Shúlen

Qabyrǵaly qazaq halqynyń astary aqyl-oıdyń teńizi, úlgi-ónegesi meıirim-shapaǵattyń muhıtyna para-par salt-dástúri men ádet-ǵurpy bir Allanyń qalaýymen qalanǵan ǵumyr qaǵıdattary ispetti. Bul paıymnyń anyq mysaldaryn qazaqtyń qatpary men qaltarysy mol tarıhynyń tuńǵıyǵyna talpynǵanda lek-legimen keziktiremiz. Tym árige barmaı-aq, sońǵy eki-úsh ǵasyrdyń bederinde ǵumyr keshken atalarymyzdyń ómir salty men tirshilik náriniń ózi kóp nársege kózqarasymyzdy túzep, sanalyny jaǵymsyz ádet, áreketterden tyıyp, ádepke qaraı burady. Osy orynda halqymyzdyń qaıyrymdylyqqa úndeıtin shúlen taratý týraly dástúriniń destesin aǵytaıyq. Bizge málim dúnıede qazaq shú­lendi negizinen mal qarasy kóbeıgen, ábden jetilip qońdanǵan qara kúzde taratqan. Dáýleti tolyp tasyǵan baı-baǵlandar qora-qora maldy aýyl adamdarynyń aldynan aıdatyp, áli jetilip úlgirmegen jetim men juqanaǵa, áleýmettik turmysy tómen jáne kópbalaly otbasylarǵa ár 10 nemese 20 maldyń birin berip otyrypty. Osyndaı ádispen aýylda birde-bir qatqan qarakón kedeı qaldyrmaıdy eken. Bul darqan dástúrdi musylmandyqtyń ýájip, sadaqasyna uqsatpasaq ta, adamdyq paryz ben zeket syndy ımandy sharalardyń altyn arqaýymen astarlasyp jatyr deýimizge bolady. Shúlen taratýshylar bul rásimdi paıda úshin emes, kóptiń alǵysyn, saýabyn alý maqsatynda atqarǵan. Osy oraıda adamdyq qasıettiń eń bıik shyńyna balanǵan asyl dástúr halyq arasyndaǵy kúrdeli qatynastardy retteıtin áleýmettik ınstıtýttyń mańyzdy tetikteriniń biri boldy degen abzal.

Jomarttyq jóninde patshalar hıkaıasynan

Atymtaı jomarttar qazaqta ejelden bolǵan. Olardyń dar­qan peıili ańyzdarǵa aınalyp, keıinginiń jadyna asyl nur bop quıylǵan. Áıtse de, uly pat­shalardyń jasaǵan jo­marttyqtary tarıhta anyq tańbalanǵan. Má­selen, jarty álemge bıligin júr­gizgen Ámir Temir Úndistandy tize búktirip, baǵyndyrǵan qurmetine Samarqanda qyryq kún toılaýǵa ruqsat berip, ár kelgen qonaqqa bir tý qoıdan jeteletip jiberýdi buıyrypty. О́zi sharýa kıimin kıip, bir kópirdiń astynda otyryp, toıǵa kelip-ketip jatqan jurttyń aýjaıyn ańdapty. Shartaraptan kelgen ár deńgeıdegi qonaqtar qyryq kúndik toıda oınap-kúlip, túrli qyzyqty tamashalap, sharapqory sharapqa bógip, kedeı-kepshik toıa as jep, bári-bári bir-bir qoıdan jetelep rıza kóńilmen tarap jatypty. Uly qolbasshynyń tapqyrlyǵy men qaharmandyǵyna jáne sheksiz jomarttyǵyna madaq aıtyp bara jatqandar kóp edi. Biraq sharapqa shala mas bolǵan, bir adam alǵan qoıyn ıgere almaı qatty nalypty. «Eı jer áleminiń bıleýshisi, tý qoıyńdy berdiń, biraq nege ony baılap áketýge bir qulash arqanyńdy qyzǵandyń?!» depti. Muny estigen ámirshi: «Qan­sha jomarttyq jasasań da jurttyń kóńilin tolyq taba almaıdy eken­siń», dep keıipti. Bul hıkmetti al­ǵa tartýymyzdyń sebebi, ámirdiń toı­ǵa kelgen elge bir-birden qoı jeteletýi de shúlen taratýdyń úl­gisi bolar dep túıdik. Shúlen osy syndy as pen toıda da taratylyp turǵan. Mundaı ımandy sharany qazaq tarıhynan kóptep kezdestiremiz. Al biz­diń osy jolǵy áńgimemizge «shúlen taratqan orazkeldi» (rý aty – red.) degen madaq sóz arqaý bolmaq. Onyń sózdiń tórkini qaıda, qandaı jaǵdaıda aıtyldy? Endi soǵan kósheıik. Basyn ashyp aıtatyn bir sóz, munda keltirilgen málimetter Ońtústik Qazaqstan oblysy, Saryaǵash aýdanynyń №4 daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan mektep-ın­ter­natynyń oqytýshysy Áb­dimanap Tasbolatovtan alyndy. Bizdiń mindet jazylǵan jaıdy júıelep, oqyrman quzyryna jetkizý ǵana bolyp otyr. Sebebi, qazirgi kúnde qazaq mesenattary endi-endi qalyptasyp keledi. Qaıyrymdylyqqa moıyn burmaı, tapqanyn qarabasynyń qamy úshin ǵana jınap júrgen shyqbermes Shyǵaıbaı syndy baılar da bar­shylyq. Onyń ústine Memleket basshysy qazirgi ekonomıkalyq qı­yndyqtardy eńserý úshin maıa-maıa aqshany shetel asyrǵan dáýletti otandastarymyzdy el áleýetin kóterýge shaqyryp otyr. Tıisti memlekettik mekemelerden shyqqan jaǵymdy aqparattarǵa qaraǵanda, bul ıgi is óz jemisin bere bastapty. Ol jónindegi áńgime basqa.

Tastanbek baıdyń asy

Endi negizgi taqyrypqa qaı­ta oralsaq, «shúlen taratqan oraz­keldi» degen madaq sóz Tastanbek degen baıǵa uldary bergen ulan-asyr astan keıin shyqqan. Bul oqıǵa ótken ǵasyrdyń 24-jyly, jaz aıaǵynda bolǵan. Bir jyl buryn aımaqqa belgili ári bedeldi baı bolǵan Tastanbek Syr boıynda qazirgi Shardaraǵa Arnasaı ańǵaryndaǵy Qostaqy eldi mekeninde dúnıe salǵan edi. Báıbishesi Arzykúlden týǵan úlken uldary Jaqsylyq pen Saǵyndyq bas bolyp ákeleriniń arýaǵyna baǵyshtap ulan-ǵaıyr úlken as beredi. Báıge jarııalanyp, kókpar shabylǵan, balýan kúresip, án shyr­qalǵan ulan-ǵaıyr astyń dabysy uly dala túgili qyrǵyz ben ózbek, árisi túrikmen jáne qaraqalpaq elderine tegis taraǵan degen sóz bar. Tipti, qazaq poezııasynyń eren júırigi Ilııas Jansúgirov asqa qatysyp, 2-3 jigitimen ońasha aqboz úıde turyp, qylquıryqtyda aldyna qara salmaǵan Qulagerge arnalǵan poemasyna kóp málimetter men kórinisterdi Tastanbektiń asynan alǵan degen ańyzǵa bergisiz áń­gimeler de bar. Ony zerttep, zerdeleý ádebıet tanýshy ǵalymdardyń enshisinde. Al endi «shúlen taratqan orazkeldige» kelsek, bul joǵaryda aıtqandaı Tastanbek baı shyqqan rýdyń aty. Ol rýdyń aty nege bulaı ekeniniń ózi bir taraý áńgime. Qazaq dástúrinde as berý rásimi tek ataq úshin emes, halyqtyń má­denıetin, ulttyq salt-dás­túrin, eldiń eldigin dúnıege ta­ny­tatyn tárbıelik mańyzy óte zor, úlken mádenı-aǵartý is-sharasy bolǵandyqtan, olardyń keı­biri úlken tarıhı oqıǵaǵa aınalyp, el tarıhynda óziniń óshpes izin qaldyrǵan. Osyndaı úlken sharanyń biri Tastanbektiń asy bolar. Sebebi, 40 atqa báıgi tigilgen as qazaq jadynda birdi-ekili ǵana eken. Bul derek jýrnalıst Sársenbek Ysqaqovtyń «Qońyr atty Naǵanaı» kitabynan alynyp otyr. Onda jýrnalıst 105 jastaǵy qarııamen bolǵan oqıǵa týraly suhbat qurady. «Osy tóńirektegi qarip-qasirler bir aı buryn habarlanyp, túgel jınalǵan. Sońynan jurt tamashalasyn dep báıge be­rildi, báıge qyryq atqa tigildi. Qyryq báıge tigý úsh júzdiń qazaq­tary uıymdasqan Abylaı hannyń asynda bolǵan, odan keıin taǵy bir baı bergen eken. Úshinshi bolyp 40 báıgeni osy Tastanbektiń asynda tikken. Báıgeniń máresi bir sheti Qostaqy bolsa, ekinshi sheti Shybyntaıǵa deıin sozylǵan, 80 shaqyrymdaı jer. Báıgeden soń kókpar bolǵan. Buryn kókparǵa salym az tigiledi eken. Osy joly jurt tamashalasyn dep salymnyń denin kókparǵa tigipti. Biraq úsh kún boıyna shabylǵan kókparda úsh-aq ret salym salynǵan», depti kónekóz qarııa. Osynaý Tastanbek baıdyń asy keıde toı dep te aıtylady. Onyń sebebi, el arasynda jaq­sy qartaıǵan, kóp ishinde qadiri artyp aýyl-aımaqtyń sózin ustaǵan qurmetti aqsaqaldar dúnıe salǵanda artyndaǵy urpaǵy ulaǵatty bolsa, bir jyldyq qaraly merzimnen keıin atalarynyń ónegeli ómiriniń jańa aq paraǵyn ashý úshin úlken toıǵa para-par ulan-asyr as bergen. Al bir aıǵa jýyq ýaqytqa sozylǵan Tastanbek baıdyń as saltanatyna 300 aq boz úı tigilipti. Onda soıylǵan irili-usaqty mal­dyń esebin alǵan eshkim joq. Kún saıyn 30-40 tandyrǵa nan jabylyp, at-arbamen taratylyp turypty. Táýligine birneshe taıqazanda et asylyp, palaý demdelip, káýapter kerilgen. О́rik, meıiz, jańǵaq, mámpásı, kókónis, jemis-jıdek Qojentten poıyzben ákelinip, Syrdarııa beketinen túıelermen, at-arbalarmen tasyp jetkizilgen. Aqboz úılerdi sándeý úshin Samarqan, Buhara, Túrkistannan sheberler aldyrǵan. Qazaqy qaly kilemder, buhary qyrmyzy kilemder ákelip tu­tyl­ǵan, tóselgen. Aq shaǵaladaı qatarlasa sán túzegen alty qanat aq boz úıler ishindegi ásem aıshyqty qa­zaqy ulttyq naqyshty órnekter, qymbat baǵaly buıymdar, kóz jaý­yn ala qulpyryp, aqyn tili jetpesteı kóriktenip, sulý qyzdaı shyraılanǵan. Keıbir asa qadirmendi qonaqtar kútetin aq otaýlardyń saltanatyna 20 jylqynyń quny ketken desedi. Qazaqtyń barlyq ulttyq bolmysyn búkil dúnıege pash etken naǵyz kórkemóner týyndysyndaı, dep bezbendeıdi tilshi. Ulan-asyr asty laıyqty ót­kizý úshin úlken daıyndyqtar júr­gizilgen. Oǵan alty ata orazkeldiniń jaramdy jigitteri túgel atsa­ly­sypty. Ol zamanda eldiń be­reke-birligi myǵym, aǵaıyn-týys­tyq tini berik, aq júrek, shyn dil áli tolyq laılanbaǵan kez. Asty ótkizýge Basymbek bolys Begmanuly, Qojamurat Beısenuly, Baýbek Súleımenuly, Myrzaly bolys Ásilbekuly, halyq depýtaty Qarasaı degen kisilerge basshylyq jasaý uıǵarylǵan eken. Kókpar bastalýǵa az ýaqyt qalǵanda jetip kelgen, Almatyda sot bolyp isteıtin jas zańger Tálip Omaruly: «О́kimettiń óz ju­mysy bar, orazkeldi meniń toıymda ne jumysyń bar, bul toıǵa men basshylyq jasaımyn», dep toı ıesin shaqyrtypty. Toı ıesi, Tastanbek baıdyń úlken uly Jaqsylyq: «Sen bıleseń ózgede ne jumysym bar», dep astyndaǵy kókparǵa shabylyp júrgen qos tulparynyń biri, boz shubar sáıgúligin Tálip Omarulyna ózi mingizgen eken. «Al, qaýmalaǵan kópshilik, halqymyzdyń buljymas dástúri boıynsha aǵaıynnyń toıyna tek aǵaıyndar qyzmet jasap, aǵaıyndar ǵana toı tizginin ustaıdy. Sol qazaqy saltqa oraı toıbasylyqqa kópshilik meni maqul tapty. О́kimet adamdary, dem alamyz deseńizder, áne, tigýli aq otaýlar. As ta tók dastarqan, qymyz, shubat – bári bar. Bilek sybanǵan qyzmetshi jigitter áne júr. Qyzyq kórgilerińiz kelse, bir-birden minisker at daıyn. Qyzmetti men aıtqan kisiler isteıdi. Sizderdiń qyzmet etýlerińiz bizdiń eldigimizge syn», depti. Áýelde asty ókimet adamdaryna basqartýǵa sheshim qabyldanǵan sebebi, ulan-asyr toıda oqys oqıǵaǵa oryn bermeý kerek bolǵan. Sebebi, 1917 jylǵy uzyn jylan jutynan soń joq-juqanasy kóbeıgen dala elinde eńsesin tikteı almaı, áli de etek-jeńin jınaı almaı eseńgirep júrgen jurttar bar edi. Sondyqtan qaýmalasqan kóp jerde túrli jaǵymsyz oqıǵalar boı kórsetip jatatyn. Osyny bilgen ókimet adamdary halyq kóp keletin jıyndy tártippen ózderi basqarýǵa yńǵaı tanytqan. Bul áreket qazaqtyń ǵumyrlyq saltyna qaıshy kelip tur. Osyny ańǵartqan Tálip zańger atalastarynyń asyn basqarý tizginin óz qolyna alady. Nátıjesinde ulan-asyr astaǵy túrli sharalar ádiletti túrde ótkizilip, Saǵynaı asyn­da­ǵy Qulager oqıǵasyna uqsaǵan qaıǵyly jaǵdaıǵa oryn berilmeıdi. Áıtpese, 40 atqa birdeı báıgi tigilgen asta el-jurtty qaıǵyǵa qaldyryp, jadyna qara tańba salatyn oqıǵa munda da oryn alýy ábden kádik edi. Uıymdastyrýshylardyń uqyptylyǵy men tynymsyz eń­beginiń arqasynda qasiretten qu­ralatyn hıkaıa baıany tarıhta qal­mady. Esesine «shúlen taratqan oraz­keldi» degen madaq sóz uly dala eli men kórshi jurttarǵa keńinen tarap ketti.

Qalbaı shabandoz

Qansha aıtqanmen astyń saltanaty sol zamanda tolyq tasqa basylyp, qaǵazǵa túspegeni kóńilde ókinish sazyn oıatady. Qazaq qa­lam­gerleriniń arasyndaǵy eren júırigi Ilııas Jansúgirov rasynda asqa qatysqan bolsa, qalaı ǵa­na birer jazba qalmady degen oı shartarapqa jeteleıdi. Tipti, báıge dese ishken asyn jer­ge qoıatyn qazaq, er qanaty sanalǵan tulparlardy qalaısha umytyp qaldy. Úlken asta báıgi alǵan 40 júıriktiń aty, zaty jáne ıeleri men bapkerleri, olardy mi­nip shapqan jandardyń esimi anyq bolýǵa tıis qoı!? Desek te, osy asta aty alty alashqa ta­nyl­­ǵan kókparshy Qalbaı shabandoz týraly áńgime bar. Ol jóninde О́zbekstan qazaqtarynyń «Nurly jol» gazetinde jazylǵan. Avtory – Ábdimanap Tasbolatov. Ol hıkaıanyń jelisin Jantóre Qalybekuly degen aqsaqaldan alypty. Oǵan Tastanbek baıdyń asyndaǵy kókpar jóninde ákesi Qalybek áńgimelep bergen. Úsh kúndik dodaly kókparda kóp salym tigilgenimen úsh ret qana salym salynǵanyn joǵaryda aıtyp óttik. Sonyń eń úlkenin Qalbaı shabandoz salǵan eken. «Tastanbektiń kókparynyń ábden qyzǵan shaǵy. Orazkeldiniń attary da, shabandozdary da máre kórmeı jatqan edi. Baby keliskenmen baǵy shappasa amal neshik. Shaldar jaǵy toıbasy Tálipke keldi. Kók­pardyń aýyryn tastatty. Ony kez kelgen kóldeneń kisiniń kótere alýy ekitalaı-tyn. Tipti, kókpardy kóterý, taqymǵa salý shabandozdardyń eshqaısysyna ońaı tıgen joq. Salym barynsha irilendi. Kókpardyń eń iri salymyn Qalbaı saldy. Balýannyń mingeni qarjaý Qojbannyń belgili jıren aty bolatyn. Jurt aýzyndaǵy bar áńgime Qalbaı men jıren at jóninde aıtyldy. «Atalastyń aty ozǵansha, aýyldastyń taıy ozsyn» demeýshi me edi, biz de arqalanyp, arýaqtanyp shyǵa keldik. Qarjaý aǵaıyndarǵa arnap jumyrtqadaı alty qanat aq orda úı tigipti. Kókpar bitken soń soǵan keldik. Samsaǵan dastarqannan dám tatyp, baby kelgen bal qymyzdan bir-bir saptyaıaq ishkenimiz muń eken, úı aldyna adam qaptap ketti. Daıashy jigitterdiń biri basyn suǵyp: «Jaqsylyqtyń báıbishesi bastaǵan aýyldyń aq dıdarly abysyndary tup-týra osynda kele jatyr. Balýan qaınymyz ben jıren attyń bapkerin kóremiz deıdi. Qyryndaı otyryńdar», dep qýaqylana jymyń-jymyń etti de, ǵaıyp boldy. Ile-shala sholpy syldyry men syńǵyrlaǵan ásem kúlkiniń úni jetti. Eleńdep otyrmyz. Álden ýaqytta ishke bir top kelinshek yrǵala basyp kirip keldi. Marjandaı appaq tisterin kórsetip ózdi-ózi jymıy­syp qoıady. Sirá, Jaqsylyqtyń báıbishesi bolar, aq jarqyn minezdi kerme qas kelinshekten ózgeleri qymsynatyndaı kórindi maǵan. «Al, myrzalar, balýan qaınymyz qaısyń?» – dedi ol. Biz Qalbaıdy kórsettik. «Paı-paı, til-kóz tasqa. Balýan dese balýanym-aq eken. Táńirimniń qudiretin qaraı gór, eki-úsh adamdy bir kisi etip jaratypty». Baı aýylynyń kerbez kelinshekteri tańyrqasyp qarap turdy. Kókpardan keıingi kúni Qalbaı balýan men jırendi kóremiz deýshiler qaptap ketti. Jigittiń suńqary men jylqynyń tulparyn kórýge qazaqtyń qaı ulany qushtar emes deısiń? Báriniń nazary ortekeshe orǵyǵan jıren at pen qaraqustaı qomdanýly Qalbaıda boldy. Mine, Syr boıynda osyndaı bir jıyn bolyp edi, dep áńgimesin aıaqtaǵan bolatyn ákem», degen edi Jantóre aǵaı dep jazady Ábdimanap. Uzyn sózdiń qysqasy, 30 kúnge ulasqan ulan-asyr astyń sońynda aımaqtaǵy joq-juqana jurtqa mal men múlik tegis taratylady. So­dan qıyn-qystaý kezeńde ash qursaqty maılaǵan mal men múlik «Shúlen taratqan orazkeldi» degen madaq sózdiń taralyp, el jadyna jattalýyna jáne keıingi urpaqqa ónegesi mol abyz ańyz bolyp qalady. Bertinde úlkenderdiń aýzynan estigen mynadaı da sóz bar. Shúlennen tıgen maldyń quı­ryǵy maıly bolady. Odan taraǵan maldyń basy tez kóbeıedi. Tastanbek baıdyń asynda tıgen maldyń tuıaǵy bizde áli jalǵasyp keledi degen áńgimeler aıtylatyn. Demek, shúlenniń qaıyryn bir ǵana emes, birneshe urpaq kórýi de yqtımal ǵoı. Endeshe, aýqatty aǵaıyn shamań kelse shúlen tarat, sonda Allanyń aldynda da, adamnyń aldynda da mártebeń bıik bolady. Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan.