Qulaqty estirtip, til bitiretin operasııa

Sulý Kókshe. Ol kimdi de bolsyn ózine tartady da tu­rady. Qoly qalt etse osynda kelip bir keýde kerip dem alyp ketý ár astanalyq úshin arman. Máshınemiz «Oq­jetpes» shı­pa­­jaıynyń aldyna toqtaı qa­lysymen-aq esik aldynda tur­ǵan orta boıly, jyly júzdi, aqquba kisi kózime ottaı ba­syl­dy. Byltyr birge demalǵanbyz. – O, Raıys aǵa, bizdi tosyp tursyz ba?, – deımin qaljyńdap. – Sáýlebek, baýyrym, aman­syń ba, – dep jatyr ol kisi de jyly jymıyp. Atymdy um­yt­papty. Men bul kisimen osymen úshinshi ret kezdesip otyrmyn. Áý basta Erǵalı degen kór­shim­niń úıinde tanys­qan­myn. Onyń Saltanat degen súp-súıkimdi kelin­sheginiń qaı­tys bolǵan áke­siniń dosy ári ustazy eken. Maman­dyǵy dáriger kórinedi. Ol joly jarqyldasyp áńgi­melesip, sondaı syr aly­sa qoı­madyq. Tek byltyr osy shıpajaıda kezdesip, birge demal­ǵan­da sońǵy kúnderi ǵana áńgi­me­miz jarasa bastaǵan. Sol sezim sýy­mapty, baıyrǵy tanys­tar­daı qu­shaq­tasyp amandastyq. Raıys aǵamyz birtoǵa, minezi jumsaq, boıynan mádenıeti esilip turǵan sondaı bir súı­kimdi adam bolyp shyqty. «Shir­­kin-aı, meniń ákem bolsa ǵoı deıtin jan eken», degeni bar bir demalýshy ol kisiniń minezine aıryqsha súısinip. Shy­nynda da uzamaı bul kisi búkil shıpajaıdyń súıikti aǵa­syna aınalyp júre berdi. Bilmeıtini joq, qan­daı áńgime aıtylsa da dánin sol kisi sha­ǵyp, túıinin ózi tarqatyp ot­yr­ǵany. Bar­ǵan saıyn bir qy­ry kórinedi de tu­ra­dy. Jat­qan bir qazyna. Sóıte júre qara­paıymdylyǵy keremet. Dem­alýshy­lardyń kó­ńildi kesh­te­ri­niń birinde ol kisi quıqyl­jytyp baıan tartyp, men án salyp, báıge aldyq. – Siz bul kisini kópten beri bilesiz be? – dedi birde shıpajaı basshysy Stanıslav Pshenıchnyı. Men endi ǵana ta­nysyp júrgenimdi aıttym. – Bul kisi úlken ustazymyz. Osy Qazaqstandaǵy LOR dep atalatyn dáriger­lerdiń kóbisi myna aǵańyzdyń shapanynan shyq­qan. Naǵyz akademık, – dedi sonsyn aıryqsha bir maqta­nysh­­pen. – Myna kitap­shany oqy­sańyz biraz maǵlumat alasyz. Ol bergen kitapsha aǵamyz­dyń qys­qasha ómirbaıandyq och­er­ki eken. Eń birinshi tań qal­ǵanym Raıys Qajkenuly Tó­le­­­baev ǵylym doktorlyǵy men profes­sorlyǵyn bylaı qoı­ǵanda, shynymen de Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııa­synyń akademıgi ek­en! Sonymen birge ol ha­lyqaralyq Otorınolarıngologııa akade­mııa­synyń, Nıý-Iork Ǵylym jáne Eýropa akade­mııalarynyń da akademıgi kó­ri­nedi. Kembrıdj halyq­aralyq ınstıtý­ty­nyń qurmet­ti pro­fes­sory degen ataǵy taǵy bar. Ári qaraı oqysaq, qoıshy áıteýir, aǵamyzdyń óz sala­synda bitirmegen isi, tyndyr­maǵan jumysy, shyqpaǵan shy­ńy qalmapty. Onyń qolymen bes júzge tarta ǵylymı eńbek, 16 monografııa jazylǵan. Ol­ar­dyń kóbi taıaý sheteldi bylaı qoı­ǵanda, AQSh, Germanııa, Ispanııa, Japonııa, Avstrııa, Egıpet sııaqty ozyq elderde ja­ryq kórip, joǵary baǵasyn alypty. Jıyrmaǵa jýyq kádimgideı zańdasty­rylyp, patenttelgen ónertabystary taǵy bar. Onyń jetekshiligimen 14 doktorlyq jáne 37 kandıdattyq dıssertasııa qorǵal­ǵan. Álgi bas dá­ri­gerdiń: «Bul kisi bári­miz­diń ustazymyz», degeniniń jóni bar eken. Tutas bir ǵylymı armııa ǵoı bul degenińiz! Bylaı qaraǵanda «betegeden bıik, jýsannan alasa» osy bir syp-sypaıy aǵamyz endi kóz aldymda asqar taýdaı al­ypqa aınalyp shyǵa keldi. Jetim qozydaı túrtinshektep jú­retin jýrnalıst emespiz be, bul kisiniń ómirine endi qyzy­ǵaıyn dedim. Qalaı degenmen de kókirek qazynasyn aqtara túskenim jón. Uzamaı onyń da reti kele ketti. «Qydyryp, taza aýa jutaıyq», dep nómi­rimizge aǵamyzdyń ózi keldi. Zaıy­bymyz ekeýimiz apyl-ǵupyl kıinip erip júre berdik. Shıpajaıdyń janyndaǵy Aınakóldiń jaǵasyn jıekteı tartylǵan qydyrma joldar bar. Rekeń sonyń uzaqtaý birine túsip, «maǵan erińder» degendeı bizge bir qarap, jorta jó­neldi. Qaýsap turǵan qarııa bol­masa da egde tartqan, kád­im­gi «dónen shal». Biraq jetkizer emes. Odan edáýir kishi biz á degende-aq alqynyp qaldyq. – Sizdiń kim ekenińizdi biraz bildik. Ásirese, Ulybrı­tanııa­dan shyǵatyn ál­emdik ǵylym bıigine qol jetkizgender ǵana iligetin «HHI ǵasyrdyń asa kórnekti ǵalymdary» ensıklo­pedııasyna engenińiz keremet eken. Mundaı tizimge qazaq ba­lasynyń iligýi bárimizge maqta­nysh qoı, – deımin ol kisini áńgimege tartyp. Saýmal aýa. Syńsyǵan or­man. Sylq-sylq kúlgen kól. Sylqym tabıǵat. Osy­nyń bári áser etti me, aǵamyz bul joly aǵytylyp qoıa berdi. – Halyqaralyq ǵumyrna­malyq orta­lyq shyǵaratyn bul basylym eki jylda bir jaryq kóredi eken. Onyń betine za­manymyzdyń eń kórnekti ǵa­lymdary, onyń ishinde medısına salasyna da úlken úles qosqan ǵulamalar engiziletininen burynnan qulaǵdar edim. Shynymdy aıtsam, osyndaı búkil ǵylymı álemge ta­nymal ensıklopedııalyq basy­lymnan hat alǵanymda ózim de tań-tamasha boldym. «Biz sizdiń ómir­baıanyńyzben jete tanys­tyq, – dep jazylypty ol hatta. – Siz tek ǵylymmen ǵana aınalysyp qoımaı, emdeý­men de, pedago­gı­kalyq jumyspen de shuǵyl­da­nypsyz. О́mirbaıanyńyzdy ba­sy­lymymyzǵa engizsek, qalaı qaraısyz?» Jańa óziń aıtqandaı olaı bolyp jatsa elimizdiń aty shyǵyp, abyroıy bıikteı bermeı me, árıne, kelistim. – Al endi, aǵa, Grekııadaǵy baıaǵy dú­nıedegi jeti kere­mettiń biri – alyp músin turǵan Rodos aralynan alyp qaıtqan altyn medalińiz týraly aıty­ńyzshy? – Iá, Bas pen moıyn hı­rýr­gııasy otorınlarıngolog­teri­niń 5-shi eýropalyq kongresi jańaǵy sen aıtqan ataqty Rodos aralynda ótti. Tórt jylda bir bolatyn bul jıynǵa sol joly dúnıejúzinen 4,5 myń delegat qatysty. Onda medı­sınanyń ózimiz aınalysyp júr­gen salasynyń qazirgi za­man­daǵy adamzat balasy qol jetkizip otyr­ǵan jetistikteri men tájirı­beleri ortaǵa sa­lyndy. Al kileń osyndaı myq­tylardyń ortasynan sýy­ry­lyp shy­ǵyp, mynadaı joǵary marapat alamyn dep ózim de oıl­a­ǵan joq edim. Men mundaı ataqqa ıe bolǵan TMD elderi ishindegi tórtinshi adam ekenmin. Saıyp kelgende bul da eldiń abyroıy ǵoı, qaraǵym. Maǵan sol qanaǵat. Shetelde jańa tanylyp kele jatqan táýelsiz Otany­myzdyń atyn atatyp, jaqsylyq týyn jelbiretýge septesip júrsek, basy jumyr pendege budan artyq qandaı baqyt kerek? Meniń kóńi­limdi marqaıtatyn da osy. – Aǵasy, ózimizdiń elimiz bar, sheteldikter bar, osyn­shama ataqtar men marapat­tar­dy teginnen tegin bermeıtini belgili ǵoı. Osy jaǵyn ashyń­qyrap aıtsańyzshy. – Endi onyń bárin sanamalap aıtyp shyǵýdyń qajeti joq shyǵar. Jáne ony osy ǵy­lymnyń arnaıy mamany bolmasa túsine qoıý da qıyn. Meniń 20-ǵa jýyq ónerta­bys­tyq patentim de bar ekenin óziń de bilip tursyń ǵoı. Solardyń bári de qulaq, muryn, tamaq aýrýlarynyń aldyn alýǵa jáne jazýǵa, osy ǵylymnyń damýyna qosylǵan azdy-kópti úles ekenin dúnıejúzi ǵa­lym­dary moıyndaǵany ras. О́tken jyly kúzde elimizde tuńǵysh ret 8 adamǵa kohle­ar­lyq ımplantasııa jasal­ǵany­nan qulaǵdar bolarsyń. Muny «ǵasyr jańalyǵy» dep bas­pasóz betinde de, ǵy­lymı ortada da úlken baǵa berildi. Ra­synda da bul operasııa tipti osydan on­shaqty jyl burynǵy deńgeımen paryq­ta­ǵannyń óz­in­de fantastıka tárizdi kóri­ne­tini ras. Men saǵan osyny ǵana túsindirýge tyrysyp kóreıin. Jalpy qazaqta «taskereń» degen sóz bar ǵoı. Orysshasy – «glýhonemoı». Betin aýlaq qyl­syn, bul qazirgi kúni birtalaı baýyrlarymyzdy músápir kúı­ge túsirip otyrǵan keseldiń biri. Mundaı jarym­jan adam­dar­dyń kóbeıgeni sondaı, tipti tele­dıdarlardyń ózinde olarǵa arnap arnaıy sýrdoaýdarma ja­saýǵa májbúr bolyp otyr­myz emes pe? Jáne bul jal­ǵyz bizdiń elimizde emes, álemniń kóp­shilik elderine ortaq qasiret. Jalpy mundaı operasııalar respýblı­kamyzda, atap aıtqanda Almatyda birneshe jyldan beri jasalyp kelgeni ras. Biraq olardyń bárin sheteldik mamandar ja­saı­tyn. О́zimizdiń dárigerler bolsa myq­ta­ǵan­da oǵan assıstent bo­lyp qana qatysatyn. Al Astana qalasyndaǵy ózim qazir qyzmet atqaryp júr­gen №1 aýrýhanada jasalǵan myna operasııany medısına ǵy­lymdarynyń doktory Gúl­mıra Muhama­dıeva men oǵan assıstent bolǵan otolarıngologııa kafedrasynyń dosenti Talapbek Ájenov ekeýi atqa­ryp shyqty. Jáne at­qarǵanda qandaı, zergerlik eptilikti qa­jet etetin osy bir jumysty olar nebári eki saǵatta aıaqta­dy. Al shetelde mundaı qıyn operasııaǵa tórt saǵatqa deıin ýaqyt ketedi. Bul otashylar Izraıl, Avstrııa sı­ıaqty elderde bolyp, sheberlikterin shyń­daǵan asa tájirıbeli adamdar, ope­ra­sııa­nyń óte sátti ótýi de soǵan baı­lanysty bol­sa kerek. Olardyń ekeýi de ózimniń shá­kirtterim ekenin maqta­nysh­pen aıta alamyn. – Sonda álgi operasııadan keıin adam birden estip, sóılep kete me? – Joq, olaı emes, árıne. Eń aldymen, adam aǵzasyna engiziletin álgi kohlearlyq ımplantant degenniń ne ekenin aı­taıyn. Qazirgi estý quralyn keıbi­reý­lerdiń qu­laǵynan talaı ret kór­gen bo­larsyńdar. Sol kez­deri onyń ózi úlken jańalyq bo­lyp esepteletin. Al biz aıtyp otyrǵan sandyq apparattyń odan aı­yrmasy jer men kókteı. Eń bastysy ol daýysty kú­sheıtip qana qoı­maı­dy, is júzinde adam aǵza­syndaǵy semip qalǵan estý re­sep­tor­laryn almastyrady. Kish­kentaı ǵana chıp túrindegi ol qulaq ishine asqan eptilikpen engiziledi de elektrlik tol­qyn­dar arqyly estý júıkesine by­laısha aıtqanda «jan bitiredi», sonyń arqasynda adam estý qabi­letine qaıtadan ıe bo­lady. Onyń ústine bul apparat burynǵydaı emes, óte qo­laı­ly, tipti kó­rinbeıdi de jáne bir salynǵan soń adamǵa ómir boıy qyzmet etedi. Al endi seniń: «Operasııa jasaǵan adam birden sóılep kete me?» degen suraǵyńa keleıik. Negizinen qoly jattyqqan adamǵa adam aǵzasyna ımplantant endirý estý qabiletin qaı­tarý jolyndaǵy odan keıingi jumystardan kúrdeli emes der edim. Iá, odan keıin adamdy qalypty ómirge qaıtarý qıyn. Álgi iske qosylǵan chıptiń qu­laq kúıin onyń ıesine qo­laıly dybys dıapozonyna keltirýdiń ózi ońaı sharýa emes. Odan keıin ol adammen sýrdopedagogtar men fonopedter aınaly­syp, ony qalypty estýge jáne sóıleýge jattyq­tyrady. Ál­bette adam kóbine túk estimegennen keıin baryp kereń bo­lady. Bul birshama ýaqytty qajet etetin kúrdeli jumys. Bir qýanarlyǵy qazir elimizde osy sharýany basynan bastap aıaǵyna deıin atqaryp shyǵa alatyn mamandar bar. Shetelde mundaı operasııalar 40-50 myń evro turady. Al bizde ol budan bes esege deıin arzanǵa túspek. Onyń ústine kvo­ta arqyly tipti aqysyz ja­satýǵa da bolady. Al eger bul sharýany qalypty jolǵa qoı­yp alsaq, qanshama jannyń al­ǵysyn alar edik. О́zińiz qara­ńyz, álemde árbir besinshi adam­nyń qulaǵy nashar nemese múldem estimeıdi eken. Bul aqpa­rattyń bizdiń elimizge de qatysy bar. Qazirgi málimetter boıynsha, Astana men Aqmola oblysynda ǵana 400-den astam adam osyndaı operasııany qa­jetsinip otyr, sondyqtan mun­daı otalardyń elimiz klını­ka­larynda óris alýynyń paıda­sy, adamdarǵa degen sharapaty zor bolmaq. Qazir osy operasııa jasal­ǵan eki adam­nyń ekeýi de estıdi de, sóıleıdi de. Buryn ómiri estip kórmegen bireýi: «Oı­py­rym-aı, mynaý mýzyka degen, án degen keremet eken ǵoı», dep tipti alǵysyn aýyzben aıtyp jetkize almaı júr. Osy arada men Raıys aǵa­nyń júzinen aıryqsha bir maq­tanysh tabyn tuńǵysh ret ań­ǵar­dym. Ádette biz LOR dep ata­latyn (otorınolarıngolog degenniń qysqarǵan ataýy) qu­laq, muryn, tamaq aýrýlary­nyń dárigerlerine qorashsyna qaraımyz ǵoı. Al álemdik aý­qymda buǵan kózqaras bas­qasha kórinedi. О́ıtkeni, Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymynyń esebi boıynsha bul adamdar ara­synda aýrýdyń eń kóp ta­raǵan túrine jatady eken. Tipti tynys alý organdary patolo­gııasymen árbir tórtinshi adam zardap shegetin kórinedi. Bul kórset­kish jeriniń asty-ústiniń astań-kesteńi shyǵyp jatqan bizdiń elimizde odan kóp bolmasa az emes, árıne. Osyǵan qa­ramas­tan respýblıkamyzda me­dı­sınanyń osy salasy boı­ynsha áli kúnge ǵylymı klı­nıkalyq ortalyq qurylmaǵan. Burynǵy­lary Odaq ydyra­ǵan­da Reseı men Ýkraınada qalyp qoıǵan. Osyǵan qaramastan bul salada basqa elderden kem qal­maı, tipti kóbisinen oza sha­ý­yp, osyndaı bıikterdi baǵyndyr­ǵan Qazaqstan dárigerleriniń jetistikteri Raıys Qajkenuly sııaqty bilimine biligi saı maıtalman jandardyń arqasy ekendigi daýsyz. Endeshe bul rette aǵamyz qalaı maqtansa da, marqaısa da oryndy-aý. Biz Rekeńniń áserli áńgime­sinen aryla almaı bir sát únsiz qaldyq. – Osy qyzmetimniń arqa­syn­da talaı jerde, talaı elde boldym. Talaı tańǵa­jaıypty kórip tamsanǵan kezderim bar, – dep aǵamyz qaıtyp kele jat­qanda taǵy bir syrdyń ushy­ǵyn shyǵardy. – Alaıda so­lar­dyń árqaısysynan elime saǵy­nyshpen ora­lamyn. О́zińdi óz elińniń bólinbes bir ból­shegi retinde seziný qan­daı baqyt deseńizshi! Ol bul sózderdi Kóksheniń tamyl­jyǵan tabıǵatyna qarap turyp, erekshe bir tolǵanyspen aqtaryla aıtty. ...Biz Astanaǵa shıpajaıdan ol kisiden burynyraq qaıttyq. Raıys aǵa bizdi osy­dan on kún buryn qarsy alǵan jerinen qaı­tadan shyǵaryp saldy. Má­shı­neniń áıneginen oǵan qı­mas­tyqpen qaraımyn. Bir sát ol maǵan artynda turǵan «Oq­jet­pes» shyńymen boı talas­ty­ryp turǵan­daı bolyp kórindi. Elimizdiń aspanyna tireý bo­lyp, bıikte ustap turǵan os­yn­daı abyz aǵalarymyz ben abzal azamat­ta­rymyz ekeni ras-aý,ózi! Sáýlebek JÁMKENULY, jýrnalıst.