Ustazǵa qurmet – urpaqqa mindet

Tabıǵatynan sypaıy, qarapaıym, ustazdyq jolynda barsha ǵumyryn adam tárbıesine arnaǵan qarııa qartaıǵan shaǵynda soǵys zardabynan estý qabiletinen aıyrylady. Jastaıynan sanasynda qalyp­tasqan aqyl-oıy, bilimi men táji­rıbesi, san jyldar kókeıde júr­gen neshe alýan asyl qazyna – jyr shýmaqtary men aýdarmalary, aıtystary men arnaýlary, kórgen, oıǵa túıgeni, ustazdyq is-tájirıbesi ýaqyt ótken saıyn sanasyna bekı túskeni anyq. Sol sanaly oılaryn ret-retimen «qaǵazǵa túspegen oı – joǵalǵan qazyna» dep qaǵaz betine túsire bergen. Qartaıdym dep otbasynda jatyp almaı, qaınaǵan ómir tirshiligine aralasyp, tyńdaǵanǵa aqylyn, is-tájirıbesin aıtyp, únemi kópshilik arasynda, ásirese, kitaphanalar men gazet redaksııalarynda jú­re­tin. Al biz oı ústinde júretin qa­rııaǵa kezdesken saıyn sálem be­rip kishilik jasap ótetinbiz. Sál kúlimsirep, qarlyǵyńqy daýysymen amandasyp alyp, omyraýynda «Qyzyl Juldyz», «Otan soǵysy» ordenderi men birneshe medaldary, «Oqý isiniń úzdigi» belgileri jarqyrap turatyn kostıýminiń qaltasynan búktelgen oqýshy dápteri men qaryndashyn alyp, jaz dep usynatyn. Aýdandyq «Tyń shuǵylasy» gazetine maqalalary men óleńderi jıi shyǵyp turdy. 2015 jyly «Shapaq» baspa­synan «Dúnıe shýyly joq net­ken tynyq» atty eńbegi shyq­qannan keıin ǵana ózim talaı kezdesip, sálemdesken qarııanyń ónegeliligine kózim jetti. Ákesi Ámirhamza ǵulama molda, dindar taqýa adam bolǵan. Atalas týystary uly Jylanshyqtyń «Dýlyǵaly» salasyna meshit salǵan Berdikeı ıshan áýletterimen sandaǵan jyl­dar syılas, nıettes bolǵan. Ámirhamza osy Berdikeı ıshan meshitindegi Qulmuhammet ıshan, Ábdirahman ıshan, Birmaǵanbet ıshan, Ábdiraıym ıshandardan dáris alǵan. Bul kisiler áýlıe­ligimen de, dindarlyǵymen de barsha qazaq dalasyna tanymal bolǵan. Álkeı Marǵulan jazbalarynda Qulmuhammet ıshan saldyrǵan 24 bólmeli medreseni Ybyraı Altynsarın kelip kórip, asa rızashylyǵyn bildirgeni jaıly eske alady. Al Ǵabdol-Ǵazız Ámirhamzauly óz ákesi Ámirhamza moldadan alǵash dinı saýatyn ashyp, keıin keńestik júıeniń yqpalymen, 1921-1928 jyldarda burynǵy Torǵaı ýeziniń «Qara­tor­ǵaı» bolystyq mektebinde oqyǵan. «Qaratorǵaı» mektebi Y.Al­tynsarın ashqan Torǵaı dala­syndaǵy alǵashqy bastaýysh mek­tepterdiń biri. Alǵash dinı júıeli bilim alǵan alǵyr, talapty jas, keıingi A.Baıtursynov negi­zin salǵan tóte jazýmen keńestik oqý júıesin de erkin meńgeredi. О́zi oqyp, meńgerip qoımaı, sol mek­teptegi balalarǵa 2 jyl sabaq beredi. 18 jastaǵy bozbalanyń joǵary oqý ornyn oqymaı, ózinen keıingi balalarǵa sabaq berýi alǵyrlyǵy men saýattylyǵynan ári iskerliginen bolsa kerek. 1930-1934 jyldary Qostanaı pedagogıkalyq tehnıkýmynda oqyp, ony da úzdik bitiredi. Arnaýly orta bilim alyp, Sarytorǵaıdaǵy «Han shabylǵan» degen jerde otyrǵan, Tátiǵul Toqsanbaı qajylardyń aýylyna kelip, ustazdyq jolyn «Saýjoı» mektebinde jalǵastyrǵan. Keńes ókimeti «Saýjoı» mektebine jas balalarmen qatar, barlyq eresek adamdardy oqýǵa tartyp, saýatyn ashqyzǵan. Keńestik júıeniń erekshe bir jaqsylyǵy – saýatsyz qazaqty eriksiz oqýǵa tartyp, az da bolsa kózin ashty. Ǵazekeń sol qıyn kezeńde saýaty joq, oqý-tárbıe júıesin bilmeıtin, ózinen jasy úlken er-áıelderdi bilimge tárbıeleýde az ter tókpegeni anyq. Az ýaqyt ishinde ysylǵan bilimdi jasty 1936 jylǵy Aman­keldi aýdanynyń basshylyǵy «Jasbýyn» 7 jyldyq mektebiniń qurylysyn bastatyp, mektep salýǵa jiberedi. Mektepke qa­jetti saman-kesekti ózi aıaqpen aıdap quıady, keptiredi, mektep qabyrǵasyna qalaıdy, tóbesin jabady, osy qurylysty aıaqtap bolǵan soń, sol mektepke dırektor bolyp taǵaıyndalady. Jańa mektep jan-jaqtan oqýshylar qabyldap, muǵalimdermen tolyq jumys isteı bastaǵan kezeńde, arada jyl ótpeı Ǵabdol-Ǵazızdiń ákesi Ámirhamzany 1937 jyldyń tamyz aıynda «halyq jaýy» dep jazyqsyz tutqyndap, atý jazasyna kesedi. Jańa qalyptasyp kele jatqan jas azamatqa bul asa aýyr soqqy boldy. Ol ol ma? Sol jyldyń aıaǵynda Ǵazızdiń ózin halyq jaýynyń balasy dep qýdalap qyzmetten bosatady. Bas­shylyqtan ketkenmen 1938 jyldan bastap ustazdyq jolyn qatardaǵy muǵalim bolyp qaıtadan bastaıdy. Bul salada da tııanaqty, sapaly bilim berip, Uly Otan soǵysyndaǵy qıyn kezderde aýyr beınetpen qosa, urpaq tárbıesin jalǵastyrady. 1942 jylǵy mamyrda maıdanǵa shaqyrylyp, Shubarkól stansasynda qurylǵan oqý batalonyna túsedi. Sol jerde áskerı daıyndyqtan ótip kishi serjant ataǵyn alady. Odan Molotov qala­syna jaqyn Oral taýy mańyndaǵy áskerı lagerge jiberilip, sol jerde komandır bolyp, jas soldattardy soǵys ónerine daıyndaıdy. 1943 jylǵy qazan aıynan bastap Batys Ýkraına maıdanynda alǵy shepte bolady. Qandy qyrǵyn soǵystyń aýyr azabyn, jankeshti qıynshylyǵyn bastan ótkizip, arasynda aýyr jaralanyp, qaıtadan soǵysqa kirip, Jeńis kúnin fashıstik Germanııanyń ordasy Berlınde qarsy alady. Alǵyr azamat jankeshti jolda júrse de, qolynan qalamyn tastamaı, kóz kórgen, bastan keshkenderi jaıly estelik jazyp júrgen. Ár jazǵan estelikte jaýyngerlerdiń Otanǵa degen súıispenshiligi, Je­ńiske degen senim, bolashaqqa degen úmit, ár soldattyń basyndaǵy qaıǵy-qýanysh, týǵan jerge degen saǵynysh, ata-anasyn, aıaýly jary men balasyn saǵynýy naqty shyndyqpen beınelenip, qarapaıym tilmen qysqa da nusqa jazylyp otyrǵan. Osy qandy qasaptan aman oralatynyna sengen. Ári taǵdyrlas dos­taryn osyndaı senimge, úmitke nasıhattap otyrǵan. Jan alyp, jan berisken soǵysta, Ǵabdol-Ǵazız Ámirhamzauly úlken erlik kórsetken azamat, sol erligi úshin «Qy­zyl Juldyz», «Otan soǵysy» ordenimen jáne ondaǵan medaldarmen marapattalǵan. Ol kisi soǵysta dostarymen túsken fotolaryn saqtap, sýret syrtyna jerin, aıy, kúnin, jylyn jazyp otyrǵan. Bul qujattar búgingi kúni taptyrmaıtyn, tarıhı eskertkish. Berlınde túsken fotolary, Berlın metrosyn 3 ret aralaýy, jaýdyń shabýyldan qorǵaný júıelerin, áskerı murajaılaryn aralaýy, sonymen qatar, tarıhı oryndaryn kórýi árıne oqyǵan, saýatty azamattyń basqa eldiń mádenıeti men ónerine nazar aýdarǵany. Qıyn kezeńde tyǵylǵan, jasy­rynǵan jaýdyń ishinde ashyq júrip, olardyń jer júzine qasiret ákelgen qarýymen, adamzatqa qar­sy daıyndaǵan quraldaryn kórip, ony jadynda saqtaýy elge aman oralǵannan keıingi beıbit kúnderdegi soǵys ardageriniń talaı jastarmen kezdesýine azyq bolǵany anyq. Ǵazekeńdi soǵys taqyrybyna qalam tartqan maıdanger desek artyq emes. Sonymen qatar, ózi oqyǵan tóte jazýdy, urpaq ıgiligine paıdalanyp, ári týysy, ári aǵasy, quranqarı, aqyn Muhammed Faızolla Satybaldy ulynyń tóte jazýymen 1929-1930 jyldarda túrmede otyryp jazǵan óleń dastandaryn aýdaryp, aqyn murasyn oqyrmanǵa usynǵan aýdarmashy. Sonymen qatar, Ǵabdol-Ǵazız Ámirhamzauly kólemdi das­tandar, poemalar, óleńder jazǵan óreli aqyn. Sóz saptaýy, oı tolǵamy, oqyrmanyn eriksiz alǵa jetelep, oqyǵan saıyn qunyǵa, qumarlana oqısyń. Oıy oramdy, sózi shuraıly, tigisi jatyq, bir sózinen bir sózi asyp túsip, aıtar oıyn óleńmen shuraılandyryp, oıǵa alǵan obrazyn saf altyndaı oqyrmanǵa usynyp otyrady. Alǵash óleń joldaryna kóz júgirtkennen oqıǵa jelisine erip, obrazǵa kirip, bas almaı oqısyń. Oqyǵan saıyn sol óleńde aıtylatyn keıipkerdiń bastan ótken qıly taǵdyry jan-dúnıeńdi eleńdetip, qýansa qýanyp, kúrsinse sen de kúrsinip otyrasyń. Barsha sanaly ǵumyryn urpaq tárbıesine, ustazdyq jolǵa arnaı júrip, sol kezeńdegi zaman talabymen birneshe ret aıtysqa túsken jáne óz zamanynyń tórt aıaǵy teń jorǵa aqyny Qutjan Qanjyǵalın jáne basqa da aqyndarmen aıtys­qan. Ǵabdol-Ǵazız el aýzynda saq­talǵan qanshama sheshendik sózderdi erinbeı-jalyqpaı jınap, qaǵazǵa túsirip, bizge jetkizdi. Bul salada da atqarǵan eńbegi ushan-teńiz. Ol kisi 1956 jyldyń 16 qarashasynda «Qazaq KSR aǵartý isiniń úzdik qyzmetkeri» ataǵyn ıelendi. 2013 jyly ardager ustazdyń 100 jyldyǵy atalyp ótti. Osy kisiniń eren eńbegi bar edi. Eńbegin baǵalap, osy joǵarydaǵy eki mek­teptiń biriniń atyn bereıik degen aǵaıyn bolmady. Tipti, kózi tirisinde de mektep atyn berse artyq bolmas edi. Qarapaıym us­tazdyń eńbegi elenip, tıisti baǵasyn alýy bizdiń Amankeldi aýdany azamattary men basshylaryna paryz bolýy qajet. Osy kúngi atarqasynda júrgen azamattar osy Ǵabdol-Ǵazızdiń shákirtteri, ba­lalary men nemereleri. «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen. Urpaqqa tárbıe bergen ustaz qandaı qurmetke de laıyq.

Shóptibaı BAIDILDIN,

Arqalyq qalasynyń qurmetti azamaty.

Qostanaı oblysy.