Tórelik sheshimder qabyldaý

ádilettilik qaǵıdalaryna negizdelgende utymdy Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda on tórt másele qaraldy. Bul joly depýtattar nazaryna halyqty jumyspen qamtý, ekologııa, ǵarysh qyzmeti, temirjol jolaýshylar kóligi, memlekettik qyzmetter kórsetý, turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý jáne ózge de mańyzdy máselelerge qatysty zań jobalary usynyldy. Birinshi kezekte qaralǵan «Aqparat salasyndaǵy qylmystyq áreketke qarsy is-qımyl boıynsha Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymyna múshe memleketterdiń ózara is-qı­myly týraly hattamany ra­tı­fıkasııalaý týraly» zań joba­sy qabyldandy. 2014 jyl­dyń jeltoqsan aıynda Más­keýde qol qoıylǵan hattama aqpa­rattyq qaýipsizdik júıesin qalyp­tastyrýǵa, ydyratýshylyq aqpa­rattyq yqpal etýler men tóten­she jaǵdaılardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Jáne de UQShU aıa­syndaǵy arnaıy qyzmet organ­darynyń ózara árekettesý tárti­bin aıqyndaıdy. Bul rette, aqparattyq tehno­lo­gııalardy qoldana otyryp jasalatyn jáne ulttyq zańnamada konstıtýsııalyq qurylystyń negizine, memleket qaýipsizdigi men beı­bitshilikke jáne adamzat qaýip­sizdigine qarsy qylmystar retinde saralanatyn qylmys belgileri boıynsha ózara is-qımyldy júzege asyryp, aqparattyq tehnologııalar salasynda yntymaqtasýǵa mindetti bolatyndyǵy da kórinis tapqan. Sondaı-aq, jalpy otyrysta «Qu­qyqtyq aktiler týraly» zań jobasy ilespe túzetýlerimen depý­tattar tarapynan qoldaý tapty. Mundaǵy negizgi maqsat – nor­ma­tıvtik jáne normatıvtik emes qu­qyqtyq aktiler týraly zańna­many bir júıege keltirý. Tara­typ aıtqanda, normatıvtik quqyq­tyq aktiler tobyna qazirgi ýa­qytta qoldanylatyn norma­tıvtik quqyqtyq aktiler men olar­dyń túrleri jatqyzylady. Al nor­matıvtik emes quqyqtyq aktiler­ge normatıvtik quqyqtyq resmı túsindirý aktilerin, jeke qoldany­latyn quqyqtyq aktilerdi, memle­kettik josparlaý júıesi salasyn­daǵy quqyqtyq aktilerdi jatqyzý usynylady. «Tórelik týraly» zań jobasy jáne oǵan ilespe túzetýler de se­na­torlar tarapynan qoldaý tapty. Ádilet mınıstri Berik Ima­shev zań jobasyn ázirleý tóre­l­ik pen aralyq sot qyzmetin quqyq­tyq retteýdegi biryńǵaı tásildi qamtamasyz etý maqsatynda arnaıy eki zańdy shoǵyrlandyrýǵa ba­ǵyttalǵandyǵyn erekshe atady. Osyǵan baılanysty «Aralyq sottar týraly» jáne «Halyqaralyq tórelik týraly» zańdardyń kúshin joıý usynylyp otyr. Zań jobasynda tórelik qyzmet salasyndaǵy zańnama normalaryn 1985 jylǵy «Halyqaralyq saýda tóreligi týraly» IýNSITRAL úlgilik zańyna, 1958 jylǵy Sheteldiń tórelik sheshimderin taný jáne iske asyrý týraly Nıý-Iork konvensııasyna, 1961 jylǵy Syrtqy saýda tóreligi týraly Eýropa konvensııasyna sáıkestikke keltirý kózdelgen. Jáne de tórelik pen aralyq sot­tardyń jaǵdaılary olardan shek­teýlerdi alyp tastaý arqyly teńestirilmek. Atap aıtqanda, tóreliktiń vedomstvolyq qaraýyna, daý­da halyqaralyq elementtiń bar-joqtyǵyna qaramastan, jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalar ara­syndaǵy barlyq jeke quqyqtyq daý­lardy jatqyzý usynylyp otyr. «Sonymen qatar, memlekettik organ­darǵa, kvazımemlekettik sektor, tabıǵı monopolııalar sýbek­ti­lerine jáne taýarlar men kórseti­letin qyzmetter naryǵynda basym jaǵdaıǵa ıe sýbektilerge, son­daı-aq, ekinshi deńgeıli bank­ter men bank operasııalarynyń jeke­legen túrlerin júzege asyratyn uıymdarǵa tórelikter qurýǵa tyıym salynady. Bul sybaılas jem­qorlyq quqyq buzýshylyqtar faktorlaryn jáne tórelik sheshimder qabyldaýǵa syrttan áser etýdi boldyrmaıdy», – dedi Berik Má­jıt­uly. Mınıstr, sonymen qatar, Qa­zaq­stannyń Tórelik palatasyn qurý jáne onyń jumys isteýi zań jobasynyń mańyzdy jańashyl­dyq­tarynyń biri bolyp tabylatynyn da atap kórsetti. Atalǵan palata tóreshilerdiń qyzmetin iske asyrý, yntalandyrý jáne qoldaý úshin qolaıly jaǵdaılardy qamtamasyz etýge múmkindik beredi, olardyń ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıde qatysýyna septigin tıgizedi. Senattyń jalpy otyrysynda budan basqa «Turǵyn úı qurylysyna úlestik qatysý týraly» zań jobasy ilespe túzetýlerimen (eki oqylymda maquldanyp) qabyldandy. Zań jobasy úleskerlerdiń, qurylys salýshylardyń jáne ýákiletti kompanııanyń zańdy múddelerin tıimdi qorǵaý men iske asyrýdy qam­tamasyz etýge baǵyttalǵan. Baıan­dama jasaǵan Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Marat Qusaıynov depýtattardyń suraǵyna oraı jaýabynda 2007 jyly elimizde úlestik qatysý boıynsha problemaly 450 turǵyn úı nysany bar bolsa, oǵan jalpy alǵanda 62 myń 889 úlesker qatysqandyǵyn alǵa tartty. Keltirilgen málimetterge qaraǵanda, 2016 jyldyń qańtar aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha úlestik qatysýdaǵy problemaly nysandar sany – 12, al ondaǵy úleskerler sany 1136 eken. «Osynyń ishinde aǵymdaǵy jyly problemaly 11 nysannyń qurylysyn aıaqtaý josparlanyp otyr. Al 2017 jyly eń sońǵy problemaly nysan salynyp bitedi. Bul – Astanadaǵy «Terrıtorııa komforta» turǵyn úı kesheni», – dedi vıse-mınıstr. Vıse-mınıstr, sondaı-aq, turǵyn úı qurylysyna qatysatyn úleskerlerdiń táýekelderi de barynsha azaıtylǵandyǵyn alǵa tartty. Qujat, jalpy alǵanda, tur­ǵyn úı qurylysy salasyna halyq­tyń qarajatyn tartý arqyly úles­kerlerdiń táýekelderin barynsha azaıtýǵa baǵyttalady. Senatorlar, sondaı-aq, zańna­maǵa temirjol jolaýshylar kó­ligi máseleleri boıynsha túzetý­lerdi qabyldap, zańnamaǵa ǵarysh qyzmeti máseleleri boıynsha tú­ze­týlerdi eki oqylymda qaraǵannan keıin baryp qoldady. Birinshi oqylymda maquldanǵan zańnamaǵa munaı ónimderiniń jekelegen túrlerin óndirýdi jáne olardyń aınalymyn memlekettik retteý máseleleri boıynsha túzetýler de depýtattar qoldaýyna ıe boldy. Palata bul oraıda «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine memlekettik qyzmetter kórsetý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn da birinshi oqylymda maquldady. Al «Qazaqstan Respýblıkasynyń keı­bir zańnamalyq aktilerine ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne zańnamaǵa halyqty jumys­pen qamtý máseleleri bo­ıynsha túzetýler eki oqylymda qaralyp, qabyldandy. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».