Shyqpaıdy nege esimnen, osynaý qaıyń músini?

Aq qaıyń

(Birinshi túri)

50-shi jyldardyń ortasy. Adam janyn tereń tolǵanysqa salatyn romansty jıi-jıi tyńdaý daǵdyǵa aınaldy. Bizge erekshe bir qudiret bop kórinetin kompozıtorlar Muqan Tólebaevtyń «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn», «Tos, meni, tos!», «Kesteli oramal», Qapan Mýsınniń «Sholpanym», Mákálim Qoıshybaevtyń «Quıqyljyr kóńil qusy shartarapqa», Sydyq Muqamedjanovtyń «Jarq etpes qara kóńilim neǵylsa da», «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly», «О́zgege kóńilim toıarsyń», «Esimde», Ábilahat Espaevtyń «Men sálem jazamyn» dep atalatyn romanstary radıodan berilgende qıly-qıly oıǵa salyp, til jetpes tuńǵıyq sezimge bóleıtin-di. Ásirese, «Esimde» romansy: Almatynyń bozǵylt tuman túninde. Kóp turyp ek jasyl terek túbinde. Súıemin dep asylyp eń moınyma, Qaıda, qaıda sol mınýttar búginde, – dep, júrek qylyn mamyrlata shertkende tabıǵattyń esten ketpes tumandy túninde jasyl terekke súıenip turyp, qapelimde kóz jazyp qalǵan súıiktisin saryla eske túsirgen mahab­bat muńlyǵy dáıim kóz aldymnan ket­peıtin edi. Sondaı sátterde sýret salatynym bar. Qalaı áserlensem de beınelegen sýretim ja­py­raǵy sarǵaıa sıregen qaıyń bop shyǵady. Al bir kúnderi sol aq qaıyń áýez bop terbeıin dedi... Birde sýret salatyn ádetim eleńdetip, kórkemsýret galereıasynda bir sýretshiniń kórmesin kórdim. Sýretshiniń famılııasy – Hrapkovskıı. О́zime tanys esim. «Bul kisi qaıdan júr, munda?» dep oılana qaldym. «Karagachı ıspolıny» degen kartınasyna uz-a-aq qaradym. Qońyr kúz... ábden qartaıǵan qara aǵash. Keshegi jelkildegen jelegi joq. Bar kórkinen jurdaı bop aıyrylǵan. Bir qaýsaǵan qarııa sekildi... Sol kúnnen bastap galereıaǵa da jıi kelip júrdim. Sondaı kúnderdiń birinde taǵy bir kórmeni tamashalap turǵanda aq qaıyń beınelengen altyn kúzge suqtanǵanym sondaı, oǵan da uz-a-a-q qaradym. Menimen qatar turǵan uzyn boıly aqsary kisi maǵan jalt burylyp: – Ty moı malchık, otkýda... kakımı sýdbamı, – degeni. Men sasqalaqtap, ne derimdi bilmeı, qymsynyp turyp qalyp edim, ol kisi: – Iа zdes... v gorode, – dedi. Tanydym. Sholaqtaýdaǵy (Jambyl oblysy, qazirgi Qarataý qalasy) Stalın atyndaǵy mekteptiń onynshy klasynda oqyp júrgen kezimde meni sýretke baýlyǵan Mıhaıl Borısovıch Hrapkovskıı esimdi lenıngradtyq sýretshi. Áńgimelese kele bilgenim, Hrapkovskıı (bul kisi 1952-1953 jyldary saıası kózqarasy úshin Lenıngradtan Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan. Jambyl oblysynyń Sarysý, Talas aýdandarynda mektepterde sýret sabaǵynan dáris berip júrgen. Odan Almatyǵa qonys aýdarypty. Kezinde «Krokodıl» jýrnalyna sýretteri jıi-jıi shyqqan belgili sýretshi. Bul kisini menimen onynshy klasta birge oqyǵan búgingi kórnekti ǵalym, memleket qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov te biledi. Biz ekeýimiz mektepte qabyrǵa gazetin shyǵaratyn edik. Myrzataı maqalasyn, óleńin jazyp, men sýretin salamyn. Ol sýretimdi osy Hrapkovskııge kórsetip alýshy edim. I.J.) Almatyǵa kelipti, osy kórkem sýret galereıasynda sýretpen aınalysatyn jastarǵa úıirme ashyp, dáris berip júr eken. Osy júzdesýden keıin men bul úıirmeniń bir múshesi retinde Hrapkovskııden dáris ala bastadym. Osy galereıada alǵash ret kórgen álgi bir aq qaıyń beınelengen kartına esimnen shyqpaı, tolǵandyra berdi. Hrapkovskıı meni birden maıly boıaýmen tabıǵat kórinisin salýǵa mashyqtyrdy. Ol kezderde qazirgideı holst tabý qıyn, ol bar bolsa da alatyn aqshamyz joq. Biz sýretimizdi shaǵyn razmerli kartonǵa laıyqtap saldyq. Meniń aınaldyra beretinim- aq qaıyń beınesi. Ol bir sheksiz tolǵanys. Kúz tústi... Kúz... altyn japyraǵy sıreı bastaǵan qaıyń... mine, oǵan oılana qaraı berý kúnderdiń kúninde júregimde uıyp júrgen bir áýezdiń lebin anyq sezdirdi. Bul qubylysty birge oqıtyn dosym О́mirzaq Aıtbaevqa aıan ettim. Ony syrly sezimdi ánshi qyz Batyrshaeva Áýeske de yńyldap aıtyp berdim. Ekeýi ándetkende birge oqıtyn Iztaı Esqalıev, Qaırat Qasymov biri dombyramen, biri mandolınmen qosyla ketedi. Jańa án qurby-qurdastardy qyzyqtyra eliktirdi. Men osy bir kezderde eptep О́mirzaqtyń mandolınin úırenip alyp edim. Kókeıdegi ánim mandolınge jyp-jınaqy bop qona ketti. Mandolındi syzdyqtata shertken saıyn ánniń kórki, kelbeti, qurylysy ap-anyq kórindi. Ádettegishe jataqhanada ándetip otyrǵan bir keshte О́mirzaq: – Bul ándegi lırıkalyq tolǵanys romansqa qaraı tarta beredi. Dástúrli ánniń úlgisimen shyqqan «Saltanatyńnyń» bolmysyna múlde qarama-qarsy án. Endi, bul ándi ne dep atadyń? – dedi. Bul saýalǵa kilt oılana qalyp, kóz aldyma álgi bir aq qaıyń beınelengen kartına eles berip, odan jazda Arqada jumys istep júrgende jasyl dalada kórgen qaıyńdar da tańǵaldyrǵandaı bop, sál bógelip otyryp: – «Aq qaıyń» dep atadym, – dedim. «Saltanat» sekildi bul án de osylaısha sózsiz shyqty. Ándi aıtqan saıyn onyń ne deıtini, ıá, mán-mazmuny, ishki syry ap-anyq aıqyndaldy. О́mirzaqtyń sezgenindeı, romanstyq, elegııalyq tolǵanys eken. Endi oǵan laıyqty sóz kerek. «Sóz jazatyn aqyn kim bolýǵa tıis?» dep biraz oılanýmen júrdik. Sol kezderde jýrnalıstıka bóliminde oqıtyn Nurtaı Aıdarov deıtin jigit jańa ánimizdi tyńdap, oǵan qulaı berildi. (Ol ózi Jambyl oblysy, Talas aýdanynan edi). Nurtaı aqyn edi, «Qadyr Myrzalıev dosym ǵoı» dep maqtanatyn-dy. «Lenınshil jas» gazetinde birdi-ekili óleńi de jarııalanǵan-dy. Osy Nurtaı eki-úsh kúnde: Nuryna aıdyń tosyp bir júzin, Aq qaıyń syrtta qalǵıdy baıaý. Tek qana meniń ilinbeı kózim, Jatyrmyn jalǵyz, jatyrmyn oıaý. Jatyrmyn jalǵyz, jatyrmyn oıaý, Aq qaıyń syrtta qalǵıdy baıaý. Jatyrmyn oıaý, beıneńe qarap, Iаpyraı, sáýlem, aı ma ediń nurly. Móltildep jerge kóz jasym tamad, Saǵynysh pa eken, álde bir syrly. Jatyrmyn jalǵyz, jatyrmyn oıaý, Aq qaıyń syrtta qalǵıdy baıaý, – dep sózin tez jaza qoıdy. Men óleńdi О́mirzaq pen Áýeske oqyp berip edim, olar pálen, dep eshnárse aıtpady, «osy sózben aıta bereıik», dedi. Stýdentter «Aq qaıyńdy» sabaqtan bos demalys sátinde, jataqhananyń qońyrqaı bólmesinde, oıyn-saýyq keshterinde osy sózben múlgip otyryp aıtýdy daǵdyǵa aınaldyrdy. Án biraz aıtyla-aıtyla ábden kóńilge qondy-aý, degende kompozıtor Ábilahat Espaevqa kórsetip, notaǵa túsirttim. Kóp sózge joq Espaev óziniń baısaldy qalpymen: «Orystyń qalalyq romanstary sekildi me, qalaı?» dep jymıdy da qoıdy. * * * Kóp uzamaı «Aq qaıyń» JenPI-diń stý­denti Sájıda Ahmetovanyń oryndaýynda radıoǵa qabyldandy. Sájıda ol kúnderde kom­pozıtorlardyń lırıkalyq ánderin radıoǵa jıi jazdyratyn-dy. Úni syrly… elegııalyq ánderdi móldirete aıtatyn-dy. «Aq qaıyń» da jastar arasyna tez tarady. Jasy úlken bolsa da bizdiń fılfakta oqıtyn Tursynhan Ábdirahmanova «Aq qaıyńdy» óziniń keń tynysty, jarqyn da sulý únimen halyq áni sekildi etip, jerine jetkize názik júrektiń syrshyl sezimimen óbektedi. Tursynhan apaı lırık aqyn edi, oǵan ózinshe sóz jazyp ta aıtyp júrdi. «Aq qaıyńdy» eldegi ánshiler de aıta bastady. Al bir kúnderi О́mirzaq Aıtbaev jetekshilik etetin bizdiń jupyny ǵana horymyzdyń oryndaýynda «Aq qaıyń» Máskeý radıosynan berildi. Muny uıymdastyrǵan qazaq radıosy mýzyka redaksııasynyń sol kezdegi aǵa redaktory, keshegi bir kúnderi Qazaq SSR Mádenıet mınıstri bolǵan abzal aǵa Jeksembek Erkimbekov edi. Osy bir qýanyshty sát qalaı umytylady?! «Aq qaıyń» osylaısha óris jaıa bastady. * * * Arada biraz ýaqyt ótti. «Qazaqstan pıoneri» gazetinde istep júrgen kezim, 1959 jyl. Bir kúni meni «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynyń ádebı qyzmetkeri Saǵı Jıenbaev shaqyryp alyp, jibekteı syzylyp sóıleıtin ádeti, aǵynan jarylǵan aqkóńil aqynnyń kináratsyz sezimimen móldirete sýrettep, «Aq qaıyńǵa» degen ynta-yqylasyn jaıyp saldy. Jýrnalǵa jarııalaıtynyn aıtty. Men kelistim. Biraq, Saǵı sózin jaqtyra qoımady. «Muńdy. Eptep jeńildetý kerek. Shýaqty lırızm jetispeı jatyr», dep otyryp aldy. Men kúmiljip, qobaljydym. Saǵı maǵan kúlimsireı úıirilip: «Osy ándi shyǵarǵanda kóz aldyńda qandaı kórinis turady?» dedi. Men: «Altyn kúz... aq qaıyń. Dáıim qııal qushaǵynda júretin ańsaýly jas jigit. Kúz kelgen saıyn ózine tanys aq qaıyńnyń saıasynda bir baqytty sátterin eske alyp, qapelimde kóz jazyp qalǵan súıiktisin ańsap, sarǵaıa saǵynady» dedim. Saǵı uzaq oılandy. Bir kezde: «Joq, sózin báribir óńdeý kerek», dedi. Amalsyz kóndim. Saǵı óńdedi. Jýrnaldyń sońǵy ishki betine aq qaıyńnyń túbinde oıǵa batqan jas qyzdyń sýreti salynyp, ánniń notasy berildi. Saǵı án sóziniń birinshi jolyn: Altyn aı kókte kúlimdeıdi áni, Aq qaıyń syrtta qalǵıdy baıaý, dep ózgertipti. Keıin keıbir ánshiler osy sózben oryndap júrdi. Báribir bul óleń kókeıime qonbady.Jeńildetip aldym. Eki óleńniń ortasynda oıym san-saqqa júgirdi. * * * 1963 jyl. Qyrkúıek aıynyń tamyljyǵan bir shýaqty kúni radıoda mynadaı bir oqys kezdesý boldy: qazaqtyń «Levıtany» – ataqty dıktor Ánýarbek Baıjanbaev, qasynda Muqaǵalı bar (Muqaǵalı erterekte osy Baıjanbaevtyń shákirti retinde 1957 jyly radıoda dıktor bolyp istegen-di. I.J.), konserttik stýdııanyń aldynda: «O, Ilıa!» dep meni aınalyp-tolǵanyp: – Áı, Muqaǵalı, beri kel, beri... izdegen Ilıań, mine, – dedi. Muqaǵalı ústinde aqsur kostıými, mol denesi­men qaýqalaqtap kep, meni emirene qushaqtaı aldy da: – Radıodan seniń «Appassıonata», «Aıly sonata» degen eki novellańdy tyńdadym. Ony myna Án-aǵań qalaı balbyratty deısiń. Al, meniń de sol «Appassıonatany» poema etip jazǵanym esińde bolar. Ekeýmizdi qudiretti Bethoven osylaısha tabystyrdy. Endi seniń «Aq qaıyń», «Jalǵyz qaıyq» deıtin ánderiń bizdi tereńirek tanystyratyn shyǵar. Seniń osy ánderińe eshbir ándi teńgermeımin. Bálkim, bul asylyq sóz de bolar, biraq, shyndyǵy sol. Júregimdi lázzátti sezimmen terbeıdi de júredi. Bir tylsym tabıǵattyń ishine enem. Dún-dúnıeni uıytady osy eki án. E, umytyp barady ekem, Ábilahat Espaevtyń «Áli esimde» áni de osylaı tebirentedi. О́z ómirimdegi umyt boldy-aý deıtin qaı-qaıdaǵy bir syrlardy qozǵaıdy, eki ánińmen kádimgideı adamsha tildesip, ózgeshe bir hal keshem. Sondaı sátte ózińdi oılaımyn. Kópten beri ózińmen júzdesý kókeıimde júrgen bir túıtkil edi, mine, kezdestik... tús boldy, Án-aǵań úsheýimiz restoranǵa baraıyq. Bir-eki saǵat otyryp áńgimeleseıik» – dedi. Biz jaıaý aıańdap «Dınamo» stadıonynyń qasyndaǵy «Esik» restoranyna kelip, tamaq ishtik. Muqaǵalı á degennen «Aq qaıyń» ániniń jaı-japsaryn surady. Túski astan keıin Baıjanbaev jumysqa ketti de, Muqaǵalı ekeýimiz restorannan shyqtyq. Muqaǵalı oılanyp turyp: – «Aq qaıyń»... «Jalǵyz qaıyq»... osy eki án... qalaı tyńdasaq eken? – dep, jan-jaǵyna alańdap, degbiri qashty. Men kóńil ditin túsindim de: – Muqa, bizdiń úıge baraıyq, osy jerden onsha alys emes, – dedim. Dastarqan basynda árqıly áńgime qozǵaldy. «Aq qaıyńdy» yńyldap ándettim. Sóz arasynda men jazýshy Násireddın Seralıevtiń osy án leıtmotıv bolǵan «Aq qaıyń» povesin aıttym. Qyzylorda qalasynda turatyn múgedek aqyn Zeınolla Shúkirov osy povesti súısine oqyp, qatty tebirenip, telefon arqyly: – «Aq qaıyń» áni ómirden úmit úzdirmeıtin án eken – dep edi, ony da aıttym. Ǵumyr boıy qarǵa adym jer júrýi muń bolyp, sher kúıigin tartqan sol Shúkirovtiń osy án úshin menimen tanysam dep, poıyzben Almatyǵa kelgeninde ony aqyn Ánýarbek Dúısenbıev ekeýmizdiń qarsy alǵanymyzdy da aıtyp óttim. Muqaǵalı osy syrdyń bárin balkonmen talasa ósken jalǵyz qaıyńǵa jalt-jalt qarap otyryp yjdaǵatpen tyńdady. Sosyn ol: «Men Násireddınniń ol povesin oqyǵam joq. Ol ózi jany názik lırık jazýshy ǵoı. Keıbir áńgimelerin oqyǵanym da bar. Meni osy bir kúnderi «Aq qaıyń», «Jalǵyz qaıyq» áni tolqytyp júrgende ol povesti oqymaǵanym da durys shyǵar. Bireýdiń súrleýine, basqa bir shyǵarmanyń sarynyna, áýenine túskim kelmeıdi. О́z oıym, óz túısigimmen júrgenim jaqsy. Endi, Ilıa, osy eki ándi aqyryn ǵana orynda, – dedi. «Akkord» degen jap-jańa pıanınomyz bar edi, klavıshtaryn jaılap basyp, «Aq qaıyńdy» jarty daýyspen aıta bastadym. Bir shýmaǵyn ǵana. Ile «Jalǵyz qaıyqty» ándettim. Muqaǵalı oıǵa shomǵan kúıi: – Mýzykamen de sýret salýǵa bola ma, qudaı-aý?! – dedi. – Muqa, jıvopıs – únsiz poezııa, degen sóz de bar ǵoı, – dedim. – Muqaǵalı: – ıá... ıá, – dep bas ızedi. Oı tuna qalǵan eki kózi ymyrttaı úıirilip, eki ánniń jazylý hıkaıasyn taǵy da qaıta-qaıta surady. Bárin qaz-qalpynda aıtyp berdim. * * * Bizdiń úıdegi osy áńgimeden keıin onshaqty kún ótti me, ótpedi me, Muqaǵalı bir joly radıo­ǵa keldi. Ártúrli ánshilerdiń oryndaýynda «Aq qaıyńdy» tyńdady. Sol kúni tús mezgilinde meni Seıfýllın men Qurmanǵazy kóshesiniń qıyly­syndaǵy úıine (Bul úı – jazýshylardyń úıi – I.J.) ertip kelip, ońasha otyryp, «Aq qaıyń áni» dep atalatyn jańa poemasyn oqydy. ...Joǵalyp mahabbatym, barsha tilek, Otyrdym aq qaıyńǵa arqa tirep. ...Aq qaıyń, arman qaıyń, amalym ne, Aıańda talaı-talaı bal tatyp ek. Aq qaıyń, syrly qaıyń, arman qaıyń, Aq qaıyń, arman qaıyń, tarlan qaıyń! ...Artyna kompozıtor qaraı berdi, Asyly sende buǵyp qalǵandaıyn. Aq qaıyń, arman qaıyń, arý qaıyń, Saıańda saýyq daıyn, damyl daıyn. Baǵdattyń júreginde án bolyp qal, Aq qaıyń, bala-qaıyń, Baný – qaıyń! Mahabbat, o, mahabbat salaýatty! Seni adam ómirine baǵalapty. «Aq qaıyń» dep kúbirlep Baǵdat mine, Myń qaıtalap bir úndi bara jatty. Sabyr, sabyr, eı, Baǵdat, qysylma qur, Ániń daıar qaryndash ushynda tur. Myna kúzde kóz salshy jan-jaǵyńa, Ár terekten myń júrek ushyp jatyr. Ánińdi jaz, ánsiz joq daýylda kúsh, Jel yzyńdap áketsin Banýǵa alys. «Aq qaıyńdy» efırden ustap alsyn, Aýylda radıoqabyldaǵysh... – dep ahylaǵan, ýhilegen úni jalyn bop sharpydy. Poema keıipkeri Baǵdattyń beınesinde ózimdi kórip, ishteı túıile bergenimde Banýdyń beınesindegi sol qyz sol ýyljyǵan qalpy emes, radıodan ánimdi tyńdaǵan saıyn baıansyz ómiri qajyta júdetken músápir jannyń ókinishti keıpinde elestedi. Poema bir demmen býyp, bár-bárin jańǵyrta eske salyp, osy sýretti alǵa tartty: Tús mezgili, jubaılar otyrysty, Tatý-tátti, «mahabbat» oty kúshti. Ázir ǵana áserli qos jubaıǵa, Jaısyz jaǵdaı tap boldy ókinishti. Otyrysty, ár neden syr aqtardy, Bir-birine jaýdyrtyp suraqtardy. Asan kúlip, ornynan turdy daǵy, Radıo qulaǵyn burap qaldy. Endigi syr keshkige aman qaldy, Jubaılardyń myljyńy támamdaldy. «Mýzykasy: Mamyrov Baǵdattiki, «Aq qaıyń», – dep bir jańa án habarlandy. «Aq qaıyń, syrly qaıyń, arman qaıyń, Syryńdy aıt, qur bekerge aldanbaıyn. Aınalyp nege saǵan kele berem, Aıańda bir asylym qalǵandaıyn... ...Bólme ishinde baıaýlap qalqydy da, Án tyndy, sóngen shamdaı shalqydy da. Banýdyń janarynan jas parlady, Qolqa, júrek tyǵylyp alqymyna. Jylaýǵa da haqyń bar, jyla, Baný, Jarańdy jaza alsa eger jylaǵanyń. Mahabbat táttisine toıdyń daǵy, Adastyń, ashysyna shydamadyń. Men seni jubatpaımyn, jyla, Baný! Sen adal mahabbatty kúıelediń, Sen daıar mahabbatqa ıe me ediń? Aýrýmen arpalysyp jatqanynda, Baǵdattyń basyn nege súıemediń? Shyn súıgen shyr aınalyp ketpes edi, Kerek etse, ajalmen shektesedi. Asyqpa áli, «Aq qaıyń» qaıda júrseń, Aryńnyń aldyna kep bettesedi. Tula boıynda shabyt qyzýy basyla qoımaǵan Muqaǵalı ornyna kep otyrdy. Áldeneni esine túsirdi me, ashy mysqylmen myrs etip: – Mine, ...jeti-segiz betke basylǵan poema... «Nege ýmajdalǵan búıtip?» dep surashy, – dedi, basyn qaıta-qaıta shaıqap, – «Lenınshil jas» gazetine apardym. Bir qyzmetkeri ...taǵy bireýleri qyzyǵa oqydy. «Basamyz» dep alyp qaldy. Biraz ýaqyt ótti. Habar-osharsyz daǵdardym. Gazetti kúnde qaraımyn. Poemanyń basylatyn túri joq. Aqyry redaksııaǵa bardym. Álgi ádebı qyzmetker mińgirlep: «Myna, «Ilııa Jaqanovqa!» degen arnaýyńyzdy alyp tastasańyz» dedi. Jaǵdaıdy túsine qoıdym da burq ete túsetin ashýymdy zorǵa tejep: «Nemene, bul poema jarııalaný úshin Ilıa Jaqanov Sosıalıstik Eńbek Eri bolý kerek pe, ákel beri!» dep, aýzyma basqa sóz túspeı, álginiń qolynan myna qaǵazdy julyp aldym. Ýmajdalǵan kúıi qaltama salyp, tartyp otyrdym. Dáıis dese... Sóıtip, «Aq qaıyń áni» poemasy uzaq jyldar boıy baspa betinde jaryq kóre almaı Muqaǵalıdyń papkisinde býlyqqan kúıi jata berdi. * * * Muqaǵalıdyń jas kezinde óz ómiriniń jáne meniń ómirimniń keıbir epızodtary arqaý bolǵan «Aq qaıyń áni» poemasy keıin óziniń jınaqtarynda álgi bir arnaý sózimen jaryq kórdi. Poema Muqaǵalı ekeýimizdiń dostyǵymyzǵa dáneker boldy. * * * 1992 jyly maýsym aıynda qasymda bel­gi­li ánshiler – Qajybek Bekbosynov, Maıra Ilıasova bar, Muqaǵalıdyń aýyly Naryn­qoldaǵy Qarasazǵa bardym. Aqynnyń týǵan-týystary, kózkórgenderimen qaýyshyp, kóp jaıǵa qanyqtym. Sol bir esten ketpes jaqsy kúnderde Qarasý ózeniniń jaǵasynda Muqaǵalıdyń óleńi tolqytyp, «Bozqaraǵan» ánin jazdym. Osy­laısha ekspromtpen shyqqan án sol sátinde halyqtyń júregine jetti. Án aqynnyń aýylynda, Narynqolda ótken kezdesýlerde Qajy­bek Bekbosynovtyń oryndaýynda keremet shyrqaldy. Biz qaıtqansha Narynqoldaǵy ánshi jastar tez úırenip ala qoıyp, bizdi osy ánmen shyǵaryp saldy... * * * O bastan óz júregimniń ditine dál túspegen «Aq qaıyńnyń» sózin jibekteı esilgen lırık aqyn Saǵı Jıenbaev bar janyn salyp, qansha óńdese de óz kóńilimnen shyǵa qoıǵan joq. Jyldar boıy sony oılaýmen sarylyp júrdim. Al bir kúni... ol – 1984 jyldyń jeltoqsan aıy. Endi bir aı ótken soń Almatynyń «AHBK» sara­ıynda meniń avtorlyq keshim ótýge tıis. Biz soǵan daıyndalyp jattyq. Ánder iriktele berdi. Sonyń ishinde «Aq qaıyń» Bıbigúl Tólegenovanyń úlesine tıdi. Men uzaq jyl tolǵantyp júrgen «Aq qaıyńnyń» sózin óz kóńil ditimmen qaıta jańǵyrtyp, júregimniń pernesin endi ǵana dál basqandaı bop: Esińde bar ma, osynaý qaıyń, Sarǵaıyp kúzde turady dáıim. Darıǵa, sol bir armandy kúnder, Eles pe edi, bilmedim, aıym, Qaıyń da jalǵyz, jalǵyzbyn men de, Juldyzdaı alys uzadyń sen de. Saǵan da ystyq osynaý qaıyń, Umytqan joqsyń, bilemin, aıym. Súıisken jandar jat bola berse, Osydan artyq bolar ma, ýaıym. Qaıyń da jalǵyz, jalǵyzbyn men de, Ǵashyq bop nege, ótedi pende? – dep keletin osy eki shýmaqty qaǵaz betine túsirdim. 1984 jyldyń qańtar aıynyń 19 jul­dyzynda «AHBK» saraıynda ótken sol konsertte KSRO halyq artısi Bıbigúl Tólegenova roıal súıemelimen «Aq qaıyńdy» ańsaýly júrek­tiń eshýaqytta sýynbaıtyn lebimen aıalap, syrly sezimmen móldiretti. * * * Ár ánniń taǵdyry árqıly... 1993 jyly qańtar, aqpan aılarynda Qytaıdyń Shyńjań ólkesinde bolyp, ondaǵy qazaqtardyń án-kúıin zerttedim. Qat-qabat jumystyń arasynda sol elge belgili aqyn Rahmetolla Ápsheniń úıinde qonaqta bolyp, uzaq jyl boıy gomından túrmesinde azap shekken bul bir ǵazız jannyń áńgimelerin tyńdap, óz aýzynan ataqty Áset ánshiniń belgisiz «Ardaǵyn» jazyp aldym. Áńgimemiz úılesken bir qısyndy sátte Rahmetollanyń úıindegi jeńgeı «Aq qaıyń» ánin oryndaýymdy ótindi. Men ándi dombyramen aıtyp berdim. Bul iltıpatqa rıza bolǵan aqjarqyn, baısaldy jeńgeı ornynan turyp keldi de: «О́zinen buryn bizdiń elge ánderi jetken qaınymnyń mańdaıynan bir ıiskep qoıaıynshy», dep ópkeni de ómirimdegi bir umytylmaıtyn tebirenisti sát. Keıin bildim, «Aq qaıyń» ánin sonaý 1959-1960 jyldary Almatyda oqyp júrgen shyńjańdyq stýdentter, ishinde búgingi kórnekti jazýshy Qabdesh Jumadilov bar, osy jastar alyp barypty, sol jaqqa. Sol jyly maýsym aıynda professor Tur­synbek Kákishevtiń basqarýyndaǵy (Ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtet) folklorlyq ekspedısııa quramynda Mońǵolııanyń Baıan-О́lgıı aımaǵynda turatyn qazaqtardy zerttegenimizde qaı jerde bolsaq ta «Aq qaıyń» áni aldymyzdan shyǵyp otyrdy.

«Aq qaıyń» ániniń kúnderdiń kúninde osylaı óris jaıatyny qaperime keldi me, meniń? Ol menen uzańqyrap ketipti... Aq qaıyń

(Ekinshi túri)

Aq qaıyń… Bul birinshi «Aq qaıyńnan» bitimi múlde bólek romans. Muqaǵalı birinshi «Aq qaıyńdy» biraz jerge jaıypty. Ony men kompozıtor Kúnsaıyn Qýatbaevtan estidim. Kúnsaıynnyń aıtýyna qaraǵanda, Muqaǵalı «Aq qaıyńdy» bir dýly otyrysta óziniń maqpaldaı jumsaq únimen balbyrata oryndapty. Shýyldasqan top jym-jyrt bop tyna qalypty. Solardyń arasynda aqyn Ádilbek Abaıdildanov erekshe tolqyp: «Oıpyr-aı, myna Ilıa, meniń ishte qolamta bop, býlyǵyp jatqan jan syrymdy qaıdan bilgen... kimnen estigen?» dep ándi Muqaǵalıǵa qaıta-qaıta aıtqyzypty. Osy jaıdy Ádilbek óziniń jerlesi álgi Kúnsaıynǵa aıtpasy bar ma. Ádilbek oǵan: «Ilıamen tanys­tyr», depti. * * * Aqyry Kúnsaıyn Ádilbekpen ekeýimizdi tanys­tyrdy. Biz Maksım Gorkıı kóshesiniń boıyndaǵy «AlaTaý» restoranynda júzdestik. Bul – 1958 jyldyń kesh kúzi. Ádilbek adamdy kórgen sátte-aq úıire jóneletin jaz kóńildi, nurly júzdi, kerbez jigit eken. Sózińdi berile tyńdaıdy. Mýzykaǵa, jalpy óner ataýlyǵa estettik kózqarasy sondaı jarqyn, oı-órisi keń, ár neni tekke sóılemeıtin bir sypa bitim. Áńgimemiz birden úılese ketti. Tamaq ústinde Kúnsaıyn qaltasynan eki búktelgen nota qaǵazyn aldy da, maǵan jymyń etip, «qazir» dedi de, endi ǵana kelip oryndaryna jaıǵasa bastaǵan mýzykanttarǵa bardy. Bardy da shet jaqta otyrǵan saksofonıst jigittiń qulaǵyna birdeme dep sybyrlady, qolyna aqsha ustatty. Anaý elpeńdep, qýana bas ızedi. О́zgeleri de bas ızep, qoshtaǵan yńǵaı bildirdi. Sodan on-on bes mınýttan keıin álgi saksofonıst «Aq qaıyńdy» oınamasy bar ma! Saksofonnyń jarqyn úni ǵajap. Birden baýrady. Tolqytty. Tolǵandyrdy. Men saksofon únine tebirenip, ishteı tógilip otyrdym. Kúnsaıyn óziniń ázilqoı minezimen eki ıyǵyn qopańdatyp: – Dastarqan máziri sizden, mýzyka jaǵy bizden! – deıdi. Biz buǵan qarqyldap, kúlip aldyq. Kúnsaıyn qolyndaǵy rıýmkesin kilkildetip, Ádilbekke: – Sizdiń qurmetińiz úshin! – dep ıile túıistirdi. Ádilbektiń shýaqty sezimi kúlimdegen qońyr kózinde lypyp turdy. Áńgimemizdiń yǵytyna oraı esh tosyrqaý joq, ózin erkin sezinip, sheshile tústi. Bir kezde Ádilbek bir sát oılana qaldy da: Kómeıde sózim tunshyǵyp, Taba almaı turmyn amal men. Qaıyń da taýǵa tur shyǵyp, Tynystap jibek samalmen. Áldebir nendeı tyń tyńdap, Siltideı tynǵan taý ishi. Kózinde juldyz jyltyldap, Barady órtep sáýlesi, – dep bir qushtar sezimdi óleńin aspaı-saspaı, ár sózi, ár ıirimine qoǵadaı ıilip, jup-jumsaq leppen qıraǵatyn keltirip, birte-birte júzinen nur tógildi, bııazy úni júrek qylyn diril qaqtyrdy. Boz munarǵa bókken taý ishi; altyn japyraǵy sýsyldaǵan aq qaıyń; kózinde «juldyz jyltyldaǵan» ýyz arý; «kómeıinde sózi tunshyǵyp» birdeme deýge tili kúrmelip, sharasyz halde turǵan qushtar jigit. Osy kórinis kóz aldymda ǵajap bir kartına bop jaınady. Eki shýmaq óleńniń ár sózinen áýez lebi móldiredi. Men osy sezimge berilip, qııal jeteginde otyrǵanda zalǵa qymsyna jaltaqtap, bir-birine bek jarasqan áp-ádemi qyz, jigit kirdi. Ekeýi de uıań. Mynadaı dý-dýǵa áli úırenbegeni, júzderi dýyldap, jasqana uıalǵany birden sezildi. Qos janary quralaıdyń kózindeı jaýtańdaǵan qos burymdy bula qyz jas qaıyńdaı ıilip, jigitine birdeme dep sybyrlady. Jigit jymııa bas ızep, ekeýi zaldan shyǵa berdi. Ádilbek: – Qandaı ıbaly jastar... Qalqam-aı, ajarly eken Aıdan da áriń, Júr eken alyp-qashyp qaıda armanyń? Júrisiń, úniń, sóziń – barlyǵy erke, Jıǵansyń bir basyńa qaıdan bárin? – dep zamatta nurly júzi dý ete túsip, eki kózi mazdaǵan bir shoq, qapelimde áldenege qyzyǵa suqtanǵandaı romantıkalyq sezimmen súısine tolqydy. Qas-qaǵym sáttegi áser. Shabyt ekspromty. Álgi eliktiń laǵyndaı úlpildegen jap-jas qyzdyń zıpa boıyndaǵy kez kelgen jan seze bermeıtin tylsym sulýlyqty á degennen kóre qalýy. O, bul qandaı... qandaı ǵana qushtarlyq! Ádilbekttiń júregi qandaı júrek... qandaı júrek... О́leńderindegi jibekteı esilgen lırızmniń ystyq lebi jan shydatpaıdy. Tyńdaı bergiń keledi… tyńdaı bergiń! О́z óleńin oqýda Muqaǵalıdan keıin ekinshi ret tań-tamasha bop súısine tyńdaǵan aqynym, mine, osy Ádilbek Abaıdildanov! Káýsar jyry taý sýyndaı aǵylatyn shalqar shabytty Ilıas Jansúgirovtiń jerles inisi! Áńgime ústinde Ádilbek tolqyǵan kúıi: – Ilıa, sen meniń taýsylmaıtyn… basylmaıtyn… dáıim ah urǵyza beretin armanymdy jazypsyń, «Aq qaıyń» áninde. Men seni, Muqaǵalı sekildi, osy án úshin izdedim. Taptym. Bul meniń beımaza ómirimniń bir baqytty kúni. Qas-qaǵym sáttik baqyt ta adamdy bir ushpaqqa jetkizgendeı bolady ǵoı, – dedi. Bul sózdi men únsiz ǵana tyńdadym. Janyna jaqyn júretin Kúnsaıyn da oılanyp qaldy. «Beımaza ómirimniń» deýinde ne syr bar? Biz ishteı tosyldyq. * * * Arada biraz ýaqyt ótkende Ádilbek ekeýimiz álgi restoranda taǵy da kezdestik. Osy joly ol reńi órt sóndirgen jadaý, eki jaǵy sýalyp, qos janary shúńireıe tereńdep, birtúrli júdeý kórindi. Burynǵydaı jelpinip, kóterilip sóılemedi. Ún-túnsiz túıilip, qaltasynan bir bet qaǵaz aldy da maǵan bere saldy. Úsh shýmaq óleń. Oqydym. Biraq, basyma esh nárse kirmedi. Qobaljı ańyryp, qaıta oqydym. Sonda da oı toqtata almadym. Meniń ishteı mazasyz kúıge túskenimdi sezdi me, Ádilbek jaı ǵana enjar kóńilmen: – Keıin kórersiń, – dedi. Sóıtti de: – Muqaǵalı bul óleńdi biledi. Kókeıinde júrgen bir syrdy qozǵaı ma, kim bilsin, kezdes­ken saıyn tyńdaıdy da: «Osynyń ózimen de ómir súrý­ge bolady», deıdi. Kimniń júregi ne dep soǵa­dy, qaıdan bilemiz ony? – dep kóńilsiz ǵana ezý tartty. Restorannan ún-túnsiz kóńilsiz shyqtyq. * * * Sonyń erteńinde men keshtetip radıonyń konserttik zalynda ótetin ánshilerimniń repetısııasyna keldim. Men kelisimen repetısııa tez-tez bitti de ánshiler men konsertmeıstr jón-jónine ketip qaldy. Kórshi kabınette dáıim kesh qaıtatyn aǵa redaktor Maqsutbek Maıshekın aqsaqal jeke otyrdy. Men roıaldan ketkim kelmedi. Papkimde Ádilbek bergen óleń bar edi, sony aldym da túregep turǵan kúıi roıal klavıshin basyp, jaılap qana ımprovızasııa jasadym. Bir shýmaqtyń áýezi qaıtalana berdi. Bir kezde sezdim. Oıym eptep aıqyndalaıyn dedi. Sezim oty tutana bastady. Shabyt qyzýy bilindi. Qııal dúnıesi eliktirdi. Men aq aıdyny tup-tunyq kóldi, kól jaǵasynda muńdy jandaı basyn ıip, múlgip turǵan jap-jas aq qaıyńdy kórdim. Júregim sál lúpildedi. Sol kóriniske tańyrqaı qaraǵan kúıi: Aınadaı beti jap-jaltyr, Kógildir kóldiń jıegi, – degen eki joldy dirildete tolqytyp: Jalǵyz túp qaıyń aq baltyr, Tabanyn tolqyn súıedi, – dep irkile toqtaı berip, osy sońǵy eki jol qaıta qaıyrylǵanda birden shyrqaý shyńǵa sharyqtap, qııaldy álde qaıda áýeletip áketti. Án áýezi birdemnen quıylyp tústi. Sol qalpynda: Qaıyńdy jelmen taranǵan, Tósinde terbep sý udaı. Aınadan ózin qaranǵan, Aq qaıyń beıne sulýdaı, – dep ekinshi shýmaqty tamyljytyp turyp aldy. Men kól betindegi óz sýretine ózi muńaıa telmir­gen ýyz arýdy ap-anyq elestettim. Oǵan muń uıala­ǵan kózi súzile qaraǵan Ádilbekti kórdim. Osy kezde tý syrtymnan aıaq tyqyry estildi. Jalt qarap em, oryndyqqa jaılap kelip otyrǵan Maıshekın eken. Ol kisi: «Aıta ber», degendeı kúlimsireı bas ızep, ısharat bildirdi. Meniń ánime bar janymen berilgen bir áýlıe kisi. Men sol zamatta kúıdirip-jandyrǵan shabyt qyzýy ústinde: Kóńilge jyly nesimen, Jyrlaıdy neni qus úni. Shyqpaıdy nege esimnen, Osynaý qaıyń músini? – degen shýmaqty ańsaýly kóńildiń beımaza sezimimen, býlyqtyrǵan únmen ýhilegendeı zorǵa… zorǵa bitirdim. Maıshekın ornynan turdy da, qasyma kelip, roıaldyń ústinde jatqan «Aq qaıyń» dep atalatyn osy úsh shýmaq óleńdi uz-a-a-aq oqydy. Oqydy da, óz-ózinen maqul kórgendeı: – Bul jańa án ǵoı, shamasy? – dedi de: – Muny tek… tek qana Bıbigúlge berý kerek! – dep maǵan oılana qadaldy. «Aq qaıyń» romansy osylaısha dúnıege keldi. Ony Altynbek Janybekov notaǵa túsirdi. Ol biraz ýaqyt papkimde qozǵaýsyz jatty. * * * Altynbek bir aptadan keıin romanstyń akkomponomentin jazdy. Ony biz óziniń sabaǵy ústinde Brýsılovskııge kórsettik. Alǵashqyda onsha sheshilmeı, salqyn qabaq tanytqan azýly professor «Aq qaıyńdy» Altynbektiń oınaýynda eki ret tyńdaǵannan keıin: «Velıkolepno!» dedi. Sóıtti de: – Keń tynysty. Bıik shyrqalatyn romans...muny tenordan Beken Jylysbaev qana, al… koloratýralyq sopranadan kim bar, bizde, a? Jamanova chto lı? – dep oılana múdirdi. «Joq» dedi, ol, sodan keıin úndemedi. Maǵan endi jyly sezimmen ıilip, «Jelaıý ýspeha, molodoı chelovek», dedi. * * * Bir kúni Kúnsaıyn meni jelpildete qolpashtap, Kırov kóshesiniń boıyndaǵy fılarmonııada dırıjer Málgajdar Áýbákirovtiń repetısııasyna alyp keldi. Qurmanǵazy atyndaǵy ult aspaptar orkestriniń kezekti ázirligi eken. Málgajdar men Kúnsaıyn jerles, meniń de tanystyǵym bar. Syılaspyz. Málgajdar lırıkalyq ánderdi jaqsy kóredi. Muqan Tólebaevtyń «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn» dep atalatyn ataqty romansyna eshnárseni teńgermeı, ony taldaı jónelgende tereń bilimdi mýzyka teoretıkteri sııaqty, dáıekti sózdermen oılandyra múlgitip, býyp tastaıtyn-dy. Ol romans jóninde syrlasqan áńgimemiz úılesip júretin-di. Endi, mine, myna repetısııa kezinde tyńdaǵanymyz klassıkalyq shyǵarmalar. Maǵan erekshe áser etkeni – Edvard Grıgtiń «Solveıg áni», Aleksandr Alıabevtiń «Bulbul» romansy. Ekeýin de jan-júrekti tolqytyp úzildire shyrqaǵan Bıbigúl Tólegenova! Berilgenim sonsha, únim shyqpady. Demimdi ishke tartyp, tas músin bop qattym. Birde muńaıtty, birde shýaqty sezimge bóledi. Adamnyń daýys apparatynyń tabıǵat qubylysymen qalaı úılese ketetin qudiretin endi ǵana sezingendeı tilim baılandy. Men Bıbigúlge tabynyp qaldym... * * * Erteńinde Kúnsaıyn, Altynbek, Ádilbek tórteýimiz taǵy da fılarmonııaǵa keldik. Maq­satymyz – Bıbigúlmen kezdesý. «Aqqaıyńdy» kórsetý. Qobaljýlymyz. Aldyn ala kelisken joqpyz. Yńǵaısyzdana typyrshyp, biraz daǵdardyq. Aqyry, aıaǵymyzdy mysyqsha lypyp basyp, jaılap qana repetısııa zalyna kirdik. Bıbigúl Tólegenova! Roıaldiń aldynda konsertmeısteri pıanıst Semen Benedıktovıch Kogan kúıbeńdep notalaryn rettep tur. Biz jaqyndap kep sypaıy ǵana bas ızesip, qymsyna amandastyq. Birden ne derimizdi bilmeı taǵy da irkile tosyldyq. Bıbigúldiń tal shybyqtaı ıilgen áp-ásem kezi. Adamǵa qaraǵanda kózi jarq ete túsedi. Bir sıqyrly janar! Bizdiń kelgenimizge birtúrli tańyrqaǵandaı onsha ashyla qoımady. О́ziniń notalaryna úńildi de turdy. Biz qıpaqtap, ne isterimizdi bilmedik. Aramyzdaǵy ilkimdi degen Kúnsaıyn Altynbekke kóziniń qıyǵymen ymdaǵandaı bolady. Altynbek ony sezer emes. Bir jaqsysy, pıanıst Semen Kogan Altynbekti tanıdy eken: «A ný ka vykladyvaı, maestro!» dedi ázildep. Altynbek sózge kelgen joq, elpektep sasqalaqtaıtyn ádeti – ánniń notasyn ustata saldy. Ań-tań bolǵan Semen Kogan sál kúlimsirep, lyp etip oryndyqqa otyra ketip, roıalda «Aq qaıyńdy» tolqyndaı dirildetti. Qııalǵa shomyp, móldirep, ózgeshe bir hal keship turǵan Bıbigúl jalt qarady. Sóıtti de, janary oıǵa tunyp, tyńdaı qaldy. Roıaldiń qasyna kep turdy. Romans oınalyp bitkende Kogan: – Bıbısh, eto tvoıa… Lebedınaıa pesnıa! – dedi. Ádilbek meniń qolymdy qysyp-qysyp jiberdi. Ana jolǵydaı emes, qabaǵy ashyq. Nurly júzine qan teýip, óziniń bir qushtar sezimdi óleńin jańa ǵana oqyp, shabyt qushaǵynda shamyrqanyp turǵandaı qatty tolqydy. Kúnsaıyn maǵan kóz qysyp, «dymyń ishińde bolsyn» degendeı ol da ózinshe máz. Altynbek eki ezýi eki qulaǵynda, qalasy buzylmaǵan aq marjan tisi jarqyrap, masattana tebirenip: – Vot avtor, etogo romansa! On ýchıtsıa v kompozıtorskom klasse KazGý – degende Kogan men Bıbigúl shekteri túıilgenshe kúldi. Biz de kúldik. Sol sátte Bıbigúl «Aq qaıyńnyń» notasynan kóz aıyrmaı: Kóńilge jyly nesimen, Jyrlaıdy neni qus úni? Shyqpaıdy nege esimnen, Osynaý qaıyń músini? – dep osy sońǵy shýmaqty qaıta-qaıta qaıtalap, ár sózimen muńdy kókirekti «ah» degize jeńildetti me, qudaı-aý, qońyrqaı ǵana súıkimdi reńinen sibirlep atyp kele jatqan aq tańnyń aq nuryn kórgendeı tolyqsydym da turdym. Bıbigúldiń sáýleli oı perdelegen nárkes janary uzyn kirpiginiń astynda endi ǵana qorǵalap týǵan Aıdaı nur taratyp, alysqa...tym alysqa qadalyp, bar dúnıeni umyttyrǵandaı qııal shirkindi áýelete, shyǵandata kóterip, ińkár júrektiń esh ýaqytta esten shyqpaı júrgen súıiktisin ap-anyq elestetip, ony sol pák qalpynda óbektep, móldirete, óz jan seziminiń káýsar lebimen úzildirdi. Bárimizde ún joq. Dún-dúnıeni besik jyryndaı terbegen «Aq qaıyń» ǵana! «Aq qaıyń» oryndalyp bitkende, Bıbigúl názik saýsaqtarymen qos janaryn sál ǵana basyp turyp, oılanǵan kúıi: – Menen basqa ánshilerge kórsettińder me...berdińder me? – dedi. Altynbek ekeýimiz jarysa sóılep: – Birinshi ret sizge ǵana... – dedik, qýanǵannan tilimiz kúrmelip. Bıbigúl áli de bolsa sezim qushaǵynda tolqyp: – Ár ánshi óz ánin izdeıdi. Tapsa – ol úlken baqyt! Ol sonda jaı ǵana oryndaýshy emes, ánniń ekinshi avtory sekildenip, dúıim jurttyń qoshemetine bólenip, mysaly, «Jamal apaıdyń «Altaıyn» aıtyńdarshy», «Nemene, Kúláshtiń «Gákkýin» umyttyńdar ma?» degen sózderdi aıtqyzyp, óziniń ánshilik mártebesin ózi kóteredi. Myna romans men úshin jazylypty. Meniń «Aq qaıyńym!», – dedi bizdi qara bulaqtaı tunǵan aıaly janarymen úıirip. Semen Kogan osy sózderdi túsinip turǵan jansha elpek qaǵyp: – Roıal...tolko roıal! – dep asyǵa-aptyǵa iltıpat bildirdi. Túsindik. Altynbek: – Da...verno...verno... «Aq qaıyńdy» tek... tek qana roıal súıelimen oryndaý kerek. Orkestr shýy qajet emes, názik ıirimderin kómip jiberedi. Romans tabıǵaty roıalmen ǵana ashylady. Álbette, bul meniń óz túsinigim, Semen Benedıktovıch názik syrly pıanıst, óte durys aıtty, – dep qalasy buzylmaǵan aq tisin jarqyrata ashatyn ádeti, tolǵana sóıledi. – Al, Bıbigúl Ahmetovna qandaı obonchý, a? Ýkmýsh. Bızdın kyrgyzda bızben qatar Darıǵa Jalǵasynova bar, onyń únú da Bıbıgúldún ýnúndeı. Ýkmýsh! A, Bıbıgúl s lısta kak chıtaet, a? Genıalno! «Aq qaıyń» Bıbigúl Tólegenovanyń qolyna tıdi. * * * ...Sol 1961 jyl. Almatynyń sary kúzi. Kóshe boıynda kók tiregen kók terek, saıasy mol qaraǵash, burala ósken aq qaıyń... bári-bári jan jadyratyp, kóz súısindiretin ajar-kórkinen aıyrylyp, sap-sary, bop-boz, qyzyl japyraqtar sýdyrlap tógilip jatty. Osy bir kúnderi meniń de kóńilim beımaza kúıde edi. Densaýlyǵym júdetip, Esentýkı kýrortyna barýdyń qamymen báıek bop júrgem-di. Aqyry Jazýshylar odaǵynda qyzmet etetin Májıt Seıfýllın aqsaqal (Sákenniń týǵan inisi) kómektesip, joldama emes, «kýrsovkanyń» ózine zorǵa qolym jetti. Sonyń ózine máz bop úıge qýanyp keldim. Bar jaıdy Tıyshqa apyl-ǵupyl aıtyp jatqanda esik qaǵyldy. Lyp etip baryp esik ashtym. Ádilbek! Jaı ǵana kúlimsirep tur. Qaýqyldasa sóılep, jón surastyq. Ádilbek: «Jaqsy...jaqsy» deı berdi: shaı ústinde baıqadym, kóńili synyq. Qabaǵyn kirbiń shalǵan. Samarqaý. Shýaqty sezimge berilgende, ne bolmasa jaı ǵana úıire sóılegende júzine dý ete túsetin qyzyl nur joq. Joly bolmaǵan jolaýshy sekildi ishteı taýsyla sarylyp, shaı ishti. Birdeme dep til qatýym yńǵaısyz. Tıysh ekeýimiz bir-birimizge kózimizdiń astymen únsiz ǵana qarap qoıamyz. Bizdi bir mylqaý sát qınady. Osy otyrysynan ózi tiksindi me: – Tıyshjan, aınalaıyn, myna aqbuıra shaıyń janyma jaǵyp barady, – dedi zorǵa...zorǵa kúlimsirep. Tıysh lyp túregelip, korıdorda dyzyldap turǵan prımýstaǵy ekinshi sháınekti alyp keldi. – Izetińe quldyq, aınalaıyn Tıyshjan... al, quıa ǵoı ystyǵynan, terlep-tepship isheıik bir. Qyrys-tyrysymyz jazylsyn, – dep jymıǵanda eki kózi bult arasynan shyǵa qalǵan kúndeı bop úı ishine shýaq taratty. Álden ýaqytta balbyrap, dáıim jyltyrata taraıtyn typ-tyǵyz qaıratty shashyn súırikteı saýsaǵymen shalqasynan sıpaı jatqyzyp, áldeneni esine túsirgen jansha taǵy da qubyla qalyp, qyzǵylt-sary japyraǵy sýdyraǵan qaıyń­ǵa buryla qaraǵan kúıi: – «Aq qaıyńdy» oınashy. Tek qana pıanıno sóılesin, – dep únsiz túıildi. «Men túregep baryp, pıanıno qaqpaǵyn ashyp, «Aq qaıyńdy» oınaı bastadym. Ádilbek: – Jaılap...aqyryn, – deı berdi kózin juma tas músin bop qatyp, – toqtama... oınaı ber... «Aq qaıyń» oınalyp jatqanda Ádilbek: Jas arý, nege, nege sóndi shamyń, Máz kórip jatyrsyń-aý tún qushaǵyn. Tógilip tolqyn shashyń aq jastyqqa, Jarym ba, perishte me – kimge usadyń? Jatyrsyń nege, nege jaıbaraqat, Búrkenip ketti-aý jaýdyr qos qaraqat. Juldyz da qalǵyp-shulǵyp bara jatyr, Janyma damyl qaıda, qaıda rahat! – dep asyq júrektiń alqynǵan lebine sál býlyǵa kidirip, ile yp-ystyq deminen: Bir eles túsińe enip men bop keıde, Ashpaı ma ot qushaǵyń «kel» dep beıne; Mazasyz uıqy soqqan jastyq jeli, Oıatyp jas janyńdy terbetpeı me? Kóz tigip syrly túnniń tunjyryna, Qulaq sap aq qaıyńnyń sybdyryna. Kúlkińdi qossaıshy kep syńǵyrlaǵan, Kúmisteı ásem bulaq syldyryna, – deıtin shýmaqtar legi aqtarylǵanda men de bas ızeı qoshtap: – Aıaqtalǵan joq, oqı ber... oqy! – dep júregim lúpildep ketti, ár notany eppen basyp. Ádilbek shamyrqana tolyqsyp, balkon tusynda sarǵaıǵan qaıyńǵa jaltaq-jaltaq qarap, tosyn ıirimge úıirile qalǵan tolqyndaı bógelgen óleń shýmaǵyn teńsele berip: Sezim aıdap, úmitke jeteletip,