Eldik istiń uıytqysy – bereke-birlik

Táýelsizdigimizdi alyp, eńsemizdi tiktegeli de shırek ǵasyrǵa taıap qal­dy. Osy ýaqyt ishinde keń-baıtaq jeri, berekeli eli bar Otanymyzdy tórtkil dúnıe túgel tanydy desek, ar­tyq aıtqandyq emes. Taǵylym­dy isterimizdi de kórip-bilip otyr. Ási­rese, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń kemel saıa­satyna oraı, bilim men ǵylym salasyndaǵy júrgizilip jatqan reformalar az emes. Onyń jetistigi de, keı tustarda jetildire túsetin tustary da barshylyq. Munyń bári órkenıet kóshinde ózge jurttarmen teń dárejede bolýǵa baǵyttalǵan is ekeni belgili. Memleket damýyndaǵy Pre­zı­denttiń Bes ınstıtýttyq refor­ma­synyń, sonyń aıasynda júzege asy­rylýǵa tıis «100 naqty qadam» Ult Josparynyń jón-josyǵy bólek. Onda álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý baǵytyndaǵy barlyq is-sharalar tolyq kórsetilgen. Máselen, «100 naqty qadam» Ult Josparynyń 76, 77, 78, 79-qadamdarynda bilim berý, oqý júıesinde, ásirese, JOO-larda aǵylshyn tilinde oqytýǵa kezeń-kezeńmen kóshý naqtylanǵany belgili. Sonyń bir dáıegi, taıaýda Bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan Memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Qazir osy baǵdarlamany oryndaýdyń ár­bir qadamy oılastyrylýda. Oǵan qatysty aldaǵy ýaqytta atqarylatyn jumystar halyq aldynda áli resmı túrde jarııalanǵan joq. Degenmen, maǵan osy baǵdar­la­manyń mindet-maqsattarynyń keıbir tustary jaıly suraqtar kóp­tep túsip jatyr. Sonyń kópshiligi qazaq tili, onyń keleshegine qatysty oı-baılamdar edi. Buǵan berer jaýabymdy qysqasha aıtsam, baǵdarlamada qazaq tiliniń qoldanys aıasyn shekteý­ge, nemese keıbir azamattar aıtyp júrgendeı, onyń qoldaný aıasyn taryltý týraly qandaı da bir maqsat atymen joq. Men is basyna qazaq tili – babalar tiliniń, ózimniń ana tilim­niń bedelin túsirip, jumys tili­nen shetteteıin degen oımen kelgenmin joq. Atalǵan baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – Prezıdent usynǵan «Máń­gilik El» ıdeıasyn oryndaýǵa bastaıtyn, oǵan negiz qalaıtyn platforma jasaý. О́ıtkeni, «Máńgilik El» bilimi zaman talabyna saı, álemdegi ǵylym men tehnıkanyń, jalpy álem órkenıetiniń jańalyǵyn erkin bilip, erkin ıgere, qoldana alatyn Qazaqstannyń máńgilik qoǵamyn qurýǵa arnalǵan. Sonymen qatar, qoǵamda sapaly bilim alýdyń múm­kindigi barshaǵa birdeı bolýy kór­setilgen. Al qazir bizdegi bilim júıesinde mundaı tepe-teńdik joq. Qazirgi tańda elimizdegi mektepter úsh tıpke bólingen. Oqytý tilderi: qazaqsha, oryssha, aǵylshynsha. Qazaq mektepterinde oqyǵan jas­tardyń ári qaraı sapaly bi­lim alýynyń shekteýli ekenin kó­rip otyrmyz. Mysaly, bizdiń eń jo­ǵary aǵylshyn tilinde dáris beretin Nazarbaev Ýnıversıtet, QMEBI, QBTÝ, IT ýnıversıtetterine aýyl jastarynyń túsýine biraz qıyn­shylyqtardyń bar ekenin ózim kórip, kýá boldym. Bul – bir. Ekinshiden, bizde orys tilinde oqytatyn mektepter de bar. Olarda da kóptegen qazaqtyń ul-qyzdary oqıdy. Shynyn aıtsaq, solardyń kóbi, tipten qazaq balalarynyń ózi on bir jyl mektep qabyrǵasynda júrip, qazaq tilin durys bilmeı, durys túsinbeı ómirge qadam basady. Bizdegi bilim berý júıesinde tepe-teńdik joq degen baılamdy – alda osyndaı sebepterge qatysty aı­týǵa týra keldi. Budan shyǵatyn qorytyndy, jastardyń bári bir deńgeıde sapaly bilim alý isine tolyq jaǵdaı jasalmaǵan deýge keletin sekildi. Bizdiń maqsatymyz – osyndaı qaıshylyqtardy joıyp, jas urpaqqa, ásirese, aýyl balalaryna bárine birdeı sapaly, zaman talabyna saı bilim berý, bilikke baýlý. Dálirek aıtsaq, bolashaqta úsh tilde sapaly dáris beretin bir tıpti bilim berý júıesin qurý. Osy úsh tilde de ár bala erkin sóılep, bir-bi­rin túsine bilýi tıis jáne de álem elderindegi ozyq bilimdi meńgere bilýi qajet. Bul bir jyldyń sharýasy emes. Biraq, jahandaný dáýirinde ýaqyttan utylmaý úshin qazir ony bel sheship bastaý kerek. Bıylǵy jyly osy reformalardyń alǵashqy qadamy jasalýda deýge bolady. Osyǵan baılanysty eń birinshi aıtarym, ázirshe jalpy qazaq tiliniń orta mekteptegi oqý baǵdarlamasy burynǵy qalpynda pándik sabaqty jalǵastyra beredi. Sonymen qatar, orys tilinde oqytatyn mektepterde qazaq tiliniń saǵattaryn kóbeıtip, onyń sapasyn arttyrý basty nazarda ustalady. Jaratylystaný (hımııa, fızıka, bıologııa, ınformatıka) pánderin úsh tilde, onyń ishinde qazaq tilinde de jańa ádistememen oqytý kózdelip otyr. Sondyqtan osy jyldan bas­tap 73 myń mektep muǵalimi jańa ádistemege saı, arnaıy daıyndyqtan ótetinin eske sala keteıin. Osy maqsatta jáne álemdegi ozyq tájirıbeni keńinen qoldaný úshin bıyl 2,5 myń mektepti keń jolaqty ınternet jelisine qosamyz. Atalǵan is-sharalar Elbasy Nursultan Nazarbaev bekitken baǵdarlamada naqty kórsetilgen jáne oǵan tıisti qarjy da qarastyrylǵan. Sonymen birge, 73 myń mektep muǵalimine jańa ádistemeni úıretetin 80 maman Nazarbaev zııatkerlik mektepterinde saqadaı saı daıyn otyr. 2017 jyldan bastap taǵy 2,5 myń mektep keń jolaqty ınternet jelisine qosylady. Osynyń nátı­jesinde Qazaqstanda aqparattyq tehnologııalar men jańa ádistemeler arqyly jumys isteıtin bilim berý júıesi qalyptasady. Iаǵnı, ınternet jelisi barlyq mektepterge sapaly bilimdi ákelýge múmkindik týǵyzady. Osydan keıin ǵana keıbir jaratylys­taný pánderin tek aǵylshyn tilinde oqytý bastalady. Shamamen ol 2018 jyly júzege asady dep otyrmyz. Mundaı júıeli ister óz sheshimin taýyp, oqýshylar ázir bolǵannan keıin UBT-ǵa aǵylshyn tili suraqtaryn qosa bastaımyz. Osynyń bári ne úshin qajet degen suraq týyndaýy múmkin. Álemdegi ǵylym jańalyqtaryn qazaq tiline aýdarý kerek deıdi keıbir aǵaıyndar. Birden aıtaıyn muny men de qol­daımyn. Durys-aq bolar edi. Biraq álemde bizdiń jastarǵa kerek, kúnine myńdap emes mıllıondap shyǵyp jatqan ǵylym men ómir jańalyǵyn der kezinde qazaq tiline aýdarý tip­ti múmkin emes. Oǵan qarajat ta, bas­qa múmkindikter de joq. Onyń qıyndyǵyn biz ǵana emes, órkenıetti el delinetin fransýzdar da túsinip otyr. Buryn fransýz mektepterinde aǵylshyn tili oqytylmaıtyn edi. Qazir ony oqytý zań túrinde barlyq fransýz mektepterine engizildi. Bizge de tıimdi jol osy dep esepteımiz. Qazaq jastaryna, ásirese, aýyl bala­laryna óz ana tilimen qatar, aǵylshyn tilin úıretsek, sonda ǵana olar ózderine qajetti bilimdi álem keńistiginen der kezinde jáne erkin taba alady. Olarǵa eń tıimdi joǵary oqý oryndarynda, zamanǵa saı bilim alýyna jol ashylady. Al qazaq tili týraly aıtar bolsaq, bizde ana tilimizdi jan-jaqty, jedel, tıimdi úıretetin ádisteme qazirshe kemshin. Keıbir baǵdarlarda joq dese de bolady. О́zge elderde (mysaly, aǵylshyndarda, fınderde) óz halqynyń tilin basqa ulttarǵa 4-6 aı ishinde úıretetin tıimdi ádistemeler bar. Osyndaı tórt qubylasy túgel ádistemelerdiń joqtyǵynan bizder mektepte qazaq tilin aılap, jyldap oqytsaq ta tıisti nátıje shyǵara almaı kelemiz. Ol týraly joǵaryda aıttym. On bir jyl oqyp memlekettik tildi meńgermeý bizdi oılandyrýy tıis dep sanaımyn. Sondyqtan qazaq tilin jedel meńgerýdiń ádistemesin jasaýymyz kerek. Osy maqsatqa ǵylymdy damytý baǵdarlamasynyń mańyzdy bólimi retinde tıisti qarjy bólý kózdelip otyr. Bul – óte kókeıkesti másele. Ol mektepterde qazaq ti­lin oqytýdyń mańyzyn tek oǵan bó­lingen saǵattarmen ǵana ólshep qoımady, beriletin bilimniń sapasy, nátıjesi arqyly baǵalaýǵa jol ashady. Sondyqtan qazaq tili pániniń tájirıbeli ustazdaryn shetelderge jiberip, ondaǵy tildi úıretýdiń tıimdi ádistemelerimen tanysyp, jaqsy kórsetkishterin ózimizge ákelip, baıandy etý jaǵy da kózdelýde. Osyndaı naqty qadamdardyń arqasynda tek qazaqtarǵa ǵana emes, elimizdegi basqa ult ókilderine de qazaq tilin jan-jaqty jetildirilgen ádisteme arqyly oqytý júıesi usynylady. Taǵy bir úlken másele, bir zamandarda álem halqy shamamen 10 myńnan asa tilde sóılese, búginde álem boıynsha 6,5 myń tilde ǵana sóıleıdi. Úlken halyqtardyń emes, sany az nemese ortasha jurttardyń tili birtindep qoldanystan shyǵyp jatyr. Al «Máńgilik El» bolýdy murat etken biz óz tilimizdi qalaı saqtaı alamyz, onyń joldary qan­daı, basqa memleketterde osy turǵydan ozyq úlgi bar ma? Osyndaı suraqtarǵa ǵylymı negizde alynǵan jaýaptardy nemese zertteýlerdi kóre almaı otyrmyz. Sondyqtan, qazaq tiliniń janashyr ǵalymdarynan arnaıy top quryp, qarajat bólip, osy ǵylymı izdenisterdi júzege asyrý kózdelýde. Basty nıet – ult tilin urpaqqa bildirýde damyǵan elderdiń úlgisin paıdalana otyryp, óristetý. Árıne, izdenissiz kóshire salý oıda joq. Zerttep, zerdeden ótkizip baryp memlekettik tildiń mártebesin arttyrý. «Máńgilik Eldiń» máńgi tiline aınaldyrý. Jalpy jurtqa, oqyrmandarǵa aıtaıyn degenim osy edi. Aldaǵy ýaqytta mınıstrliktiń árbir qadamy halyqqa jarııa etilip otyrady. Eldik isti ilgeriletý barysyndaǵy barlyq jumys bereke-birlik ornyqqan jurtta ǵana atqarylatyny málim. Biz qozǵap otyrǵan oıdyń negizgi jelisi osyǵan taban tireıdi. Erlan SAǴADIEV, Bilim jáne ǵylym mınıstri.