Aǵaıyndy Abdýllınder

Músilim jáne Rıshat Abdýllınderdiń týǵanyna – 100 jyl Qazaqtyń án ónerindegi jarqyn juldyzdar, kásibı mýzykalyq teatrdyń beldi ártisteri, qazaq oryndaýshylyq óneriniń has sheberleri, KSRO halyq ártisi Rıshat Abdýllın men Qazaqstannyń halyq ártisi Músilim Abdýllınniń qazaqtyń óner aıdynynda qaldyrǵan izderi saırap jatyr. Jumysshy otbasynda dúnıege kelgen aǵaıyndy Abdýllınder jastaıynan ónerge qushtarlyǵymen kózge túsedi. Qaıda júrse de ónerpazdardy taǵdyr aıdap 30-jyldardyń basynda Almatydaǵy tuńǵysh ashylǵan mýzyka  tehnıkýmyna alyp keldi. Músilimniń ónerdegi alǵashqy qadamy týraly akademık Ahmet Jubanov ózi­niń esteliginde jaqsy jazady. Jas ta­lapkerdiń estý dárejesiniń asa joǵa­ry­lyǵyna, án yrǵaǵyn birqalypty ustaýdaǵy naqtylyǵyna, bir aıtqandy buljytpaı qaǵyp alatyn quımaqulaq zeıinine tańǵalǵanyn aıtady. Qalada oqyp júrgen Músilimdi myqty vıolon­chelıst jasamaqqa mýzykalyq aspap klasyna, odan soń tabıǵı daýsynyń asa sulý, qýatty ekenin estip-tyńdap jeke ánshiler klasyna aýystyrǵandaryn baıandaıdy. Akademık A.Jubanov áńgimesinen Músilim Abdýllınniń ta­bıǵı óneriniń bastaý qaınary qýatty ekenin, áý bastan-aq alǵyr da alymdy bolǵanyn baıqaımyz. О́ner, ómir aıdynynda qatar júz­genimen Músilim óziniń dúnıege jıyrma mınýt Rıshattan buryn kelgen «aǵalyq» minezine salyp, jol bas­tap otyrǵan. Ekeýin ajyramastaı etip magnıtshe tartqan kúsh – ónerge, mý­zykaǵa, án salýǵa degen qushtarlyq bolatyn. Bul sezimdi olar ónerdiń uzaq dańǵylynda abyroımen mápeledi. 1931 jyly Almaty mýzyka tehnıkýmynda dáris alýdy Músilim bastasa, kóp uzamaı bul ortaǵa Rıshattyń kelýi kásibı mý­zykaǵa tuńǵysh qadam basqan qos ta­lapkerdi bir bútinge aınaldyrdy. Izin ala P.I.Chaıkovskıı atyndaǵy Máskeý konservatorııasy janynan ashylǵan ulttyq stýdııalarǵa 1935 jyly Orta Azııa jáne Qazaqstannan tuńǵysh qa­byldanǵan stýdentter qatarynda Mú­silim birinshi bolyp turdy. Araǵa jyl salyp osy oqý ornyna Rıshat ta qa­byldanyp, qaıta tabysty. Konservatorııa qabyrǵasynda orys já­ne qazaq tilderinde oryndaǵan orystyń klassık kompozıtorlary – Glın­ka, Chaıkovskıı, Rahmanınov, Borodın, Rımskıı-Korsakov jáne Dar­gomyjskıı romanstary qos ánshiniń shyǵarmashylyq ósý jolynyń úlken bir belesin quraıdy. Bul ánshilerdi ǵana ósirip qoımaı, jalpy qazaq aýdıto­rııasyn álemdik-orys klassıkalyq jaýharlaryna baýlý jolynda jasalǵan úlken aǵartýshylyq jumystar bolatyn. Buryn san ret orys tilinde tyńdap júrgen, joǵaryda attary atalǵan kom­pozıtorlardyń tanymal romanstary Músilim Abdýllınniń qazaq tilindegi oryndaýymen tyńdarmanǵa erekshe áserde jetti. Árıne, bul jerde aýdarma sa­pa­synyń bıik deńgeıde bolǵany ab­zal. Qalyń qazaq tyńdarmandaryna álemdik mýzykanyń kameralyq sıpattaǵy shu­raıly qabattary bir taban jaqyndaı tústi. Ult óneri men mádenıetiniń ór­ken­deýi 30-jyldardyń alǵashqy jar­­­­­­tysynda respýblıkaǵa talantty uıymdastyrýshy, aıaýly azamat – Temirbek Júrgenovtiń aǵartý komıs­sary bolyp kelýimen tikeleı baılanys­ty. Onyń uıymdastyrýymen Máskeý qalasynda ótken alǵashqy óner onkúndigi Qazaq mýzykalyq teatrynyń qarqyndy damýyna qozǵaý saldy. Memlekettik opera jáne balet teatry bolyp (1937 j.) keıin akademııalyq (1940 j.) már­tebe alýy el óneriniń tutqasyn ustaǵan bıliktegi aǵalardan, jas mamandar daıar­laý isin tez arada jolǵa qoıýdy talap etti. Qazaq opera teatryna 30-jyl­dardyń aıaǵy men 40-jyldardyń basynda kelgen ánshilerdiń deni orys, Eýropa án oryndaýshylyq mektebinen sýsyndaǵan talanttar edi. Halyq kon­servatorııasynyń irgetasyn qalaǵan Qurmanbek Jandarbekov, Ámire Qa­shaýbaev, Kúlásh Baıseıitova, Qanabek Baıseıitov, Manarbek Erjanov, Ǵa­rı­folla Qurmanǵalıev t.b. kóptegen talanttar shoǵyrynyń izin basqan jastar legi óz zamanynyń bıik ónerimen kelip, kásibı án oryndaýshylyq ónerdiń tamyryn tereńge saldy. Soǵys aldynda teatrǵa oqyǵan bilikti jastardyń kelýi ulttyq opera trýppasyna álemdik jáne orys klassıkasy úzdik týyndylaryn sahnalastyrýǵa múmkindik berdi, qazaq opera óneriniń qaryshtap ósýine septigin tıgizdi. Aǵaıyndy Abdýllınder ózindik baǵyt-baǵdary aıqyndalyp, irgetasy berik qalana bastaǵan ulttyq opera jáne balet teatrymyzdyń jańa oryn­daýshylyq mektep leginiń alǵashqy qar­lyǵashtary bolyp tabylady. Opera ónerin ári qaraı damytýdaǵy sátti shy­­ǵar­mashylyq izdenisteri, kóptegen jańa partııalar men jańa bastaýlardyń teatrǵa tikeleı enýi bul ánshilerge «bi­rin­shi» degen qosymsha anyqtama qalyptastyrdy. Teatr trýppasy jas ánshilerdi ózine baýrap, repertýardaǵy operalardan túrli partııalardy senip tapsyrdy. Mú­silimniń alǵashqy jeke oryndaǵan partııasy «Qyz Jibektegi» Tólegen bolsa, Rıshat «Beket» operasynan Ol­jaıdy sahnada kórsetti. Bul partııalar tereń tebirenister men qyzý tartysqa qurylǵan. Sahnada akter­lik oıyn, sózge kóp mán bergendikten jas oryndaýshylarǵa alǵashqy synaq ońaıǵa túspegen. Kúrdeli beınelerdi tolyqqandy etip somdaýda teatr ne­gizin qalaǵan aǵa býyn ártisterdiń aqyl-keńesterine qulaq asqan olar, úlken ónerdegi ózderiniń alǵashqy shy­­ǵarmashylyq qadamdary men iz­denis joldaryn bastady. Bul jerde jas ánshilerdiń kásibı-vokaldyq daıyndyqtary men aǵa býyn tanymal oryndaýshylardyń sara joly úlgisimen júrýi nátıjesinde aǵaıyndylar qazaq mýzykalyq teatr sahnasyna laıyq­ty talantty jastar kelgendigin pash etti. Keıipkerleriniń kórkemdik obra­zyn jan-jaqty qyrynan kórsetý, olardyń ishki sezimderin sahnadan maıdan qyl sýyrǵandaı taratyp berý – aǵaıyndy Abdýllınderge tán she­berlik. Munyń ushqyny kelesi «Aıman-Sholpan», «Jalbyr», «Er Tar­ǵyn» t.b. operalaryn­da oryndalǵan partııalar arqyly aıqyndalyp, irilene tústi. Osylaı bastalǵan sahna-ǵumyr býyny bekip, qataıa kelip Músilim men Rıshattyń shyǵarmashylyq aýqymyn keńeıtti, olar teatr repertýaryndaǵy qyryqqa jýyq operada úlkendi-ki­shili, alýan sıpattaǵy partııalar­dy dúnıege ákeldi. Lırıkalyq daýys tabıǵaty eki túrli – tenor jáne barıton bolyp keletin aǵaıyndy eki jigit bir sahnada bir teriniń pushpaǵyn ıledi. О́mirde, talaı konserttik sahnada birge qos daýysta úılesimdi án salyp júrgen olar, opera sahnasyna shyqqanda túrli minezdi keıipkerlerge aınaldy. Olar: dos, áriptes, aǵaıyndyǵy bar par­tııalarmen birge qarama-qarsy antogonıstik kózqarastaǵy, «jaýlasatyn» keıipkerlerdi de qatar oryndady. Bul partııalar A.Jubanov pen L.Hamıdıdiń «Abaı» operasyndaǵy Abaı men Ázim, E.Brýsılovskııdiń «Dýdar-aı» operasyndaǵy Artem men Sapar, M.Tólebaevtyń «Birjan men Sarasyndaǵy» Qojaǵul men Serik, Q.Qojamııarovtyń «Naz­gý­myndaǵy» Gúlmat pen Lıý Chýn, P.I.Chaıkovskııdiń «Evgenıı One­gınindegi» Onegın men Lenskıı, Z.Palıash­vılıdiń «Daısıindegi» Kııazo men Malhaz, Dj Pýchchınıdiń «Chıo-Chıo-san» operasyndaǵy Sharples pen Goro, A.Rýbınshteınniń «Demon» operasyndaǵy Demon men Sıno­dal t.b. boldy. Buǵan qosa Músilimniń oryn­­daýyndaǵy Tólegen, Serjan, Arys­tan, Qaıraqbaı, Merkýsıo beı­neleri syrshyl, lırıkalyq náziktigimen, te­reńdigimen óz tyń­darmandaryn baýrasa, Rıshat oryndaǵan Amangeldi, Súgir, Jermon, Eskamılo partııalarynyń ár­qaısysy qazaq opera sahnasynyń qaıtalanbas jarqyn betteri bolyp tarıhta qaldy. Aǵaıyndy Abdýllınderdiń uzaq ta jemisti óner joly jaıly qalam tart­qanda, zertteýshiler mindetti túr­de toqtap, árkim ózinshe jan-jaq­ty ashý­ǵa tyrysatyn úlken partııa, ol – Rıshat somdaǵan uly Abaıdyń beınesi. Bul operanyń alǵashqy jarty ǵasyrlyq tarıhynda Abaı beınesin birneshe tamasha ánshilerimiz sahnada som­daǵan eken. Jas oryndaýshylar­dy aıtpaǵannyń ózinde, Ermek Ser­kebaev, Murat Musabaev, Ǵafız Esi­mov Abaılary – jeke-jeke saralanyp, zertteýdi qajet etetin bólek ta­qy­ryptar. Solardyń ishinen Abaıdy kórermen-tyńdaýshylaryna etene ja­qyndastyryp ózindik oryndaýymen urpaq sanasyna óshpesteı iz qaldyrǵan ánshi – Rıshat Abdýllın eńbegi erekshe kórinedi. Ánshilerdiń 80 jyldyq saltanatty keshinde sóılegen kúmis kómeı tanymal ánshimiz Bıbigúl Tólegenova: «Rıshat Abaı partııasyn birinshi oryn­daǵan ozyq ánshi bolyp tarıhta qala bermek», – degen edi. Sol aıtqandaı, qan­sha Abaı galereıasynyń ishinde klassıkalyq uǵymdaǵy qazaq tanyǵan ǵulama Abaı osy oryndaýmen eldiń júreginen oryn aldy. Uly oıshyldyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnalyp qoıylǵan bul spektakldiń jıyrma segiz jastaǵy oryn­­daýshyǵa júkter jaýapkershiligi zor boldy. Aqyn, fılosof, kompozıtor, ózge de ár alýan qyrlary mol oı­shyldyń shynaıy kelbetin, bizdiń oıymyzsha, mýzykaly teatr sahnasy tolyq ashsa kerek. Abaıdyń syrshyl da názik poetıkalyq álemi men ásem de árli lı­rıkalyq ánderi, tereń qara sózderi mýzykalyq beıne jasaýǵa suranyp tur emes pe?! Kompozıtorlar operada Abaı jan-dúnıesin ashýǵa tól ánderin sátti qoldanyp, aqynnyń sahna­lyq beı­nesin óz tilinde sóılete alǵan. Abaı partııasynyń jumbaq jannyń júregine tereń boılatar tustary – opera partıtýrasynyń eń shuraıly jazylǵan betteri. Talaı urpaqqa rýhanı azyq bolar bul operanyń sahnalyq ǵumyry uzaq bolýynyń syry da osydan bolar. Rıshat Abaı rólin oryndaý úshin kóp izdenip, eńbektendi. Ánshi keıipkeriniń ishki psıhologııalyq tolǵanystary men syrtqy plastıkalyq is-áreketterin úılestiretin utymdy mızanssenalyq áreketke toly kóńil-kúı tebirenisterin tereń oılastyrǵan. Sonymen birge, ánshi keıipkeriniń syrt kelbeti, beınelik uqsastyǵyn tabýǵa jiti nazar aýdarady. R.Abdýllın Abaıy bar qazaqtyń panasy, qamqor aǵa, ǵulama, ulaǵatty ustaz. Ánshiniń sahnadaǵy áreketi sabyrly da ustamdy. Oıǵa baǵynǵan beınede tutastyq bar. Onyń qulaqqa jumsaq, jaǵymdy estiletin ıntonasııalyq boıaý­ǵa baı daýysy keıipkeriniń ishki jan-dúnıesin berýde úlken ról atqaryp tur. K.Kenjetaev, Q.Jandarbekov, ta­ǵy basqa zamandastary Rıshat týraly estelikterinde operadaǵy án-arııalardy R.Abdýllın «sıqyrly» daýysymen árlendirgeni, shoq­­tyǵyn kótergeni týraly bir aýyzdan jazdy. Ánshiniń áýezdi daýysy men oryn­daýshylyq sheberligin san qyrly etip jarqyrata kórsetken kóptegen izdenister nátıjesi oryndaýshy men keıipkerdi biriktirip, ajyramas uǵymǵa aınaldyrdy. Operany qoıýshy-rejısser Q.Jandarbekovtiń sátti oılastyrǵan sahnalyq sheshimi jaıly aıtpaı kete almaısyń. Opera fınalyndaǵy mızanssena qurylymy rejısser sheshiminiń qarapaıymdylyǵymen úlken oı tas­taıtyn, spektakldiń eń jarqyn bet­teri. Súıikti shákirti Aıdar ólimi tura­la­typ ketken Abaı – Abdýllın «taý qal­ǵyǵan qarańǵy tún» qoınaýynan qolyndaǵy álsiz sham jaryǵymen qa­rańǵy túnekti tilip, jol izdep, sahna tórine – órge qaraı batyl qadam basa­dy. Rıshat – Abaı jalǵyz da bolsa kúres­pekke, aınalasyna sáýle shashpaqqa bekingen jan retinde kórermender jú­reginde máńgige qaldy. Uly Abaı beı­nesi – ánshiniń keıingi tolqyn oryn­daýshylarǵa úlgi bolarlyqtaı eń tolymdy jumystarynyń biri. Ánshilerdiń zamany kompozıtorlar jáne án-oryndaýshylyq ónerine jańa talaptar qoıyp otyrdy. Osy kez­de keńestik dáýirdiń keń taraǵan «kóp­shilikke arnalǵan án – massovaıa pesnıa» janry degen suranys kúshti boldy. Ol soǵys taqyryby, tyń kóterýshiler, ek­­pindi qurylysshylardyń rýhyn kóteretin, halyq qosylyp aıta ketetin, tez jattalatyn tanymal týyndy­lar. Qos ánshi óz repertýaryn el ishine ke­­ńi­­­nen taraǵan halyqtyq, halyq kom­pozıtorlarynyń ánderinen jáne zamandas kompozıtorlar shyǵarmalarynan turatyn konserttik baǵdarlamalarmen jańartyp, tolyqtyryp otyrýǵa kóp kóńil bólgen. A.Jubanovtyń ánshiler shy­ǵarmashylyǵy jaıly naqtyly ári dál pikirine qaıtadan qulaq túrsek: «Menińshe, bul eki qaıratkerlerdiń úl­ken eńbekteri konserttik salada jatyr... Ádette, opera ártisteriniń konserttik nómirleri sanaýly bolady, kóbine bir-eki «kezekshi» nómirden aspaıdy. Al, Músilim men Rıshatqa kelsek, bular konserttik baǵdarlama jaǵynan óte baı, jan-jaqty sýretkerler» dep óte joǵary baǵa beredi. Repertýarynda úsh júzden artyq qazaq, tatar halyq ánderi bar Rıshat pen Músilimniń oryndaýyndaǵy «Záýresh», «Qyzyl bıdaı», «Tileýqabaq», «Eki jıren», «Shápıbaıaý», taǵy da basqa án­der, halqymyzdyń án qorynyń in­jý-marjandary ózge oryndaýlarǵa uq­samaıtyn syrshyldyǵymen, názik boıaý-bederimen tyńdarmandaryn tánti etedi. Qazaq án oryndaýshylyq ónerinde aǵaıyndy Abdýllınder atymen tikeleı baılanysty damyp, keń óris alǵan sala – klassıkalyq dýet (eki daýysta qosyla aıtý) úrdisi. Zamandas kompozıtorlarymyz jańa shyǵarmasyn bolashaq oryndaýshysymen keńesip, sol naqtyly daýysqa, ánshi dıapazony men únine jatatyndaı etip jazady. A.Abdýllınder oryndaýynda qulaqqa maıdaı jaqqan tamasha dýetter, jeke ánder kompozıtor men ánshilerdiń ózara shyǵarmashylyq odaǵy nátıjesinde dúnıege kelgenine kú­mán keltirýge bolmaıdy. Olar: A.Ju­banov, E.Brýsılovskıı, M.Tóle­baev, B.Baıqadamov, Q.Mýsın, S.Mu­hamedjanov, taǵy basqa kompozıtorlarymyz shyǵarmashylyǵyna, olardyń án, romans, dýetteriniń jazylýyna sebep bolǵan. Qos ánshi daýystarynyń boıaýy men ushqyrlyǵy, ózara áýezdi úılesim tabýy ómirde sırek kezdesetin, tabıǵat bergen úlken syı-baqyt. Olar qosyla shyrqaǵanda tyńdarmandaryn arýaqtandyryp, arqalandyryp jibe­rer «Meniń Qazaqstanym», «Qyzyl qyrandar», «Temirtaý jastarynyń marshy» nemese boıyńdy balqytyp sózben jetkizip bolmas tylsym áserlerge jeteler «Terbeledi tyń dala», «Týǵan jer» sekildi shyǵarmalar Qazaq radıo­synyń «Altyn qoryna» qosyldy. Tyń­daýshynyń júrek qylyn shertip, erekshe baýraıtyn qos daýys birde jer baýyrlaǵan qońyr qazdaı qalyqtasa, birde kókke atylǵan qyrandaı shıyrshyq atyp shyǵa keledi. Únemi izdenis ústinde júretin ánshiler jetpisinshi jyldary qos daýysty sıqyrly únge qulaq qu­ry­shyn qandyrǵan ánqumar qaýymdy eleń etkizip, úsh daýyspen aıtatyn boldy. Bul trıonyń úshinshi múshesi – jas án­shi Rıshattyń uly Zaýr Abdýllın bolatyn. Án men jyrdyń syr-sandyǵyn ala keletin aǵaıyndy Abdýllınderdiń kon­sertteri ónersúıer qaýymnyń shy­naıy merekesindeı bolyp, res­pýblıkanyń túkpir-túkpirinde zor yqylaspen óte­tin. Halyqqa talantymen, eńbegimen ta­nylǵan jandarǵa «súıikti ártis» degen ataqty halyq ózi telip, konsertterin tyńdarmany izdep baryp tyńdaıtyn. Olar­dyń qazaq án oryndaýshylyq ke­ńistiginde qalǵan jarqyn izi, teatr sah­nasyndaǵy jasaǵan kórkem obrazdary, qaıtalanbas áýezdi úni búgingi tyń­darmandardan alystap ketse-daǵy Ulttyq radıo men teledıdardyń «Altyn qorynda» saqtalyp qaldy. О́ner darııa­synda qatar júzgen Abdýllınderdiń bıyl toı­lanyp jatqan bir ǵasyrlyq mereıtoıy qazaq óneriniń, sonyń ishinde operanyń, án oryndaýshylyq ónerdiń altyn áripterimen jazylǵan betteri. Amankeldi MUQAN, M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýty Teatr jáne kıno bóliminiń qyzmetkeri, ónertaný kandıdaty, teatrtanýshy. Almaty.