Saılaý: otandyq jáne halyqaralyq baıqaýshylar haqynda

Saılaý transparentti ári ashyq bolǵan jaǵdaıda, ádil já­ne shynaıy ótedi. Saılaý­dyń trans­parenttiligi men ashyqtyǵyn ádil jáne beıtarap baıqaý kórsetedi, muny partııalardy, qoǵamdyq birlestikterdi, kandıdattardy, shet memleketterdi, halyqaralyq uıymdardy kórsetetin adamdar júzege asyrady. Búginde biz otandyq baıqaý­shylarǵa nazar aýdarǵanymyz jón. Saılaý – bizdiń memleketimizdiń ishki isi jáne biz óz elimizdegi tártipti ózimiz qamtamasyz etýge tıispiz. Sonymen birge, sońǵy parlamenttik saılaý naýqany prosesine qatysqan otandyq baıqaýshylar sany elimiz boıynsha barlyǵy 9 myńnan astam saılaý ýchaskesi derlik qamtylǵanyn kórneki túrde aıǵaqtaıdy. Sońǵy on jylda olardyń sany 25 myń baıqaýshydan 40 myń baıqaýshyǵa deıin ósti. Bul – ortasha eseppen ár saılaý ýchaskesine shamamen 3 baıqaýshydan keletini. Osy kezeńde halyqaralyq baıqaýshylardyń sany árbir saılaý naýqany sheńberinde 900-1000 adam sheginde teńselýde. Endi bir halyqaralyq baıqaýshylar eki adamnan quralǵan toptyń quramynda jumys isteýge ádettense, basqalary – saılaý ýchaskelerine qysqa ýaqytqa kelý formatynda 1 adamnan jumys isteıdi, bul kezde barlyq otandyq baıqaýshylar ár saılaý ýchaskesinde tań sáriden bas­tap, kúni boıy daýys berý qorytyndylaryn shyǵarǵanǵa deıin bolady. Daýystardy sanaý kezinde halyqaralyq baıqaýshylar shamamen 700 saılaý ýchaskesinde bolady, bul elimiz boıynsha barlyq 9 840 saılaý ýchaskesiniń jalpy sanynyń shamamen 7 paıyzyn quraıdy. Osylaısha, 2007 jylǵy Májiliske jáne barlyq deńgeıdegi máslıhattarǵa saılaýda 28 myń 320-dan astam otandyq baıqaýshy baıqaýdy júzege asyrdy, olardyń ishinde 13 myń 952 baıqaýshy – 7 saıası partııadan, 5 myń 44 baıqaýshy – ózge qoǵamdyq birlestikter men uıymdardan, 8 myń 837 senim bildirilgen adam men buqaralyq aqparat quraldarynyń 488 ókili boldy. Aldyńǵy parlamenttik saılaýda jáne 2012 jylǵy máslıhattarǵa saılaýda otandyq baıqaýshylar retinde 42 myń 802 adam monıtorıngti júzege asyrdy. Qazirgi ýaqytta aǵymdaǵy 2016 jylǵy saılaýda otandyq baıqaýshylardyń sany pysyqtalýda. Biz olardyń sany osy joly da sondaı bolady degen oıdamyz, óıtkeni biz Parlament Májilisindegi 98 depýtattyq mandat úshin ózara básekege túsetin 6 caıası partııa, máslıhattardaǵy 3 335 depýtattyq orynǵa ıe bolý úshin saılaý aldyndaǵy kúresti júrgizip otyrǵan oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq máslıhattar depýtattyǵyna tirkelgen 10 238 kandıdat, óz baıqaýlary arqyly olardyń partııasyna, kandıdatyna qatysty daýystardy durys sanamaýǵa jol bermeıtin senim bildirilgen adamdardyń, baıqaýshylardyń bolýyna múddeli ekenine súıene otyryp paıymdaımyz. Elimiz boıynsha 10 myńdaǵan baıqaýshysy bar Saılaýdy baıqaý jónindegi respýblıkalyq qoǵamdyq komıssııa (basshysy – N. Erimbetov), «Zańgerler ádil saılaý úshin» (О́.Qopabaev), «Qazaqstan zańgerleri odaǵy» (R. Muqashev) sııaqty qoǵamdyq uıymdardyń qyzmeti aǵymdaǵy saılaý prosesinde qosymsha ashyqtyq pen beıtaraptylyqty arttyra túsýde. Halyqaralyq uıymdar men shet memleketterden baıqaýshylardyń kelýiniń máni – halyqaralyq baıqaýshylardyń qatysýy kóbine saılaýdyń jarııalylyǵy men ashyqtyǵynyń kepili bolyp tabylatyndyǵynda. Elimizdiń barlyq 16 óńirinde 4 apta boıy EQYU/DIAQB jáne TMD Mıssııasynan uzaq merzimdi halyqaralyq baıqaýshylardyń bolýy saılaýdy uıymdastyrýshylardyń, kandıdattar men saıası partııalardyń, azamattyq qoǵam ókilderiniń jáne saılaý prosesine basqa da qatysýshylardyń jaýapkershiligin arttyrady. Álemdik ekonomıkalyq daǵdarysqa baılanysty aqsha-qarjy sıpatyndaǵy qıyndyqqa qaramastan, 2007 jylǵy jáne 2012 jylǵy saılaý aıasynda halyqaralyq baıqaýshylardyń ortashalanǵan sany 2016 jylǵy parlamenttik saılaýda da ustamdy bolmaq. 2016 jylǵy 14 naýryzdaǵy jaǵdaı boıynsha Ortalyq saılaý komıssııasy Syrtqy ister mınıstrliginiń usynýy boıynsha EQYU/DIAQB-dan 286 baıqaýshyny, EQYU Parlamenttik Assambleıasynan – 75, Eýropa Keńesi Parlamenttik Assambleıasynan – 14, TMD Mıssııasynan 301 baıqaýshyny, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynan – 9, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymynan – 3, Túrkitildes elderdiń Parlamenttik Assambleıasynan – 8, Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesinen – 17, shet memleketterden 103 baıqaýshyny akkredıttedi. Budan basqa, Syrtqy ister mınıstrligi 29 memleketten 140 sheteldik BAQ ókilin akkredıttedi. Osylaısha, aǵymdaǵy saılaýdy monıtorıngileýge Amerıka, Eýropa jáne Azııa qurlyqtarynyń 58 elinen kelgen, barlyǵy 956 akkredıttelgen halyqaralyq baıqaýshy men sheteldik buqaralyq aqparat quraldarynyń ókili qatysady. Otandyq (jergilikti) jáne halyqaralyq baıqaýshylardyń quqyqtary men mindetteri «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 20-1 jáne 20-2-baptarynda bekitilgen. Tutastaı alǵanda, birqatar jaǵdaılarda olardyń quqyqtary men mindetteri sáıkes keledi. Jergilikti baıqaýshylar «daýys berýge, onyń ishinde úı-jaıdan tys daýys berýge qatysqan saılaýshylar sany týraly aqparat alýǵa» quqyly: «saılaý komıssııalarynda saılaý naýqanynyń barysy týraly aqparat ala alatyn» halyqaralyq baıqaýshylardyń balama ári birshama keńeıtilgen quqyǵy bar. Halyqaralyq baıqaýshynyń «ózderiniń baıqaǵandary, anyqtalǵan zań buzýshylyqtar týraly saılaý komıssııalarynyń múshelerin habardar etý, usynymdar engizý» quqyǵy otandyq baıqaýshynyń «saılaý komıssııasy músheleriniń nazaryn Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zań talaptarynyń buzylýyna aýdarý, olarǵa buzýshylyqtar týraly tıisti jazbasha málimdemelerdi, aktilerdi tabys etýge jáne tabys etkeni týraly belgi soqtyrý» keńeıtilgen quqyǵyna sáıkes keledi. Otandyq baıqaýshylardyń Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 20-1-babynyń 2-tarmaǵynda jazylǵan birqatar quqyqtary bar: «saılaý komıssııasynyń otyrysyna qatysý», «ýchaskelik saılaý komıssııasy músheleriniń paıdalanylmaǵan saılaý bıýlletenderin sanaýy jáne joıýy kezinde qatysý», «tasymaldanatyn saılaý jáshigin baqylap júrý, sonyń ishinde olardy tasymaldaý kezinde kólik quralynda bolý», «daýys berý barysyna jáne onyń qorytyndylaryn shyǵarýǵa kedergi jasamaı, fotojazba, dybysjazba jáne beınejazba jasaý» quqyǵy bar. Otandyq baıqaýshynyń naqtylanǵan birinshi 4 ókilettigi onyń «saılaý prosesiniń barlyq satysyna qatysý» shoǵyrlandyrylǵan ókilettigine kiretin halyqaralyq baıqaýshyda da bar. Fotojazba, dybysjazba jáne beınejazba jasaý týraly sońǵy ókilettik halyqaralyq baıqaýshyda da bar: bul saılaýdyń transparenttiligi, ashyqtyǵy qaǵıdatynan kelip shyǵady, onyń ústine osyndaı is-áreketti júzege asyrýǵa tyıym salý týraly norma joq. Jergilikti baıqaýshynyń quqyqtaryn naqtylaý onyń aldyn ala olardyń saılaý ýchaskesinde baıqaýdy júzege asyrý jolynda múmkin bolatyn kedergilerdi alyp tastaıdy. Tájirıbede halyqaralyq baıqaýshylar ádette fotojazba, dybysjazba jáne beınejazba jasamaıdy, al jergilikti baıqaýshylarǵa bul osy jazbalardy saılaý týraly zańdy buzý týraly aktiler men shaǵymdarǵa qosý úshin qajet, olardy joǵary turǵan saılaý komıssııalary men sotqa jiberýi múmkin. Halyqaralyq baıqaýshy shaǵymdaný ókilettigine ıe emes, sebebi, zańsyz is-áreketterdi shaǵymdaý egemendi memlekettiń ishki isi bolyp tabylady. Jergilikti jáne halyqaralyq baıqaýshylardyń birqatar mindetteri uqsas. Birinshileri de, keıingileri de «jeke basyn kýálandyratyn qujattaryn ózderimen birge alyp júrýge», «saılaý prosesine, saılaý komıssııasynyń daýystardy sanaý jáne sheshimder qabyldaý rásimine aralaspaýǵa», «saılaý komıssııasynyń jumysyna kedergi keltiretin is-áreketter jasamaýǵa», «saılaý ýchaskesinde saılaý komıssııasy tóraǵasynyń tıisti saılaý komıssııasy belgilegen tártip erejelerin saqtaý jónindegi talaptaryn oryndaýǵa», «alalamaýǵa, naqty kandıdatqa, saıası partııaǵa artyqshylyq bermeýge», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Saılaý týraly Konstıtýsııalyq zańynyń jáne ózge de zańnamasynyń talaptaryn saqtaýǵa» mindetti. Otandyq jáne halyqaralyq baıqaýshylardyń mindetterindegi aıyrmashylyq mynadaı. Sebebi, halyqaralyq baıqaýshyny Syrtqy ister mınıstrliginiń usynýy boıynsha Ortalyq saılaý komıssııasy akkredıtteıdi, saılaý ýchaskesinde, saılaý komıssııalarynyń ózge de úı-jaılarynda ol óziniń akkredıtteý kýáligi men jeke basyn kýálandyratyn qujatyn kórsetýge mindetti. Saıası partııalardan, ózge de qoǵamdyq birlestikterden, kommersııalyq emes uıymdardan ókilder retindegi otandyq baıqaýshylar, senim bildirilgen adamdar akkredıttelmeıdi, sondyqtan, árıne, keıde bul jaǵdaı bolatyn, olardan akkredıttelý kýáligin kórsetýdi talap etýge bolmaıtynyn nazarda ustaý qajet. Qazaqstandyq saıası partııalardyń, ózge de qoǵamdyq birlestikterdiń, kommersııalyq emes uıymdardyń baıqaýshylarynyń ókilettikteri «onyń tegi, aty, ákesiniń aty kórsetilgen» jazba qujatymen kýálandyrylady, ol «baıqaýshyny jibergen uıymnyń mórimen kýálandyrylady»: osylaısha jergilikti baıqaýshy saılaý komıssııasynyń basshylyǵyna atalǵan hat pen jeke kýáligin (jeke basyn kýálandyratyn ózge qujatty) kórsetedi. Osy eki qujattyń negizinde ony esepke alý jýrnalyna tirkeıdi. Jergilikti baıqaýshyny joǵary turǵan saılaý komıssııasynyń tirkeýi týraly talap artyq bolyp tabylady. Jergilikti baıqaýshy qazaqstandyq zańnamanyń tıisti normalaryn buzǵan jaǵdaıda, «tıisti saılaý komıssııasy baıqaýshyny tirkeýdiń kúshin joıýǵa quqyly» (Saılaý týraly Zańnyń 20-1-babynyń 4-tarmaǵy). Halyqaralyq baıqaýshy Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyn nemese halyqaralyq quqyqtyń jalpyjurt tanyǵan normalaryn buzǵan jaǵdaıda, tıisti saılaý komıssııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortsaılaýkomyna ondaı baıqaýshyny keri qaıtaryp alý týraly usynys engize alady (20-2-babynyń 9-tarmaǵy). Jalpy alǵanda, qazaqstandyq zańnama saılaýdy baıqaýshylardyń mártebesi, quqyǵy men mindetteri boıynsha barsha Batys elderi zańnamasynyń osyǵan uqsas normalarynan aıtarlyqtaı basym, kólemi jaǵynan shaǵyn 1990 jylǵy 29 maýsymdaǵy EQYK (EQYU) Adamı ólshem jónindegi konferensııasynyń Kopengagen keńesi qujatynyń baıqaýshylardyń quqyqtyq jaǵdaıy týraly 8-paragrafynan anaǵurlym mazmundy. Baıqaýshylar týraly qazaqstandyq zańnyń saraptalǵan normalarynyń erejelerin iske asyrýǵa halyqaralyq qoǵamdastyqtyń narazylyǵy joq. Biz otandyq jáne halyqaralyq baıqaýshylardyń birlesken jumysy men ózara tıimdi is-qımyly barlyq saılaý rásimin barynsha ádil, transparentti ári ashyq etýge múmkindik beredi, ol bizdiń elimizdegi saılaý prosesiniń bedelin arttyrady dep sanaımyz. Marat SÁRSEMBAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi.