Jer betinde qansha adam bolsa, sonsha arman, qııal, maqsat, múdde bar. Qoǵamnyń bereke-birligi kúshti bolýy úshin onyń barshasynyń basyn qosyp, ortaq maqsattarǵa jumyldyratyn izgi murat qajet. Ár adamǵa jeke basynyń bostandyǵy qanshalyqty qajet bolsa, tutas halyqqa tarıhtyń jan alysyp, jan berisken almaǵaıyp kezeńderinde ult retinde saqtalyp qalý úshin onyń táýelsizdigi de sonshalyqty qasterli.
Qazaq – barsha tarıhy azattyq úshin júrgizilgen kúrester men tartystardan, shaıqastar men soǵystardan turatyn halyq. Jer kindiginde, órkenıetter toǵysynda ornalasqan babalarymyzdy tarıh pen taǵdyrdyń san alýan synynan únemi aman alyp shyqqan eń asyl murat urpaq jalǵastyǵyn úzbeı, ult retinde saqtalyp qalý boldy.
Elbasymyzdyń san qatparly ata tarıhynyń bar aqıqatyn jınaqtaǵan:
«Táýelsizdik – babalarymyz ǵasyrlar boıy armandap, bizdiń býyn júzege asyrǵan eń qasıetti qundylyq», – degen asyl sózderinde asa tereń maǵyna men áli talaı urpaqqa jetetin mol taǵylym bar.
Bıyl barsha qazaqtardyń eń qasıetti qundylyqqa qol jetkizgenine týra 25 jyl tolady. Shırek bolsa da ǵasyrlyq uǵymmen mejelenetin úlken beles. Qazaqtyń jas ólshemindegi adamnyń aqyl-oıy, kúsh-qaıraty erekshe tolysatyn, arǵy-bergi zaman aqyndarynyń bári birdeı «qaıran jıyrma bes» dep jyrǵa qosqan jigerli múshel.
Búgingi býyn úshin áldeqashan ótken ǵasyrdyń enshisinde qalǵan, al bizdiń býynnyń keshe ǵana kóz aldynda ótken sol oqıǵalarǵa salqyn oı, sabyrly kóńilmen kóz jiberip kóreıik.
HH ǵasyrdyń 80-shi jyldarynda Keńes Odaǵynyń saıası, ekonomıkalyq júıesi tyǵyryqqa tirelip, alyp ımperııa óziniń qoǵamdyq ómirdiń bar salasyn qamtyǵan eń sońǵy daǵdarysty kezeńine aıaq basty. Onyń basty sebebi, búgingi saıasatkerlerdiń basym kópshiligi jazyp júrgendeı, M.Gorbachevtiń jaıdaq sóz, jadaǵaı ýádege negizdelgen jalań saıasaty nemese jeke-dara bılikke umtylǵan B.Elsınniń Odaqty bólshekteýge negizdelgen mansapqorlyq is-áreketinen ǵana emes, kópultty, alýan múddeli, qarýdyń kúshimen biriktirilgen ımperııalardyń tarıhynda bolmaı qoımaıtyn zańdylyqtardan týyndady.
Keńes Odaǵynyń damý tarıhynda Máskeýdiń ústemdigi kúsheıgen saıyn odaqtas respýblıkalardyń narazylyǵy arta tústi. Ulttyq mádenıet pen tilderdiń tynysy tarylǵan saıyn respýblıka halyqtarynyń qarsylyǵy men ashý-yzasy da órshı berdi. Odaq ónerkásibiniń tehnıka, tehnologııalyq jaǵynan artta qalýy men ekonomıka damýyndaǵy dısproporsııalar halyq tutynatyn eń qarapaıym taýarlardyń jetispeýshiligine deıin ákep soqtyrdy. Sapadan góri san qýalaǵan taýarlarǵa degen jaǵymsyz kózqaras birtindep keńestik ekonomıka men saıası júıege degen narazylyqqa ulasty. Álemdik naryqtaǵy munaı men gaz baǵasynyń kúrt tómendeýi keńes ekonomıkasynyń ǵana emes, saıası júıeniń kúıreýine ákep soqtyrǵan jańa úderisterge jol ashty. On jylǵa sozylyp, ár jyl saıyn 10 mıllıard AQSh dollaryna deıin shyǵyn ákelgen Aýǵanstandaǵy soǵys pen sosıalıstik damý jolyn «tańdaǵan» Afrıka, Azııa men Latyn Amerıkasynyń kedeı elderine orasan zor mólsherde kórsetilgen qaıtymsyz kómek el ekonomıkasyn birjolata turalatty. Árıne, buǵan Batystyń Keńes Odaǵyn álsiretý men ydyratýǵa negizdelgen astyrtyn áreketin qosar bolsańyz, alyp ımperııanyń sońǵy demi jaqyndaǵanyn ańǵarý qıyn emes edi.
M.Gorbachevtiń eshbir ekonomıkalyq negizi joq kópirme, kóp sózge negizdelgen qaıta qurý saıasaty onsyz da keteýi kete bastaǵan Odaqtyń ǵana emes, búkil sosıalıstik júıeniń kúıreýin jedeldete tústi.
Bóliný, ydyraý úderisi Eýropadan bastaldy. Soǵystan keıingi 45 jyl ishinde ǵana sosıalıstik júıege qosylǵan Shyǵys Eýropa elderi 1989 jyly Keńes Odaǵy yqpalynan qutylyp, kelesi 1990 jyly olarǵa Prıbaltıka respýblıkalary qosyldy. Bul jarty álemdi bılegen Keńes Odaǵy kúsh-qýatynyń álsirep, onyń jer-jahandy qamtyǵan jańa saıası úderisterdi basqarýǵa dármensiz ekendigin búkil álemge áıgilep berdi.
91-shi jyl «myzǵymas» Odaq quramyndaǵy barlyq respýblıkalardyń túgeldeı óz táýelsizdigin jarııalaýymen tarıhta qaldy. Áýeli 9 sáýirde –
Grýzııa, 24 tamyzda –
Ýkraına, 27 tamyzda –
Moldavııa, 31 tamyzda –
О́zbekstan, al qyrkúıek-qazan aılarynda – A
rmenııa, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan, Tájikstan,
Túrikmenstan, jeltoqsanda –
Reseı, Qazaqstan, Belorýssııa óz táýelsizdigin jarııalap, Keńes Odaǵy atty alyp ımperııa birjolata kúırep tyndy. Keńes Odaǵy kelmeske ketse de, onyń sońynda áli kúnge deıin sheshilmegen kúrmeýi qıyn, tipti kóne ǵasyrlardan tamyr tartqan kóptegen túıindi máseleler qaldy.
Reseı ımperııasy ózi dáýirlep turǵan keıingi eki ǵasyr ishinde asqan ozbyrlyqpen júrgizilgen otarshyldyq saıasat negizinde júzge jýyq ult pen ulysty baǵyndyrdy. Stalındik zamanda Odaq quramyndaǵy tutas halyqtar ejelgi ataqonystarynan jer aýdarylyp, ult máselesi ábden shıelenisip ketti. Qalyptasqan tarıhı jaǵdaıdy eskermesten bolshevıktik urda-jyq komıssarlar qolymen syzylǵan shekaralar ultaralyq jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyryp, kórshi respýblıkalar arasyna syzat tústi.
Jer daýy Keńes Odaǵynyń sońǵy kezeńinde-aq syr bere bastaǵan ultaralyq janjaldar men qarýly qaqtyǵystarǵa ulasty.
Úlken Keńes Ensıklopedııasynyń Bas redaksııasy 1985 jyly shyǵarǵan «Demografııalyq ensıklopedııalyq sózdiktiń» derekteri boıynsha, 1979 jyly Armenııada armıandardyń úles salmaǵy 89,7 paıyz, Grýzııadaǵy grýzınder – 68,8
(orystar – 7,4, qalǵany – ózge ulttar), Ázerbaıjandaǵy ázerbaıjandar 78,1, Ýkraınadaǵy ýkraındar – 73,6, Moldavııadaǵy moldavandar – 63,9 paıyz bolatyn. Prıbaltıka men Ortalyq Azııa respýblıkalaryndaǵy jergilikti ult ókilderiniń úles salmaqtary atalǵan respýblıkalar kórsetkishterinen áldeqaıda joǵary edi. Tek bir ǵana Qazaqstanda qazaqtar óz elinde otyryp azshylyqta qalyp, sol kezde respýblıka halqynyń 40,8 paıyzyn quraǵan orystardan keıingi 36 paıyzben ekinshi orynǵa ǵana taban tiregen bolatyn.
Arada on jyldan astam ýaqyt ótip,
1991 jyly Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵan kezde óz ataqonysynda otyrǵan qazaqtardyń sany 40 paıyzǵa endi ǵana jetken edi.
Saıasat úshin «kóp ulttylyq – halyqtar dostyǵynyń berik kepili» dep qansha jar salsaq ta, ol shyn máninde kez kelgen memlekettiń eń osal tusy. Tek kemel saıasatker ǵana osyndaı kúrmeýi qıyn máseleniń ózin ulttardy uıystyrýdyń berik quralyna aınaldyra alady. Al sholaq oılap, kelte qımyldaıtyn keleńsizdiń qolynda ult máselesi bitpes daý men óshpes órtke aınalýy ábden múmkin ekendigin postkeńestik elder tarıhy aıqyn dáleldep berdi.
Odaq quramyna tek Uly Otan soǵysynyń qarsańynda ǵana «qosylǵan»
Baltyq jaǵalaýy elderi táýelsizdik alǵannan keıin Eýropa memleketterimen órkenıetti túrde jan-jaqty baılanys ornatyp, ózderi úshin ejelden qalypty ortaǵa baldaı batyp, sýdaı sińip ketti. О́zge respýblıkalardyń joly tym buralań boldy.
Grýzııanyń memlekettik táýelsizdigin qalpyna keltirgen referendým óte salysymen-aq onyń quramyndaǵy eki óńir –
Abhazııa men
Ońtústik Osetııa derbestikke umtylyp, Grýzııadan bólinetinin ashyqtan-ashyq málimdedi. Beıbit jolmen sheshilmegen janjal birtindep qarýly qaqtyǵysqa ulasty. Ońtústik Osetııadaǵy 1991-1992 jyldardaǵy búlinshilik, al Abhazııadaǵy 1991-1993 jyldary oryn alǵan grýzın-abhaz soǵysy búkil Kavkaz jurtyn alańdatyp, eki jaqtan myńdaǵan adam qaza tapty. Túpkilikti sheshimin tappaǵan másele 2008 jyly qaıtadan órship,
nátıjesinde Abhazııa men Ońtústik Osetııa «táýelsiz memleketteri» paıda bolyp, Grýzııanyń terrıtorııalyq tutastyǵy tálkekke tústi.
Ishki-syrtqy problemalyq máselelerdi jan-jaqty saralamaı asyǵys jarııalanǵan táýelsizdik Grýzııanyń alǵashqy prezıdenti Zvıad Gamsahýrdııa tusynda grýzınderdiń óz arasynda qarýly qaqtyǵysqa, tipti azamat soǵysyna deıin ulasyp, ony qaıtadan bılik basyna kelgen E.Shevardnadze Reseı áskerleriniń kúshimen áreń toqtatty.
Aqyr sońynda Reseı kómeginiń óteýi retinde Grýzııa TMD quramyna kirýge májbúr boldy.
Táýelsizdigin endi ǵana jarııalaǵan
Ázerbaıjan men
Armenııaǵa Keńes Odaǵynyń ózi sheshe almaǵan ultaralyq teketires oshaǵy –
Taýly Qarabaq janjaly muraǵa qaldy. 1991-1994 jyldary asa úlken áskerı kúshter qatysqan qandy qyrǵynǵa ulasqan bul másele boıynsha Birikken Ulttar Uıymy 1993 jyldyń ózinde-aq tórt birdeı qarar qabyldasa da, myńdaǵan adam qurban bolǵan qaqtyǵys áli kúnge deıin sheshimin tapqan joq. Qarabaqtan shyqqan soǵys órti ejelden qońsy qonǵan Ázerbaıjan men Armenııa memleketterin qyrǵıqabaq soǵys jaǵdaıyna ákelip, nátıjesinde ázerbaıjandar Qarabaqtan basqa bes birdeı aýdanynan aıyrylyp, mıllıonǵa jýyq ázerbaıjandar óz elinde bosqynǵa aınaldy. Eki jaqtan opat bolǵan azamattardyń sany men soǵys saldarynan eki memleket shekken qısapsyz mol shyǵynnyń esebine áli eshkim jete qoıǵan joq.
Qaıta qurý bastalysymen-aq táýelsizdik ıdeıasyn alǵashqylardyń biri bolyp kóterip, ejelden tamyrlas, taǵdyrlas Rýmynııamen birigýdi maqsat etken el
Moldavııa edi. Sol kezde qalyptasqan saıası jaǵdaıdyń ańysyn ańdaı almaǵan ásireqyzyl toptyń asyǵys áreketi ony Rýmynııaǵa qosýdyń ornyna eldiń terrıtorııalyq tutastyǵynyń ózine qaýip tóndirdi. Nátıjesinde Prıdnestrovede soǵys órti tutanyp, ol Eýroodaq, AQSh, Reseıdiń aralasýymen áreń toqtatylǵanymen shırek ǵasyrǵa sozylǵan daý-janjaldyń áli basylatyn túri kórinbeıdi. Bul másele de kúni búginge deıin sheshimin tapqan joq.
Ultaralyq qaqtyǵys pen bir ulttyń óz ishindegi bılikke talas Qazaqstanmen ejelden kórshiles, enshiles
Ortalyq Azııa memleketterin de sharpydy.
Aýǵanstanǵa keńes áskeri basyp kirýiniń basty sebepteriniń biri retinde ondaǵy búlinshiliktiń Ortalyq Azııa respýblıkalaryna da ótip, KSRO-nyń tutastyǵyna qaýip tóndirýi múmkin degen boljamnan týyndaǵan bolatyn. Munyń negizi de joq emes edi.
Reseı ımperııasy Ortalyq Azııany jaýlaý barysynda osy kúngi Tájikstan terrıtorııasyna kelip taban tiregenimen, onyń túpki oıy tym áride bolatyn. О́ıtkeni, Aýǵanstannyń soltústigin Babyr zamanynda-aq tájik, ózbek, túrikmen taıpalary meken etti.
Keńes Odaǵy qurylyp,
1924 jyly jergilikti halyqtyń tarıhı turǵydan qalyptasqan ejelgi qonystanýyn eskermesten júrgizilgen Ortalyq Azııadaǵy ulttyq-terrıtorııalyq mejeleý barysynda bolashaqta órshimese basylmaıtyn jer daýyna aınalatyn óreskel qatelikter jiberildi. Onyń ústine basmashylarǵa qarsy aıaýsyz kúres júrgizilgende tájik, ózbek, túrikmen elıtasy Aýǵanstanǵa údere kóship, olar 30-shy jyldarǵa deıin talaı márte shekarany buzyp, keńes ókimetiniń jergilikti bılik ókilderin qyrǵynǵa ushyratyp otyrdy.
Tájikstan táýelsizdigin jarııalaǵanyna jarty jyl ótpeı jatyp-aq aýǵandyq kúshterdiń qoldaýymen eldiń ońtústiginde qarýly kóterilis bastalyp, kóp uzamaı onyń ókilderi Dýshanbege basyp kirdi. Prezıdent Rahmon Nabıev bılikten taıdyrylyp, el ishinde azamat soǵysy bastaldy. Onsyz da halqy shaǵyn respýblıkanyń 1 mıllıonnan astam turǵyndary qandy qyrǵynnan bas saýǵalap, jan-jaqqa, onyń ishinde soǵys lańy basylmaı turǵan Aýǵanstanǵa deıin bosyp ketti. Reseı áskerı kúshteriniń batyl aralasýymen 1992 jyldyń jeltoqsanynda bılik ýaqytsha respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń jańadan saılanǵan tóraǵasy Emomalı Rahmonǵa ótti jáne ol araǵa eki jyl salyp, tek 1994 jyly ǵana resmı túrde prezıdent bolyp saılandy. Tájikstandaǵy azamat soǵysy 1997 jylǵa deıin sozylyp, onyń sońy sol jyldyń 27 maýsymynda sol baıaǵy Máskeý qalasynda E.Rahmon men oppozısııalyq kúshterdiń bitimgershildik kelisimge qol qoıýymen áreń aıaqtaldy.
Keńes Odaǵynyń sońǵy jyldarynda Ortalyq Azııa respýblıkalarynda úlken alańdatýshylyq týǵyzǵan taǵy bir oqıǵa О́zbekstannyń Ferǵana oblysynda ózbekter men jergilikti túrikter arasynda oryn aldy. Áskerı kúshterdiń aralasýymen áreń basylǵan janjal barysynda júzden astam adam jazyqsyz opat boldy. Tipti, aman qalǵan túrikterdiń ómirin saqtap qalý úshin 16 282 túrik azamaty shuǵyl túrde ushaqpen Reseıdiń 6 oblysyna jetkizildi.
Keńes Odaǵynyń keteýi kete bastaǵan 1990 jyly Qyrǵyzstannyń Osh oblysynda qyrǵyz jáne ózbek ulty ókilderi arasynda bastalǵan janjal birtindep О́zbekstannyń Ferǵana, Ándijan, Namanǵan oblystaryn qamtyp, sonyń saldarynan aǵaıyndas eki halyqtyń myńdaǵan adamdary jazyqsyz qurban boldy.
Asa shetin sanalatyn ultaralyq másele О́zbekstan men Qyrǵyzstannyń arasynda 2010 jyly taǵy da tutandy. Eki respýblıkany qyrǵıqabaq jaǵdaıǵa alyp kelgen osy qaqtyǵystyń saldarynan 300 myńnan astam adam bosqynshylyqqa ushyrap, onyń 100 myńnan astamy О́zbekstanǵa qonys aýdardy.
Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldarda bir ulttyń óz ishindegi bereke-birliginiń joqtyǵynan eń kóp zardap shekken halyqtardyń biri bizben ejelden tósekte basy, tóskeıde maly qosylǵan qyrǵyz halqy boldy.
Tek
Qyrǵyzstandy ǵana emes, búkil álem jurtshylyǵyn alańdatqan 1992 jylǵy áıgili Batken, 2002 jylǵy Aqsaı oqıǵalary, 2005 jylǵy naýryzdaǵy «qyzǵaldaqtar tóńkerisi», 2010 jylǵy Qurmanbek Bakıevti bılikten taıdyrý maqsatyndaǵy kóterilister eldiń ekonomıkasyn ábden tıtyqtatyp, halyqtyń berekesin ketirdi. Qanshama adam qaza boldy, túrmege jabyldy. Kásiporyndar toqtap, ǵımarattar órteldi. Mıllıonǵa jýyq adam Qazaqstan men Reseıge qonys aýdardy. Qarapaıym halyqty bylaı qoıǵanda, osy eldiń eki birdeı burynǵy basshysy áli kúnge deıin shetelderde bas saýǵalap júr. Osynyń bári áýel bastan memleket tizginin ustaǵan tulǵanyń halyqtyń bereke-birligin saqtaı almaýynan týyndady.
«Áýeli sóz bastaıyn Ábil, Qaıyn» degendeı, orys pen ýkraın halqy – dúnıede bir-birine etene jaqyn bir atanyń balalary bolsa da, dál qazir osy aǵaıyndy eki ulttyń arasyndaǵy soǵys búkil álem jurtyn alańdatyp otyr.
Ýkraına Keńes Odaǵy quramyndaǵy asa qýatty ındýstrııaly-agrarlyq respýblıka edi. Táýelsizdigin jarııalaǵan Ýkraınadaǵy alǵashqy problema – asyǵystaý engizilgen ýaqytsha valıýta – kýpon-karbovanesten bastaldy. Ol 1996 jyly 1991 jylmen salystyrǵanda 100 myń eseden astam quldyrady. Nátıjesinde Ýkraınadaǵy ınflıasııa mólsheri Reseı men Qazaqstannan birneshe ese asyp túsip, júıesiz ekonomıkalyq saıasat el ekonomıkasyn birjolata turalatyp tyndy.
Ýkraına 1996 jyly táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy qatelikterden es jıyp, Qazaqstannyń úlgisimen jańa Konstıtýsııasyn qabyldap, bılik basyna kánigi saıasatker Leonıd Kýchma keldi. Sol jyly kúzde Qazaqstan tájirıbesine súıene otyryp jańa ulttyq valıýta – grıvnany engizdi.
Prezıdenttik bılikke kelgen L.Kýchma Qazaqstanda jıi boldy. Týmysynan keń jaratylǵan Elbasy onymen ekonomıkalyq reforma júrgizý, Reseımen áriptestiktiń qyr-syryna arnalǵan máseleler boıynsha erkin pikir alysyp, baı tájirıbesimen bólisti. Nátıjesinde Ýkraına ekonomıkasy birtindep boıyn tiktep, 2000 jyldan bastap turaqty damý jolyna tústi.
Meniń mańdaıyma táýelsizdik jyldary Elbasynyń janynda qyzmet istep, onyń álemniń nebir alpaýyt memleket basshylarymen ótkizgen kezdesýlerine tikeleı qatysý baqyty buıyrdy. Qazaqstan, Reseı, Ýkraına jáne Belarýs memleketteriniń basshylary qatysqan talaı kelissózderdiń kýási boldym. О́tken ǵasyrdyń sońy men eki myńynshy jyldardyń basynda Reseı prezıdenti Elsın men Pýtın talqylanǵan máseleler boıynsha Kýchmamen kelisimge kele almaı, talaı márte tyǵyryqqa tirelgen kezderinde: «
Munyń tóreligin qurmetti Nursultan Ábishuly aıtsyn!»
– dep kóbinese Elbasyna júginetin. Osyndaıda eki halyqtyń da tilin, dástúr-saltyn, ulttyq mentalıtetin sheber meńgergen Nursultan Ábishuly ózine tán sabyrly, salmaqty qalyppen, keıde daýdyń qyzýyn basý úshin ázil-qaljyń aralastyra otyryp, sary maıdan qyl sýyrǵandaı ádil sheshimin aıtatyn. Osylaısha op-ońaı úlken daýǵa aınalýy ábden múmkin qıyn túıindi máseleler ornyna kele qalatyn.
Ýkraınada 2004 jyly búlinshilik bastalyp, el ishi san alýan saıası top pen júgensiz tobyrlarǵa bólinip ketti. Bılik basyna V.Iýshenko keldi. Ol da birneshe ret Qazaqstanǵa sapar jasady. Elbasynyń aqyl-keńesin tyńdap, qazaqstandyq ekonomıkalyq reforma tájirıbesiniń ózderine de, ózge elderge de úlgi-ónege ekendigin áldeneshe ret BAQ ókilderine aǵynan jaryla aıtty.
«Bólingendi bóri jeıdi» deıdi dana halqymyz. Ýkraınanyń ishi bir bólingen soń birtindep onyń irgesi sógilip, berekesi kete bastady. Keńes Odaǵy kezinde-aq Birikken Ulttar Uıymyna da múshe bolǵan qýatty Ýkraınanyń
(KSRO zamanynda AQSh, FRG, Kanada, t.b. dúnıejúziniń kóptegen memleketteriniń Kıevte konsýldyǵy jumys istedi) terrıtorııalyq tutastyǵy buzyldy. Myńdaǵan adam qaza bolyp, eldiń shyǵysynda laýlaǵan soǵys órtiniń tolas tabar túri joq. Mıllıardtaǵan dollarmen ólshenetin soǵys shyǵynynyń esebine jetý de qıyn.
Qazir Ýkraınadaǵy jaǵdaı eki eldi nemese tutas Eýropany ǵana emes, búkil dúnıe júzin alańdatqan daýly máselege aınaldy.
Men birneshe ret Elbasynyń Ýkraınaǵa jasaǵan resmı saparlaryna qatysyp, ondaǵy ózgeristerdiń bárin óz kózimmen kórdim. Eńbekshil, saýyqshyl ýkraın halqynyń Qazaq eli Prezıdentin erekshe jaqsy kóretinine de talaı márte kýá boldym. Elbasymyz 2005 jyldyń qarashasynda Ýkraınaǵa memlekettik saparmen bardy. El ishi qym-qýyt bolyp, jik-jikke bólinip ketken kez edi. Sapardyń ekinshi kúni – 18 qarashada Ýkraına Parlamenti – Joǵary Radada Nursultan Ábishulynyń sóz sóıleýi josparlanǵan bolatyn. Biz jarty saǵat buryn Rada ǵımaratyna kelgende májilis zalynda onshaqty depýtat qana otyrdy. Jasyratyny joq: «Qalaı bolady eken?» dep alańdaı bastadyq. Daýys zoraıtqysh arqyly Qazaqstan Prezıdentiniń sóıleıtini birneshe ret habarlandy. Elbasy keler aldyna zal lyq toldy.
Minbege asyqpaı kóterilip, sózin ýkraın tilinde bastap, jarty saǵattan astam baıandama jasaǵan Elbasyn ásheıinde bir-biriniń jaǵasyn jyrtyp júrgen ýkraınalyq depýtattar birneshe márte dý qol shapalaqpen qoshemettep, oryndarynan tik turyp shyǵaryp saldy. Sonyń bárin orys, ýkraın, qazaq aqparat quraldary búkil álemge taratty. Úziliste ýkraınalyq áriptesterimizdiń: «
Eh, nam by takogo prezıdenta. Bratıa-kazahı, kak vam sılno povezlo!» degenin talaı estidik.
Munyń bárin Elbasyn maqtaý úshin emes, aıtpasa aqıqattyń atasy óletin bolǵandyqtan keltirip otyrmyn.
Qaı elde bolmasyn, qandaı saıası jaǵdaı oryn alsa da, halyqty kinálaýǵa bolmaıdy. Másele sol halyqtyń tilin taýyp, jaǵdaıyn jasaı bilýde.
Basshysy dana eldiń tabysy tasyp, abyroıy asady, al basshysy shala eldiń qýaty azyp, quty qashatynyn postkeńestik elderdiń tarıhy aıqyn dáleldep berdi. Táýelsizdigin jarııalaǵan kezde 14 odaqtas respýblıkalardaǵy jergilikti ult ókilderi óz elinde basym kópshilikti qurap, myǵym otyrdy. Sondyqtan, ejelgi atamekeninde otyryp azshylyqqa aınalǵan qazaqtarǵa álem jurtshylyǵy: «
Osylardyń endigi taǵdyry qalaı bolar eken?» dep músirkeı qarady. Jaǵdaıdyń ońaı emestigin
Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigi týraly Konstıtýsııalyq zańyn qaraǵan Joǵarǵy Keńestiń 1991 jylǵy 14 jeltoqsanda ótken 12-shaqyrylǵan 7-sessııasy dáleldep berdi.
Qazaq sııaqty «myń ólip, myń tirilgen» halyq áliptiń artyn baǵa otyryp, óz táýelsizdigin jarııalaýǵa kirisken kezde orys tildi depýtattardyń bir toby ashyqtan-ashyq zań jobasyna qarsy shyǵyp, arandatýshylyq áreketterge basty.
Áriptesteriniń búırekten sıraq shyǵara bastaǵanyn ańdaǵan depýtat S.Zımanovtyń onsyz da basy ashyq máseleni bir saǵattan asyrmaı tezdete talqylaýdy usynǵan pikirine aldyn ala qoltyǵyna tas tyǵyp kelgen «aǵaıyndar» qulaq asa qoımady.
Depýtattar arasynan halqymyzdyń qaıratker azamattary О́.Jánibekov, О́.Joldasbekov, M.Qozybaev, B.Qydyrbekuly, P.Atrýshkevıch, Q.Sultanov sýyryla sóz alyp, barlyq áriptesterin táýelsizdikti jarııalaý týraly konstıtýsııalyq zań jobasyn qoldaýǵa shaqyrdy.
Talqylaý qyza kele sóz alǵan vıse-prezıdent E.M.Asanbaevtyń baısaldy paıymdaýlaryna, ár depýtattyń suraǵyna naqty, dáleldi jaýap qaıtarǵan depýtat S.Sartaevtyń ýájine aldyn ala daıyndalyp kelgen keıbir «halyq qalaýlylary» qulaq aspaı, qarsylyqty pikirlerin údete tústi.
Alǵashqy kúngi jaryssóz jobany «jetildirý» úshin komıssııa qurýmen aıaqtalyp, ony qabyldaý máselesi eki kún keıinge shegerildi.
16 jeltoqsan kúni depýtattar zań jobasyn talqylaý úshin taǵy bas qosty. Sol baıaǵy teketires bastalyp, zań jobasyn «jetildirý» jóninde usynystar kóbeıe bastaǵan soń komıssııa quramy depýtattar M.Qozybaev, Á.Kekilbaev sııaqty bedeldi, bilimdi azamattarmen tolyqtyrylyp, olarǵa keshki otyrysqa deıin jobanyń eń sońǵy nusqasyn ázirleý tapsyryldy.
Úsh kúnge sozylǵan talqylaý barysynda depýtattar ortaq kelisimge jete almaı, ábden tyǵyryqqa tirelgen kezde Joǵarǵy Keńestiń keshki otyrysyna respýblıka Prezıdenti N.Á.Nazarbaev keldi.
Jaǵdaı kúrdelene bastaǵanda respýblıka tarıhynda tuńǵysh ret búkilhalyqtyq qoldaýmen saılanǵan Prezıdent N.Á.Nazarbaev sóz alyp:
«Etot Zakon nado prınıat, potomý chto my ostalıs edınstvennymı. Nasha sovest pered mnogonasıonalnym narodom Kazahstana chısta. Eto sereznyı Zakon, v kajdoe slovo kotorogo býdýt vchıtyvatsıa vse. Eto moıa predvybornaıa programma, kvıntessensııa vseh voprosov, kotorye my sobıraemsıa reshat. Glavnyı vopros – vopros o gosýdarstvennoı nezavısımostı. Vklınıvat, dobavlıat slova, kotorye ne nesýt nıkakoı nagrýzkı ne nado. Prınımat ego nado, ıa schıtaıý, kvalıfısırovannym bolshınstvom. Vseh proshý nastraıvatsıa na eto», – degen kesimdi sózin erekshe jigermen, talap ete, shegelep turyp aıtqanda órshelengen talaı depýtattyń mysy basylyp, áp-sátte sabasyna tústi.
Elbasynyń tegeýrindi sózinen qýat alǵan depýtattar J.Ábdildın, Á.Kekilbaev, Sh.Murtaza, N.Orazalın barsha qazaqstandyqtar asyǵa kútip otyrǵan zańdy keshiktirmeı qabyldaý kerektigin tabandylyqpen qýattaı sóıledi. Kóp uzamaı zań jobasy tutastaı daýysqa salynyp, depýtattardyń basym kópshiliginiń qoldaýymen qabyldandy.
Úsh kúngi daýdyń núktesi qoıylyp, qazaqstandyqtar asyǵa kútken Zań jobasy qabyldanǵany resmı túrde jarııa etilgen soń Prezıdent N.Á.Nazarbaev qorytyndy sóz alyp:
«Ývajaemye depýtaty! Ývajaemyı mnogonasıonalnyı narod Kazahstana! Proızoshlo ıstorıcheskoe sobytıe. My pravılno reshılı. Nash kýrs na to, chtoby vozrodıt kýltýrý, ıazyk ı ıstorııý kazahskogo naroda, a takje narodov, projıvaıýshıh v nasheı respýblıke. Eshe raz pozdravlıaıý vas ı ves kazahstanskıı narod s etım zamechatelnym sobytıem. Jelaıý vsego samogo naılýchshego, chtoby my vse vmeste dvıgalıs vpered k nastoıasheı nezavısımostı, prosvetanııý nasheı rodnoı respýblıkı», – dep zor qýanysh, asqaq rýh, kóterińki leppen aıaqtady.
Táýelsizdik – keıbireýler aıtyp júrgendeı, qazaqtarǵa ózdiginen kele salǵan Táńirdiń syıy emes. Keńes Odaǵyndaı alyp ımperııa ydyrap, uzaq jyldarǵa sozylǵan qarýly qantógister men qaqtyǵystar oryn alǵan kúrdeli zamanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń asa úlken strategııasymen júzege asqan «barsha qazaqstandyqtar úshin eń qasıetti qundylyq».
Joǵaryda naqty dáleldermen atap kórsetkenimizdeı, sol kezeńde qalyptasqan ishki jáne syrtqy jaǵdaı men saıası kúshterdiń ara salmaǵyn eskersek, táýelsizdigin asyǵystaý jarııalaǵan postkeńestik elderdiń bárinde derlik saıası tóńkeris pen qarýly qaqtyǵystar oryn aldy. Keıde oılanbaı jasalǵan bir ǵana árekettiń ózi tutas ultty orny tolmas tragedııaǵa ushyratyp, memleket táýelsizdiginiń saqtalyp qalý-qalmaýynyń ózin kún tártibine shyǵardy.
Qazaqstan óz táýelsizdigin alǵashqylardyń biri bolyp mamyr- maýsym aılarynyń birinde jarııalady delik. Odaqtyń bıligindegi Memlekettik qaýipsizdik komıteti, Ishki ister jáne Qorǵanys mınıstrlikteri sııaqty áleýetti qurylymdardyń bar qahary men zulymdyq pen zymııandyqqa toly arandatýshylyq áreketteri túgeldeı Qazaqstanǵa baǵyttalyp, az ǵana ýaqyt ishinde elimiz jergilikti halyq ókilderi 20 paıyzdan aspaıtyn óz aýmaǵynyń úlken bóliginen aıyrylyp qalýy da ábden múmkin edi. О́ıtkeni, Qazaqstandaı alyp respýblıkanyń bólinýinen aldyn-ala sekem alǵan KSRO-nyń sońǵy prezıdenti M.Gorbachev elimizdiń soltústigindegi alty oblystyń jeri týraly áńgimeni byqsytyp, arǵy jaǵynda ses kórsetý men qoqan-loqy jatqan úlken daýdyń shetin shyǵarǵan bolatyn.
Gorbachevtiń ózi bastap bergen daýǵa ózin ulttyń rýhanı kósemi retinde sezine bastaǵan Nobel syılyǵynyń laýreaty A.Soljenısyn maı quıa túsip, ony orys tildi buqaralyq aqparat quraldary odan ári laýlatyp áketti. «Ishten shyqqan jaý jaman» degendeı, Reseıdegi ásireqyzyl shovınısterdiń ashyqtan-ashyq qoldaýymen Qazaqstannyń batysynda Vodolazov, soltústikte Sýprýnıýk, shyǵysta Vasıleva sııaqty áperbaqandar jergilikti orys ulty ókilderin túrli qarsylyq áreketterge tartyp, separatıstik urandar tastady. Dál osy kezde qazaq bıligi tarapynan jiberilgen bir ǵana oqys qımyl, asyǵys qabyldanǵan sheshim búgin búlikshilikke ushyraǵan Ýkraınadaǵydaı orny tolmas tragedııaǵa alyp kelýi ábden múmkin edi.
Eger Qazaqstannyń soltústiginde ahýal aıaq astynan ýshyǵa qalǵanda ejelden qazaq jerine kóz alarta qaraıtyn shyǵystaǵy kórshiler men ońtústiktegi «aǵaıyndardyń» da qarap qalmasy anyq bolatyn. Qudaı betin ári qylsyn, keıde osyndaı bolýy bek múmkin jaǵdaılardy oılaǵanda tóbe shashyń tik turady.
Sondyqtan árqashan keń aqyl, kemel parasatpen sheshim qabyldaıtyn Nursultan Ábishuly táýelsizdik jarııalaýdy asqan saqtyq, qyrandaı qyraǵylyqqa negizdelgen sabyrly da syndarly saıasatpen júzege asyrdy.
Táýelsizdikti jarııa etýdi jeltoqsanǵa qaldyrýdyń kóptegen tarıhshylarymyz ańdamaı júrgen taǵy bir sebebi boldy.
Qazaqstanda 1990 jyly Prezıdent laýazymy engizilip, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń 24 sáýirdegi sheshimimen N.Á.Nazarbaev respýblıka Prezıdenti bolyp saılandy. 91-shi jyldyń aýmaly-tókpeli zamanynda Nursultan Ábishuly kópultty respýblıkanyń táýelsizdigin jarııalaý úshin ózine qansha zańdy bolsa da Joǵarǵy Keńes mandaty azdyq etetinin sezdi. Barsha qazaqstandyqtar atynan sóz sóılep, batyl áreketterge barý úshin oǵan búkilhalyqtyq mandat qajet edi. Ol saılaý 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda ótip, kópultty respýblıka halqynyń 98,78 paıyzynyń qoldaýymen N.Á.Nazarbaev el tarıhyndaǵy tuńǵysh halyqtyq Prezıdent bolyp saılandy. Bul Elbasyna úlken kúsh-qýat syılaǵan, týra joldan bura tartqan depýtattardy bylaı qoıǵanda, kúni bitýge taıaǵan kertartpa Joǵarǵy Keńestiń ózin qajet jaǵdaıda tezge salýǵa erkin jetetin mandat edi.
Qashanda Abaı atasy ósıet etkendeı, «aqyryn júrip, anyq basatyn» Nursultan Ábishuly Tuńǵysh Prezıdent saılaýynyń nátıjesin alys-jaqyn elder men álem jurtshylyǵy túgel moıyndaǵan soń 10 jeltoqsanda jańa laýazymnyń ulyqtaý rásimin ótkizip baryp, memleket táýelsizdigin jarııalaý máselesin Joǵarǵy Keńestiń kún tártibine shyǵardy.
Sol kezeńde qalyptasqan jaǵdaıdy eskerer bolsaq, bul birden-bir durys sheshim edi. Búkilhalyqtyq qoldaý Elbasyna mandat qana berip qoımaı, ózi saılaǵan kópultty Qazaqstan halqy atynan erkin qımyldap, batyl sheshimder qabyldaýǵa mol múmkindikter ashty.
Sondyqtan ol memlekettik táýelsizdik týraly Konstıtýsııalyq zańdy qabyldaý tuıyqqa tirelgende Joǵarǵy Keńes depýtattary aldynda keshe ǵana barsha qazaqstandyqtar qoldaǵan búkilhalyqtyq Prezıdent retinde óz oıyn ótinish retinde emes, tegeýrindi talap retinde jetkizdi jáne onyń talaby Joǵarǵy Keńestiń sol otyrysynda-aq oryndaldy.
Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin de elimizdi san alýan qıyndyqtar kútip turdy. Elbasy qalyń el, qaraorman jurtyn sonyń bárinen aman alyp shyqty.
Elimiz táýelsizdik alǵanda bizge álemdegi toǵyzynshy terrıtorııa sanalatyn ulan-ǵaıyr jer qaldy. Eger Qazaq handyǵynyń bes jarym ǵasyrlyq tarıhyna kóz jiberer bolsaq, onyń alǵashqy bóligi Jońǵar jáne Ortalyq Azııadaǵy túrli handyqtarmen ataqonys úshin jan alysyp, jan berisken alapat soǵystarmen, al ekinshi bóligi áýeli Reseı, keıin Keńes Odaǵy quramynda bolǵan 300-ge jýyq ult-azattyq kóterilistermen ótken eken.
Tek osynyń ózi ǵana bizdiń babalarymyzdyń búkil ǵumyry ult bolyp saqtalyp qalý úshin úzdiksiz kúrespen ári tartyspen ótkenin aıqyn ańǵartady. Osyndaı tolassyz qaqtyǵystar qazaq halqyn álemdik órkenıet pen úderistiń kóptegen jetistikterinen qalys qaldyrdy.
Elbasy táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap, qazaq jeriniń tutastyǵyn saqtap qana qoımaı, damýdyń dańǵyl jolyna túsý úshin aqyl men parasatqa negizdelgen sarabdal saıasat ustandy. Kemeńger basshy shetin sanalatyn shekara máselesin baıypty, baısaldy saıasattyń arqasynda áýeli Qytaı Halyq Respýblıkasy, Reseı sııaqty alyp kórshilerimizben, keıin Ortalyq Azııadaǵy О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Túrikmenstan memleketterimen sátimen sheship, ony halyqaralyq qujattarmen birjolata shegendedi.
Osylaısha Elbasy qazaq halqynyń adal perzenti retinde búgingi jáne bolashaq urpaqtarymyzdyń aldyndaǵy óz boryshyn abyroıymen atqaryp, olardyń alańsyz ómir súrýi úshin berik kepildik jasady.
Áýeli patshalyq Reseıdiń bodany, keıin Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan kezeńde Qazaqstan óz erkinen tys kópultty respýblıkaǵa aınaldy. Mundaı kúrdeli jaǵdaıda 130 ult pen ulystan turatyn barsha qazaqstandyqtardyń basyn biriktiretin ortaq uıym jasap, onyń qoǵamdaǵy ornyn zańmen belgileý kerek boldy. Elimizdegi ár alýan ult pen ulys ókilderiniń basyn qosqan biregeı memlekettik ınstıtýt –
Qazaqstan halqy Assambleıasyn quryp, onyń quzyretin Ata Zańymyz arqyly bekitti. Kún saıyn álemniń ár tarapynda ultaralyq qaqtyǵystar oryn alyp jatqanda dúnıe júzinde eń kóp ultty memleketter qatarynda sanalatyn
Qazaqstannyń dál osy shetin máseleni qısynmen sheshken tájirıbesin Birikken Ulttar Uıymy birneshe ret álem halyqtaryna úlgi-ónege retinde usyndy.
Elbasymyz ulttyq ekonomıkany reformalaýda meılinshe aıqyn, ádil jáne barshaǵa birdeı saıasat ustandy jáne ol sheteldik ınvestorlardyń Qazaqstanǵa degen senimin kúsheıtip, dostarymyz ben jaqtastarymyzdyń qataryn kóbeıtti. О́ıtkeni, Qazaqstanǵa mıllıardtaǵan ınvestısııa salǵan AQSh pen Eýropanyń eń alyp kompanııalary Qazaqstannyń saıası turaqtylyǵy men táýelsizdiginiń saqtalýyna erekshe múddeli boldy.
Táýelsizdik jyldary elimiz júrgizgen syrtqy saıasat ta únemi tatý kórshilik, adal áriptestik, ózara syılastyq jáne táýelsizdigimizdi nyǵaıtý men máńgilik etýge baǵyttaldy.
Árdaıym kópvektorly saıasat ustanǵan Qazaqstan batys pen shyǵys, hrıstıan men musylman dúnıesi birdeı moıyndaǵan, álemdik qaýymdastyqqa ózin beıbitshil, bitimgershilik saıasatymen syılata bilgen bedeli zor memleketke aınaldy.
Keńes zamanyndaǵy Qazaqstannyń búkil saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik, rýhanı tynys-tirshiligi tek qana Reseıge baǵyttalatyn jáne ony qysqa merzimde ózgertý de múmkin emes edi. Osyny aldyn-ala boljaı bilgen Elbasymyz táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap elimizdiń halyqaralyq deńgeıdegi baılanystaryn damytýǵa kúsh saldy jáne ony jaqyn kórshilerden bastady.
Qazaqstan Birikken Ulttar Uıymy bastaǵan asa aýqymdy halyqaralyq uıymdarǵa múshe bolyp, álemniń eń bedeldi memleketterimen adal áriptestik, ózara dostyq pen jaqyn syılastyqqa negizdelgen kelisimderge qol qoıǵanymen onyń keıingi úsh ǵasyrǵa jýyq tarıhy soltústiktegi ejelgi kórshisi Reseımen tyǵyz baılanysta damydy. Sondyqtan AQSh pen Eýropa memleketteriniń «jaqyn da bolsa alys ekendigin» eskere bilgen kemeńger qazaq basshysy el táýelsizdiginiń eń alǵashqy kúnderinen bastap soltústiktegi alyp kórshimen dostyq pen tatýlyqqa negizdelgen saıasat júrgizdi. Syılap qana qoımaı, ózin de syılata bildi. Jáne mundaı saıasattyń ómirsheńdigi men durystyǵyn qazirgi zaman shyndyǵy aıqyn dáleldep berdi.
Keńes Odaǵy kezinde Qazaqstanda turǵyzylǵan kásiporyndardyń basym kópshiligi Reseı ekonomıkasyna yńǵaılastyrylyp, shıkizattardy syrtqa tasymaldaıtyn joldarǵa deıin soltústikke qaraı baǵyttalyp salynǵandyqtan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Qazaqstan-Reseı saýda-ekonomıkalyq baılanystarynda Máskeýdiń yqpaly basym boldy.
Mine, osy basymdyqty teń dárejedegi áriptestik deńgeıine túsirý úshin eki el arasynda ekonomıkalyq baılanystardyń ózara kelisimge negizdelgen jańa júıesin engizý qajet edi. Ony júzege asyrý úshin Elbasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý ıdeıasyn usyndy.
Dál osy tusta qandastarymyzdyń nazaryn myna bir máselege erekshe aýdarǵym keledi.
Men Elbasynyń
Eýrazııalyq odaq ıdeıasyn alǵash usynǵan 1994 jyly Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi leksııasynan bastap, bıylǵy jyldyń 2 naýryzynda Qazaqstanda tirkelgen shetel dıplomatııalyq ókildik basshylarymen kezdesýde sóılegen sózine deıingi aralyqtaǵy kóptegen oqıǵalardyń kýágeri boldym. Keıde biz astary álemdik aqparat quraldarynyń jiti nazarynda bolatyn Elbasy sózderiniń tereń maǵynasyn, túpki maqsatyn túsinbeı, jadaǵaı qorytyndy jasaıtynymyz bar. Eýrazııalyq odaq máselesine kelgende otandyq jáne reseılik basylymdar kóbinese osyndaı qatelikterge boı aldyryp jatady.
Eýrazııalyq odaq ıdeıasy – Jer sharynyń 5 mıllıardtan astam turǵyndary meken etken qurlyqtyń 36 paıyzyn quraıtyn, álemniń 93 memleketi ornalasqan alyp materıktiń saýda-ekonomıkalyq baılanys jasaýdaǵy asa mol múmkindikterin paıdalanýdy kózdegen tabysy mol, perspektıvasy zor jahandyq ıdeıa.
Álemdik ashyq ekonomıka jaǵdaıynda tıimdi saýda-sattyqqa, taýarlar men kapıtaldyń erkin qozǵalysyna, ózara kelisim men úılesimge negizdelgen saıasat ustanýdy maqsat etken bul uıym 2010 jyly
Qazaqstan, Reseı men Belarýs elderi arasynda qurylyp, búginde onyń qatary
Armenııa jáne
Qyrǵyzstanmen tolyqty.
Qazir Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy Erkin saýda aımaǵyna Qytaı, Úndistan, Túrkııa, Pákistan jáne Iran sııaqty iri memleketter kirip, Odaqtyń dúnıe júzindegi saýda-ekonomıkalyq baılanystary óristeı túsýde.
Qashanda alystaǵyny boljap, qııadaǵyny kóretin Elbasynyń Eýrazııalyq odaq týraly ıdeıany usynǵandaǵy onyń quramyna álemniń ekonomıkasy damyǵan eń úlken memleketterin tartýǵa negizdelgen saıasaty osylaısha ret-retimen, kezeń-kezeńimen júzege asyp keledi.
Elbasynyń Eýrazııalyq odaq ıdeıasy álemdik sarapshylar tarapynan áli kúnge deıin laıyqty baǵasyn aldy deý qıyn. О́ıtkeni, onyń túpki maqsaty – alyp materıkte ornalasqan elder arasynda ashyq saıasat, adal áriptestik, erkin ekonomıkalyq qatynastarǵa negizdelgen halyqaralyq ıntegrasııalyq úderisterge jol ashý. Bul jahandyq ıdeıa Eýrazııadaǵy kez kelgen memlekettiń tabysyn eselep, halyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa úles qosyp qoımaı, olardyń arasyndaǵy ózara dostyq, syılastyq, yqpaldastyq qatynastardyń óristeýine mol múmkindikter ashady.
Álemniń eń áıgili saıasattanýshylary keıingi bir ǵasyr boıy «Eýropanyń kúıreýi» (Shpengler), «órkenıetter qaqtyǵysy» (Hantıngton), «tarıhtyń aqyry» (Fýkýıama) sııaqty birinen-biri úreıli teorııalardy usynyp jatqanda Qazaq eliniń kemeńger basshysynyń yqpaldastyq pen ózara senimge, ıntegrasııa men erkin ekonomıkalyq áriptestikke negizdelgen Úlken Eýrazııalyq Odaq týraly jasampazdyq ıdeıasyn álemdik saıasattanýǵa qosylǵan asa zor úles dep baǵalaýymyz kerek.
Elbasy Eýrazııalyq odaq týraly ıdeıasyn usynǵannan keıin arada eki jyl ótkende – 1996 jyly búginde ýaqyt ótken saıyn qýat alyp, qatary da, bedeli de ósip kele jatqan maqsat-múddesi eýrazııalyq ıdeıamen astasatyn
Shanhaı yntymaq
