Asyl muralar arqaýy

Astanadaǵy aıtýly rý­hanııat ortalyqtarynyń birine aınalǵan Ulttyq aka­demııalyq kitaphana tabal­dyry­ǵyn ádemi ásermen atta­dyq. Aınalasynda tunyp tur­ǵan ilim-bilim órnegi eriksiz baýrap ákete me, kim bilsin, osy shańyraqtyń astynda aıtyp jetkize almas bólekshe kúı­ge bólenesiń. Bul, bálkim, mun­da kózi ashyq, kókiregi oıaý kósheli jandardy kóbirek kez­destiretindigimizden bolar. Áı­teýir, jan dúnıeńdi jaılandyrar jaqsy bir aýrasy bar bul aranyń. Osynaý mádenıet ordasynyń basshysy Úmithan Muńalbaevanyń da kó­ńi­li kóterińki eken. – Erteń Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıyna oraı «Kitap – dáýir aınasy» atty ashyq esik kúnin ótkizbekpiz. Qazir soǵan qyzý daıyndyq ústindemiz, – dedi ol jyly jymıyp qo­ıyp. – Irgeli is-sharanyń basty maq­sa­ty – elimizdiń eleýli mádenı-rýha­nı mu­ra­laryn nasıhattaý, ózimizdiń qory­myzdaǵy óte sırek jáne qundy kitaptar men qoljazbalardy kópshilikke kór­setý, sondaı-aq, eńseli elordamyzdy Eý­ra­zııa ke­ńis­t­igindegi oqyrmany eń kóp qala re­­tin­de qalyp­tas­tyrýǵa qomaqty úles qosý. Basshynyń aıtýyna qaraǵanda, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tike­­leı qoldaýymen ashylǵan QR Ult­tyq akademııalyq kitaphanasynyń qorynda VI – XX ǵasyrlar aralyǵynda jaryq kórgen 13 000 sırek kitaptar men qol­jaz­balar jınaqtalypty. Álem­niń ár shalǵaıynan ulyqtaýǵa laıyq ulty­myzdyń tarıhyna qatysty ártúrli já­di­ger­ler áli de ákelinip jatqan kórinedi. – Máselen, men jaqynda ǵana Uly­­­brı­tanııadan oljaly oraldym, – dep áń­gimesin ári jalǵady Úmit­han Dáýrenbekqyzy. – Tumandy Al­bıon­nyń tumaryndaı Londonnyń kitap mýzeıinde baıaǵyda Mysyrdy bılegen Beıbarys babamyz ustaǵan qasıetti «Quran» tur! Bul bir. Ekinshiden, Anglııadaǵy bizdiń elshilik N.Fıldıngtiń «Iýjnee k stepıam»: Pýteshestvııa Tomasa ı Lıý­sı Atkınson v Vostochnyı Kazah­stan v 1847-1853 gody» deıtin kitaby­nyń tu­saýyn kesipti. Mynaý – sol. Kórińizder... Aǵylshynsha bir aýyz bilmesek te aldymyzdaǵy ata-babalarymyzǵa qa­tys­ty kitapty ary-beri paraqtap kór­dik. Sózin túsinbesek te, fototilshi Erlan Omarov ekeýmiz halqymyzdyń HIH ǵa­syr­daǵy turmys-tirshiligin beıneleıtin kóri­nisterge toly kórkem sýretterge kóz sýaryp, kóńil toǵaıttyq. Aty-jónin aıtqanda birden eleń ete qalǵandaryńyzdy ishim bilip otyr, qadirmendi oqyrman. Iá, bul esimi elimizge málim, sol Atkınson. Qazaq jerine saparlap úsh márte kelgen aǵylshyn saıahatshysy. Altaı, Zaı­san, Alakól, Aqsý, Tekeli, Qora sekil­di aıaýly atamekenimizdiń asa shu­raı­ly pushpaqtaryn aralap, shuq­shııa zerttegen. Ásirese, Jońǵar Ala­taýy­nyń jasyl joldaryn kóbirek tóńi­rek­tegen. Biraq Qytaı jaqqa asý týraly túp­ki oıyn júzege asyra almaǵan. Jı­han­kez 1848 jyly Qapalda qystap jat­qanynda áıeli Lıýsıdi tolǵaq qysyp, she­kesi torsyqtaı ul týady. Onyń atyn Alataý Tamshybulaq qoıǵany bári­mizge belgili. Taıaýda «Qazaqstan» tele­arnasynan sol kisiniń Londonda turatyn urpaqtary jaıynda jýrnalıst Gúlmıra Daırabaevanyń habaryn tamashalaǵanymyz bar. Erli-zaıypty Atkınsondar Otan­dary­na oralǵan soń kórgen-bilgenderin tasqa basyp, arttarynda tanymdyq mańyzy zor jazbalar («Shyǵys jáne Batys Sibir», «Joǵarǵy jáne tómengi Amýr aımaǵyna saıahat», «Tatar dalasy týraly estelikter») qaldyrǵan. Bulardyń ishinde Uly Dala ulandaryna baılanysty talaı qyzyqty derekter men dáıekter, akvarelmen salynǵan peızajdar barlyǵy talassyz. «Kitaphana basshysynyń orynbasary Ǵalııa Bókeıqyzy Isaqanovanyń bastaýymen «Kitap murajaıyna» kir­genimizde qabyrǵalardaǵy shyny sórelerde siresken qundy jádigerlerge qumarta qaradyq. Qazaq jazýynyń qa­lyptasý kezeńderi birinen keıin biri kóz aldyńyzǵa keledi. «Kúltegin» jaz­balary, «Orhon eskertkishteriniń tolyq atlasy», 1807 jyly shaǵataı tilinde Qazanda shyqqan «Seıfilmálik-Bádiǵuljamal», Shoqan Ýálıhanovtyń 1905 jyly Sankt-Peterbýrgtegi I.Bo­ra­ganskııdiń baspahanasynan jaryq kórgen «Skazanıe ob Edıge ı Toh­­tamysh» eńbegi, aǵartýshy Yby­raı Altynsarınniń, Uly Abaıdyń shy­ǵar­malary, Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasynyń alǵashqy nusqasy, Alash ardaq­tysy Ahmet Baıtursynovtyń 1926 jy­ly Qyzyl­orda­da basylǵan «Álip-bıi» jáne basqa asa baǵaly rýhanı já­­di­­gerlerimizdi osy aradan tabýǵa bolady. Atadan mıras asyl mura­­­­lary­­­myz­dyń arnaly bóligi «Baba­lar sózi» aı­darymen jarııalanǵan 100 tom­­dyq aıasynda usynylǵany qandaı ǵanıbet. Kitaphanadaǵy «Qundy tartýlar zaly» aty aıtyp turǵandaı erek eks­­ponattarǵa toly eken. Atalmysh mekemedegi aqparattyq-mádenı baǵ­dar­lamalar sektorynyń jetekshisi Batyrhan Jumabaevtyń kómegimen saf altynǵa bergisiz som qundylyqtardyń keıbirimen tanysyp kórdik. – Mine, mynaý eń kóne eksponatymyz – «Qytaı áskerı qolbasshylarynyń soǵys júrgizý taktıkasy» deıtin bambýk kitap. VI ǵasyrdyń týyndysy. ...Bákeń­niń bul anyqtamasynan keıin tańdaı qaǵyp, bas shaıqamaı kórińiz. 799 jyldan bastap jazylǵan «Quran» tápsirleri 338 betten turady. Tipti, keremet!!! Myna qyzyqty qarańyz! Biz qolymyzda álemde jalǵyz danasy qalǵan kitapty ustap otyrmyz. Qońyr tústi bylǵarymen tystalǵan qomaqty kitaptyń aty – «Leıtenant Tomas Erl Starfordtyń ómirbaıany». Avtory – aǵylshyn zańgeri, tarıhshy, saıasatker Djon Rýshvort. Áý basta bul kitaptyń 10 danasy ǵana bolypty. Tap qazir izdeseńiz, emge tappaısyz. Solaı! Kezekti tańdanystan keıin esimizdi endi jııa bergenimizde Bákeń taǵy bir shetin syrdyń shetin qyltıtty. – Bul – tórtkúl dúnıeniń úsh-aq jerinde saqtalǵan shyǵarma. Biri – Lývrda, ekinshisi – jeke qolda, úshinshisi – bizde! – Munyń ne qasıeti bar? – Aıtaıyn. Alǵashqy ekzemplıary Fransýz koroli Lıýdovıg XV-shige tabys etilgen. Fransýz etnograftarynyń Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy saıahattaryna baılanysty jazbalary Le Dıýk salǵan sýrettermen bezendirilgen. Shetinen shedevr! – Taǵy qandaı tańǵajaıyp tartý­laryńyzdy kórsetpeksiz? – Oı, ondaı jádigerlerimiz jeterlik. – Máselen... – Keńinen tolǵaýǵa ýaqyt kem. Er­teń­gi kórmege ázirlenýimiz kerek. Kel­tesinen qaıyrýǵa kelmeıdi. Biraz «qupııamyzdy» bilip aldyńyzdar. Degenmen, toqsan aýyz sózimizdi túıindesek, munda ózińiz baıqaǵan bolarsyz, asa sırek kitaptar men qol­jaz­­balar toptastyrylǵan. Tym az tı­rajben shyqqan, tipti, asyl tastar­­men aptalǵan, basqa da ózindik erekshe­likterge toly kitaptarymyz óte kóp. Tórimizge qoıylǵan «Quran Kárim­der» jıyntyǵy óz aldyna bir tóbe. – Al, endi osynshama orasan zor baılyqty qolǵa qaıtip túsirgensizder? – Eli úshin eshteńeni aıamaıtyn, alaıda, aty-jónderin aıtqyzyp maqtanýdy qalamaıtyn atymtaı jomart azamattar barshylyq qoı baqytymyzǵa qaraı. Solardyń syıy ǵoı bári. Ulttyq kitaphananyń ǵylymı hatshysy Álııa Qojabekova sırek qorlar bó­limi­niń jumysy jóninde áńgimelep berdi. Munda 13 myńǵa jýyq kitaptar men qoljazbalar bar kórinedi. Arabsha, latynsha, oryssha, sondaı-aq, tóte jazýmen basylǵan dúnıeler barshylyq ekenine kózimiz jetti. 1909 jyly Sankt-Peterbýrgte jaryq kórgen Ah­met Baıtursynovtyń «Qyryq mysa­ly­nyń» syrtyn aıalaı sıpadyq. Qattyraq ustasań qaǵazy úgilip ketetindeı. Klassık jazýshymyz Muhtar Áýezov­­tiń aıshyqty qoltańbasyna súısine qaradyq. «Abaı» romany­nyń alǵashqy betine latyn qarip­teri­men «Ádebıet dosy Joldas Muhamed­janov­qa» dep bas­tap ádemi tilekterin jazypty. Sheteldegi qazaq dıasporasynyń beldi ókili, halyqaralyq Alash syıly­ǵynyń laýreaty Hasen Oraltaıdyń mol muraǵatyn kezinde akademık Rym­ǵalı Nurǵalı ákelip tapsyrypty. Aýmaly-tókpeli zamandarda arǵy bet asqan qandastarymyzdyń ótken-ket­ken ómirin bilgisi kelgenderdiń osylardy oqyp, tyń derekter tabýyna múmkindikteri mol. Sondaı-aq, birqatar baǵaly ensık­lopedııalar, sózdikter, anyqtamalyqtar da jetip artylady. Aıta keterlik bir jaıt, qordaǵy keıbir kitaptardyń avtorlary, qashan jáne qaıda shyqqany anyqtalmaǵan. Onyń bári bilikti ǵalymdardyń zert­teýin qajet etedi. ...Biz joǵaryda sóz qylǵan kóneniń kózindeı qundylyqtardyń birazy búgin kórmege qoıylyp, kópshilik nazaryna usynylyp otyr. Endeshe, ne turys, kelińizder, kórińizder... Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan». ASTANA. Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV.