qýanyshbaı babamyzdyń áıeli Aıtkúl Jetisý jaqtyń qyzy bolǵan.
... Mine, qurmetti oqyrman, biz Beıbit Jazylbekulynyń aıtqan áńgimesin sol kúıinde jarııalap otyrmyz. Biraq biz qansha qazbalap surasaq ta Beıbit aǵa bizdiń: «Siz nege osy ýaqytqa deıin kórinbedińiz? El Jaz atanyń balasy ekeý-aq, Qoıshybaı men Toıshybaı dep bildi. Sizdiń esimińiz esh jerde atalmaıdy ǵoı...» degen suraǵymyzǵa ashylyp jaýap bermedi. «Men qarapaıym adam boldym, qarapaıym ómir súrdim. Mine, Jazylbek ákemniń qarashańyraǵynda tútinin tútetip otyrmyn. Qujattarymda sonyń balasy ekenim anyq jazylǵan. Budan basqa qandaı dálel kerek?» degennen aryǵa barmady. Kókeıde kúdik qalmas úshin Tarazǵa kelgennen soń Moıynqum aýdanynyń biraz úlkenderimen, Qýanyshbaevtar otbasymen jaqsy aralasyp júrgen jandarmen telefon arqyly sóılestik. «Beıbit – Jazylbektiń aǵasy Temirbekten taraǵan Imanquldyń balasy. Imanquldyń ul-qyzdary kóp bolǵan. Jazekeń balasy bolmaǵannan keıin yrymdap asyrap alǵan. Atanyń aqjoltaı bolsyn degen armany oryndalyp, keıin Beıbittiń sońynan Qoıshybaı men Toıshybaı ilesti. Beıbit Jazylbektiń baýyrynda ósip, sonyń balasyndaı sińip, búginde atanyń qarashańyraǵyna ıe bolyp otyrǵany ras», degen de áńgimeni estidik. Jalpy qazaqta yrymdap bala asyrap alý dástúri ejelden bolǵan. Ony úlkender jaqsy biledi. Jáne ondaı aqjoltaı balany «bótensiń» dep aıtýdyń ózi kúná. Tylsym dúnıe talaı qupııasyn ishine búgip tur emes pe? Sońǵy jyldary Baýyrjan Momyshulynyń qyzy, Oralhan Bókeevtiń baýyry tabylyp, el súıinshi surap jatyr. Bul jaǵynan kelgende Jazylbek Qýanyshbaevtyń taǵy bir balasy tabyldy desek, artyq emes. «Adam urpaǵymen myń jasaıdy», degen. Jaz atanyń úrim-butaǵy kóbeıip, Allanyń shapaǵatyna bólene bersin!
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy,
Moıynqum aýdany.
