Arý Astananyń jahandyq arenadaǵy aıtýly estafetasy endi Búkilálemdik kórmeler alańy – EKSPO-2017-ge ulasady. 2012 jylǵy 22 qarashada Parıjde ótken dúnıejúzilik dodada 2017 jylǵy EKSPO kórmesin ótkizý quqyǵyn jeńip alǵan kúnnen bastap táýelsiz Qazaqstan uly sharaǵa daıyndyq aıasyndaǵy Ult Josparyn júzege asyrý jobalaryn bastap ketti. Jaqynda elordada álemniń 102 memleketiniń ókilderi qatysqan forým ótip, daıyndyq barysy taǵy pysyqtaldy. Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń basshylyǵy ázirlikke joǵary baǵa berdi. Qazirdiń ózinde «Astana EKSPO-2017» kórmesine qatysatyndyǵyn álemniń 75 memleketi men 14 halyqaralyq uıymy rastady. Onyń ishinde 43 halyqaralyq qatysýshymen kelisimshartqa qol qoıyldy. Bul baǵyttaǵy jumys odan ári jalǵasýda. Biz búgin el gazeti – «Egemen Qazaqstanda» arnaıy «EKSPO-2017 qonaǵy» atty aıdar ashyp, elordadaǵy kórmege qatysatyn memleketter men halyqaralyq uıymdardy tanystyrý úrdisin bastaımyz.
Ázerbaıjan jáne Bolıvııa
Ázerbaıjan Respýblıkasy – Azııa men Eýropa aralyǵynda, Shyǵys Kavkazda ornalasqan memleket. Ol soltústikte Reseımen, soltústik-batysynda Grýzııamen, ońtústik-batysynda Armenııa jáne Túrkııamen, ońtústiginde Iranmen, shyǵysynda Kaspıı teńizi arqyly Qazaqstanmen shektesedi. Jer aýmaǵy 86,6 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy. Halqynyń sany 9,5 mıllıon adam, astanasy – Baký qalasy. Halqynyń 83 paıyzy ázerbaıjandar. Memlekettik tili – ázerbaıjan tili, halqy negizinen ıslam dinin ustanady.
Ázerbaıjannyń jer bederiniń úshten ekisin Úlken jáne Kishi Kavkaz taýlary, Qarabah janartaýlyq taýly ústirti jáne Talysh taýlary alyp jatyr. Eń bıik jeri – Bazardúzi (4466 metr). Bizdiń zamanymyzdan burynǵy VII ǵasyrdyń 70-shi jyldary Mıdııa memleketi qurylyp, onyń quramynda Ońtústik (Irandyq) Ázerbaıjannyń, keıinirek, Antropatena atalǵan kishi Mıdııa oblystary kirdi. Bul memleket 150 jylǵa deıin ómir súrdi. Keıin Antropatena sózinen qazirgi «Ázerbaıjan» (grekshe, sózbe-sóz aýdarǵanda «ot saqtaýshylar eli») degen ataý shyqty. 17 ǵasyrdyń 30-jyldarynyń aıaǵynda Ázerbaıjan Irannyń qol astyna qarady. 1723-35 jyldary Ázerbaıjannyń Kaspıı jaǵalaýyndaǵy óńirlerin Reseı jaýlap aldy. 1805-1813 jyldary jáne 1826-1828 jyldary orys-ıran soǵystary barysynda soltústik Ázerbaıjan Reseıge qosyldy. 1917 jyly qarashada Ázerbaıjanda Keńes úkimeti ornady. 1991 jylǵy 30 tamyzda Ázerbaıjannyń Joǵarǵy keńesi 1918 jylǵy shart negizinde memlekettik táýelsizdikti qalpyna keltirý jóninde deklarasııa, al 1991 jyly 18 qazanda «Ázerbaıjan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi jóninde» konstıtýsııalyq shart qabyldady. Derbes memleket retinde Qazaqstan Respýblıkasymen 1992 jyly 27 tamyzda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatty.
Ázerbaıjan Respýblıkasynyń negizgi zańy – 1995 jyly 12 qarashada qabyldanǵan konstıtýsııa. Memleket basshysy – prezıdent. Zań shyǵarýshy joǵarǵy organy – turaqty parlament (Milli májilis, 125 depýtattan turady). Ázerbaıjan memleketi ákimshilik jaǵynan 59 aýdanǵa bólinedi, sonymen qatar, quramyna Nahchyvan avtonomııalyq respýblıkasy enedi.
Ázerbaıjan ındýstrııaly jáne aýyl sharýashylyǵy bar kóp salaly el. Jeri munaı men tabıǵı gazǵa baı. Sonymen birge, birqatar qazba baılyqtary bar. El ekonomkasynda munaı-gaz, mashına jasaý, metall óńdeý, hımııa jáne munaı hımııasy ónerkásipteri mańyzdy ról atqarady. Mashına jasaý salasynyń mamandaný sıpaty otyn energetıka kesheniniń damýymen sıpattalady. Eldiń mashına jasaý kásiporyndary keńes dáýirinen beri munaı men gaz óndirisine qajetti qural-jabdyqtar, birinshi kezekte burǵylaý qondyrǵylaryn shyǵarady. Ázerbaıjan ımportynda azyq-túlik ónimderi, al eksportynda energetıkalyq shıkizat basym. Qazaqstan men Ázerbaıjannyń saýda aınalymynyń jalpy kólemi 300 mıllıonnan astam AQSh dollaryn quraıdy. Qazaqstanda Ázerbaıjan Respýblıkasymen birlesken 34 kásiporyn jumys isteıdi.
Ázerbaıjan topyraǵynda adamzat órkenıetine ózindik úlesterin qosqan talaı-talaı ataqty ulandar ómirge kelgen. Tarıh shejiresinde esimi Fırdaýsımen qatar atalatyn ázerbaıjandyq aqyn Nızamı HII ǵasyrda óshpes iz qaldyrdy. Nızamı Gıandjevı Ilııas ıbn Júsip Ázerbaıjannyń Gıandje qalasynda týyp, ómir súrgen. Osy oraıda, ortaǵasyrlyq uly aqyn jáne oıshyl Mýhammed Fızýlıdiń esimin de erekshe atap ótken oryndy. Sonymen birge, mýzyka áleminde óshpes iz qaldyrǵan Vagıf Mýstafa-zade, Kara Karaev, Ýzeır Gadjıbekov, Múslim Magomaev jáne basqalardy aıtýǵa bolady.
Bolıvııa Respýblıkasy – resmı ataýy Kópultty Bolıvııa memleketi – Ońtústik Amerıkanyń ortalyǵynda ornalasqan. Bolıvııa soltústiginde jáne soltústik-shyǵysynda – Brazılııamen, ońtústik-shyǵysynda – Paragvaımen, ońtústiginde – Argentınamen, ońtústik-batysynda jáne batysynda – Chılı jáne Perýmen shekaralasady. Astanasy – Sýkre, eń iri qalalary – Santa-Krýs-de-la-Serra, Kochabamba, El-Alto. Memlekettik resmı tilderi – ıspan tili, kechýa, aımara, gýaranı jáne taǵy basqa 33 til. Halyq sany – 9,9 mıllıon adamdy quraıdy. Eldiń ulttyq-násildik quramy – úndister (negizinen kechýa jáne aımara) 55 paıyzdy, metıster 30 paıyzdy, aqtar – 15 paıyzdy quraıdy. Halyq ustanatyn negizgi din – katolık (95 paıyz) dini bolyp tabylady. Memleket túri – sosıalıstik, prezıdenti – Evo Morales. Bolıvııanyń jer kólemi 1 098 580 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Ol álemde jer kólemi boıynsha 27-shi oryndy ıelenedi. Memlekettiń ulttyq aqshasy – bolıvıano.
1532-1538 jyldary qazirgi Bolıvııa memleketiniń aýmaǵyn Fransısko Pısarro men Dıego de Almegro bastaǵan ıspandyq konkıstadorlar jaýlap aldy. 1825 jyly 6 tamyzda Bolıvııa Respýblıkasy Ispanııadan azattyǵyn alyp, táýelsizdigin jarııalady. Bolıvııalyqtar 1825 jyldan bastap búginge deıin táýelsiz memleket ornatý jolynda 200-den astam kóterilister men tóńkeristerdi bastan keshirdi.
Bolıvııa 1879 jyldan beri teńiz jaǵalaýymen shektespeıdi. О́ıtkeni, sol jyly Ekinshi tynyqmuhıttyq soǵys saldarynan ol óziniń jaǵalaýlyq Antofagasta aımaǵyn Chılıge berýge májbúr boldy. Qazir Bolıvııa Atlant muhıtyna tek Paragvaı ózenimen ǵana shyǵa alady. Bolıvııa terrıtorııasynda keremet ekologııalyq aımaqtar qonys tepken. Eldiń batysynda – And taýly aımaǵy, shyǵysynda – amazondyq tropıkalyq ormandar men Chako aımaqtary alyp jatyr. Eldiń eń bıik taýly aımaǵy – Orýroda ornalasqan Sahama (6542 metr) óshken janartaýy ornalasqan. Bolıvııa men Perý shekarasyn bólip jatqan Tıtıkaka kóli álemdegi eń bıikte ornalasqan keme júzetin sý aıdyny bolyp esepteledi. Dúnıejúzindegi eń úlken sortań – Ýıýnı tuzdy shóli 12 myń sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. Bul shóldegi tuzdy sortańnyń qalyńdyǵy 10 metrge deıin jetedi.
Kópultty Bolıvııa memleketi týraly aıtqanda uly tóńkerisshi Ernesto Che Gevara, aqyn Adely Samýdıo, saıasatker Evo Moralestiń esimderi eriksiz oıǵa oralady.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
