«Sharq urǵan qyran edim keń dalany…»

Suhbat aldyndaǵy syr. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Tólegen Aıbergenov, Beken Ábdirazaqov, Shámil Muhamedjanov, Marat Otaralıevpen qazaq poezııasyna qatar kelgen О́mirzaq Qojamuratovtyń da orny bólek. Oǵan Ábdilda Tájibaev, Ábý Sársenbaev sııaqty alyptar sanatyndaǵy aǵalary batasyn berip, aq jol tilegen edi. Aqyn О́zbekstannyń Naýaı oblysy Tamdy aýdanynda dúnıege kelip, sol jerde 47 jasynda jaryq dúnıemen qoshtasty. Bıyl О́mirzaq aqynnyń 80 jyldyq mereıtoıy qarsańynda aqynmen «syrttaı suhbattasyp», saýaldarymyzǵa jyrlarynan jaýap izdedik. Oqyp kórińiz, aqynnyń otty jyryna, basqaǵa uqsamas bolmysyna taǵy bir márte úńilińiz. – Qazaq úshin kindik kesken jerdiń jóni bólek, orny dara. О́mirzaq shaıyr týǵan jeri týraly qalaı tolǵanady? Maǵan Mekke-Mádıne, Venesııa, Parıj ne? Týǵan jerdiń shólindeı ystyq emes, árıne? Jan anamdaı qadirli meniń týǵan baıtaǵym, Jerdiń jánnat-jumaǵy Qyzylqum dep aıtamyn. – Qyzylqumnyń baýraıynda dúnıege kelgen perzent atajurtqa degen saǵynysh týraly ne aıtar eken? – Jumaqtyń silteıtindeı tóte tusyn, Júrginshi soqpaı turmas beketisiń. Bar jurttyń basyn qosqan Qarashańyraqtyń, Qaraǵym, qasıetin jete túsin! – Aqyndardyń aqyny – Abaı týraly shaıyr­dan suramasaq aıyp bolar. Sizdiń uǵymy­ńyzdaǵy Abaı týraly bilsek dep edik… – Asyl murat jaqsy ǵoı, talasyńdar, Talap qylsań taý shyńyn alasyńdar. Abaı degen – dala ǵoı taýsylmaıtyn, Al oǵan kim bolsańdar da balasyńdar.  – Qatar júrgen Tólegen Aıbergenov haqynda da suraýdyń reti kelip turǵany… – Teńselip ketti-aý Jer men Kók! Janardan mynaý qaraǵan kezde jas parlap, Áńgime bolsa – armandap júrer aspan jaq, Batyldyq jetse – bastar ol túpsiz tereńge, Aı menen Kúnge asylyp qalǵan Baspaldaq! Sylańdap aldan aq jupar álem, qyz-baqyt, Aqıyq edi-aý qaraıtyn kún men quzǵa tik. Sarǵaıyp kórgen saǵynyshy – saıa baqtar da О́rtenip bara jatqan soń, Aýnatyp jyryn aq qarǵa. Áz janyn jazǵan julyp ap Laqtyrǵan – Bolashaqtarǵa! – Aıbergenovti aspan álemine sharyqtata jyrladyńyz. Al ózińizdiń óleń ólkesindegi ustanymyńyz qandaı? Jaryq bop jarytpaısyń sáýleli elge, Basyńa baq qondyrmas dáýren óńge. Búgin sen aıta almasań aıtaryńdy, Dámetip bolashaqtan áýrelenbe?! – О́te batyl ustanym eken. Áıtse de, óleń-jyrdy ómiriniń tumaryna aınaldyrǵan jandardyń taǵdyry soqtyqpaly-soqpaqty keletini bar emes pe? –  … Jetedi sory aqynnyń, Aıdaıdy otty tasqynǵa. О́leń degeniń qaraǵym, Jetiqat jerdiń astynda, Aıdahar azýlarynda, Men soǵan ketip baramyn. Suhbataralyq saryn. «О́mirzaq myqty aqyn. Solaı bola tursa da osy paqyr ázirge poıyzǵa bıletsiz mingen jolaýshy tárizdi… Aqyn da adam. Onyń shyǵarmashylyq taǵdyryna da biraýyq kóńil aýdarǵan jón deımiz. «Aqyndardy aıalaý kerek!» degen Marks sózi bar. О́mirzaq ta aıalaýdy qajet etedi…. Ol Buqardan qalǵan synyq qoı…» dep О́mirzaq jaıynda 1972 jyly Muqaǵalı Maqataev Qazaqstan Jazý­shylar odaǵynyń jyldyq ádebı jıynynda aıtqan eken. Muqaǵalıdyń oıyn qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri Dýlat Isabekovtiń pikiri de qýattaı túsedi. Ol О́mirzaqqa jazǵan hatynda: «О́leńderińdi oqydym. Jaqsy eken. Bekenge, Muqaǵalıǵa, Ǵabbasqa oqyp berdim. Muqaǵalı sen jóninde jaqsy pikirde. О́leńderiń oǵan qatty unady», dep jazady. Qıyrdaǵy Qyzylqum baýraıyndaǵy О́mirzaq aqynnyń poezııadaǵy ózindik qoltańbasy «aqyndardyń besik qalasy» Almaty tórinde osylaısha baǵalanǵan-dy. – Aqynnan mahabbat týraly jyr suramaý kúná-daǵy?.. – Mahabbat degen – perishte, Aqqýdyń ásem, páktigi. Jubaıyn ertken júrektiń Jubanysh tapqan shattyǵy.   Mahabbat – maısa belderdiń Maıysyp ósken nart gúli, Sertinde týǵan erlerdiń Selt etpeıtuǵyn márttigi. – Aı-haı, aqyn álemi romantıkadan jaralǵan emes pe. Shaıyr ataýly jastyqtyń janartaýy ispetti ǵoı! – On segizder alqynyp óz demine, О́leń oınap barady kózderinde. Jaýtańdaımyn jaýqazyn jastyǵyma, Qımas ǵumyr báribir ózgerýde. – Qaıran jastyq, kókirekke shýaq bolyp quıylyp, aqyn bitkenge erekshe shabyt beretin… – Kóktem kúni kókirekke quısyn nur, Jas mahabbat búrshikterin túısin bir. Arý qyzdar, aqsha bulttaı úlpildep, Kóz bitkendi kóbelekteı súısindir. – Aqyn súıgen arýdyń qandaı ekenin de bilgimiz kelip turǵany? – Oıatatyn bal sezimdi Gúlge bitken náziktik. Ázilińdi, ár sózińdi Júrmin boıǵa azyq qyp.   Seniń appaq júregińde Arman-aqqý aıtady án. Sendeı sulý bul ómirde Týar ma eken qaıtadan?! – Oqyrmandardyń kókiregine sulýlyqtyń syryn uǵyndyratyn jyr joldary ǵoı. Taǵy da tyńdaǵymyz kelip turǵany… – Yqylas, ynta, tilegiń, Kózińde, botam, mazdap tur. Ashylar bolsa gúl – erin, Bal tamyp kete jazdap tur.   Qıylyp únsiz qaradym, Qıylǵan qypsha belińe. Ońyma kóship talabym, Jarylqa, Qudaı, meni de. – Aqyn óleńiniń ómirsheńdigi ata-baba dástúrin qanshalyqty qadirleıtinimen de ólshenedi emes pe? Emes maǵan at qaıǵy, kıim qaıǵy, As qaıyrmaı dastarqan jıylmaıdy. Atajurttyń almasaq aq batasyn, Esh baqyt eshqashan da buıyrmaıdy! – Atajurttyń batasynan aqyn da qýat alady bilem… – Bilmeısiń ǵoı aqynnyń is-amalyn, Qýanyshtan kóz jasyn ishe alamyn. Qudaı da emes, qudaıdan bylaı da emes, Qara ormandaı halqymnan kúsh alamyn.  – Oıǵa kóbirek beriletin sııaqtysyz. Bir kitabyńyz, tipti, «Oı keshý» dep te atalady. Oqyrmanǵa kádimgideı oı salasyz… Oılan, oılan! Naızaǵaıdaı jarqylda, Oıdan ózge ne qalady artyńda?! Ot – oıyńa bara jatsań órtenip, Ket órtenip! Joǵalam dep tartynba! – О́mirdegi pendege tán ahýaldyń barlyǵy aqynǵa da tıesili ǵoı. Mynaý jalǵan dúnıede qulazıtyn kezderińiz bola ma? – Sharq urǵan qyran edim keń dalany, Altyn joq, aqsham da joq, nemdi alady. О́ltirmeı qoımassyńdar aqyr meni, Ne paıda, bir ushqan qus kem bolady. – Myna ómirden kórgen-túıgenińizdi qorytyp, oqyrmanǵa aıtar qandaı keńesińiz bar? – Allaǵa padıshań men syǵyryń bir, Tartqyzar qııamettiń zábirin bir. Eı, pendem, az ba, kóp pe ǵumyryńda Tasynbaı ár kúnińniń qadirin bil! – Alla demekshi, dinı senimińiz neshik? – Allam meniń – jaryq Kúnim, Táńirim! Aldynda bas ıem de, Kútip turam Sonyń jalǵyz ámirin! – Endi suhbat sońynda О́mirzaq aqynnan bir tilek qalsyn. – Eı, aǵaıyn, Kitapshamdy qoldan-qolǵa jetkerip, Turasyńdar shabyt berip, ot berip. О́z qanyńdy týlatpasa, Shýlatpasa óleńim, О́rtep jiber, Ketsin múlde joq bolyp. Suhbattan sońǵy túıin. О́leńniń qadir-qasıetin túsinetin jandar barda О́mirzaq sııaqty otty júrek aqynnyń umytylýy áste múmkin emes. Degenmen, otty jyrdyń qyzýyn urpaǵy janyna jaqyn tutsa ǵana ómirsheń bolady. Kezinde synshy Zeınolla Serikqalıevaqyn О́mirzaq Qojamuratovtyń shyǵarmashylyǵy haqynda: «Týma talant týyndylarynan burynnan habary barlar, árıne, joǵaltqan asylymen qaıta tabysady, al jetkinshek býyn ózderimen etene týystasar tyńnan tumsa taǵy bir jyr álemin ashady», dep jazǵan edi. Endeshe, jetkinshekterdiń «tyńnan tumsa taǵy bir jyr álemin ashýy» úshin О́mirzaq aqyn týraly áńgimeni jıi qozǵasaq kerek-ti. Sonda ǵana keler urpaq aqynnyń qýatty jyrynan nár alyp, rýhty bolyp óseri kámil. Aqynnyń jyr joldary arqyly suhbatty ázirlegen Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan».