Smaǵul SÁDÝAQASOV: «Men «Kishi oktıabrge» qarsymyn»

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ótken jylǵy 31 jeltoq­sandaǵy nómirinde ult rýhynyń janashyry bolyp júrgen belgili azamat Sabyr Qasymovtyń Smaǵul Sádýaqasovtyń súıe­giniń kúlin eline qaıtarýǵa baılanysty Máskeý merııasynyń sheshimi jóninde habary jarııalandy. Máskeýde qaıtqan adam­nyń denesin órtep, kúlin arnaıy orynǵa qoıý úrdisi burynnan bolǵan. Qazir de solaı.  Endigi jerde Alash arysynyń súıeginiń kúlin óz ornymen jáne tıesili mártebede ata jurtynda jerleý rásimi  sheshimin tabady dep senýge bolady. Osy tarıhı oqıǵaǵa oraı S.Sádýaqasovtyń ómiri men qyzmetine baılanysty maqa­lany oqyrmandar nazaryna usynyp otyrmyz. Narkom F.Goloshekın 1925 jyly Qa­zaq­stanǵa basshylyqqa kelip, mundaǵy jaǵdaımen tanysyp alǵan soń I.Stalınge arnaıy hat joldady. Onda ózi­niń «Kishi oktıabr» atalǵan baǵdar­lamalyq kýrsyn negizdep, oǵan  Bas hatshynyń tolyq qoldaýyn aldy. Baǵ­darlamanyń ózekti jibi retinde Qa­zaq­standaǵy saıası bılikke belsendi túrde keńestik, ıaǵnı taptyq sıpat berý, ony «baılardyń», ıaǵnı, alash­or­dashylardyń yqpalynan arshyp alý, osy maqsatta jergilikti oryndarda partııalyq ıacheıkalardyń rólin kúrt arttyrý sııaqty máseleler qoıyldy. Bul shyn máninde Qazaqstandaǵy bılik júıesiniń  budan bylaıǵy kezeń­de­gi saıası mazmuny jónindegi másele­niń jańa sıpat alýy edi. Basqasha aıt­qanda, Goloshekın sııaqty ult má­se­lesinde múldem saýatsyz basshy ar­qy­ly kommýnıstik basshylyq Qazaq­standaǵy bılik júıesiniń mazmundyq turǵydan jalpy ulttyq sıpat emes, taptyq sıpat alýǵa tıis ekendigin ashyq bildirýi bolatyn. Sonymen birge, osy arada mynadaı bir jaǵdaıǵa kóńil aýdarmasqa laj joq. О́zin «taza» taptyq mazmundaǵy bılik retinde kórsetýge tyrysqan keńestik júıe, shyn máninde osy mezgilden bastap-aq taptyq sıpatpen qatar shovınıstik, ıaǵnı orystyq sıpattardy ózara úı­les­tire alyp júrgen gıbrıdtik memlekettik júıe bolǵandyǵyn aıtqan jón. Qazaqstanda onyń bul ereksheligi ekonomıka, qonystandyrý, kadr já­ne til sııaqty salalardaǵy ustanym­darynan anyq kórinis tapty. Goloshekın bılikke kelgen ýaqyt­tan bastap-aq memlekettik bıliktiń ál­eý­met­tik mazmunyna baılanysty ult­tyq basqarýshy toptyń da ózara qarsy eki ustanymǵa bólinip ketkendigi baı­qaldy. Keńestik memlekettik avtono­mııa­ǵa jal­py­ulttyq sıpat, maz­mun berýge kúsh salýshy  birinshi top Goloshekın usyn­ǵan baǵdarlamany qa­zaq aýylynda ja­sandy túrde «azamat soǵysyn» týdyrý áreketi retinde ba­ǵalady. Al, kelesi ekinshi ustanym­da­ǵy basshy qyzmet­kerler Qazaqstan­daǵy jaǵdaıǵa stalındik ortalyqtyń kózimen qarap, mun­da da basymdylyq ishki Reseı gýber­nııalaryndaǵydaı taptyq máselelerdi sheshýge berilgenin jón sanady. Ýaqyt Smaǵul Sádýaqasov basta­ǵan birinshi toptyń boljamynyń du­rys ekendigin kórsetti. 20-shy jyl­dar­dyń sońyna qaraı jańa bıliktiń ekono­mıkalyq jáne áleýmettik saıasa­tyna qarsylyq tanytqan bas kóte­rýler búkil qazaq dalasynda óris al­dy. Qarýly qarsylyq sonymen bir mezgilde aýqattylar men ortasha­lar­dyń negizgi baılyqtary – maldaryn jappaı aıaýsyz qyryp salýǵa nemese kórshi elderge qonys aýdarýǵa ulasty. Qazaq dalasynda mal basy kúrt kemip ketti. Bul eshqandaı da asyra aıtýsyz naǵyz «azamattyq soǵystyń» kórinisi edi. Sonymen, Goloshekın kelgen mezgilden bastap Qazaqstandaǵy memle­ket­tiliktiń mazmunyn anyqtaýǵa baı­la­nys­ty eges joǵaryda atalǵan eki toptyń arasynda órbidi. Goloshekın óz tara­py­nan qazaq basqarýshy toby arasyndaǵy ymyrasyz kúrestiń túpki tamyry men shynaıy mazmunyn túrli aıla-ádister arqyly múmkin bolǵan­sha tereńirek ja­syrýǵa tyrysty. Any­ǵyraq aıtqanda, alǵashqy toptyń endi qalyptasa bas­ta­ǵan memlekettik bılikke ulttyq mazmun berý áreketin moıyndaýǵa qarsylyq ta­nytty. On­yń mundaı ustanymy orta­lyqtyń saıası baǵytyna sáıkes keletin edi. Son­dyqtan da Goloshekın joǵa­ryda atal­ǵan eki toptyń arasyndaǵy kúresti qazaq qoǵamy ishinde burynnan kele jatqan «topshyldyq derti» esebinde kórsetýge tyrysty. Kezinde T.Rys­qu­lov Qazaqstan basshysynyń bul qıturqy áreketine «goloshekın ádisi» degen at berip, onyń astarynda «shınalarmen» qorqytyp kez-kelgen ózara syn­dy qyspaqqa alý, «sol arqyly partııa uıymynyń nazaryn sońǵy jyl­dary Qazaqstandaǵy sosıalıstik qu­ry­lys múddesine ushan-teńiz zııa­nyn tıgizgen qatelikterdiń túp-tamy­ryn ashýdan basqa jaqqa aýdaryp jiberý» maqsaty jatqandyǵyn dál ba­syp kórsetken edi. Mine, osy turǵydan kelgende S.Sá­­dýaqasov usynǵan saıası ustanym  sol tarıhı mezgilde máskeýlik Orta­lyqtyń Qazaqstanda ornyqtyrýǵa bet alǵan bılik júıesine balama memlekettik bas­qa­rý tártibi bolatyn. Bul sońǵy usta­nym­nyń negizinde Á.Bó­keıhanov bastaǵan alǵashqy býyn ult zııalylarynyń, son­daı-aq S.Sádýa­qa­sov, T.Rysqulov jáne J.Myńbaev bas­taǵan kelesi ekinshi bý­yn qaırat­ker­lerdiń memlekettilikke baılanys­ty qazaq qoǵamynyń tereń de túp­ki­likti suranystaryna úılesimdi teo­rııalyq tujyrymdary jatty. Memlekettik apparatty jergiliktendirý neni bildiredi? Keńestik ıdeo­lo­gııalyq apparat S.Sádýaqasov pen onyń ıdeıalas serikterin «Qazaqstan – qazaq­tar úshin» ustanymdaǵylar nemese qa­zaq qoǵamynyń saýattylyq deńgeıimen jáne maman kadrlardyń jetimsizdigin esepke almastan tez arada «partııalyq jáne keńestik apparatty tek qazaq ul­ty­nyń paıdasyna sáıkestendirip» qa­zaq­tan­dyrýdy talap etýshi top retinde kórsetýge tyrysty. Al, shyn máninde S.Sádýaqasov joǵarǵy basshylyq ara­synda jergiliktendirý saıasatynyń ishki mazmunyn tereń túsingen qaıratker bo­latyn. Ol О́lkelik partııa komıtetiniń bıýro májilisinde: «Eger búkil apparat tek qazaqtardan ǵana tursa, biz osyny jergiliktendirý dep moıyndaı alamyz ba? Qyzmettes adamdar bul jergiliktendirý emes dep aıtyp júr. Men de olarmen  kelisemin. Jaraıdy, apparatta tek qazaqtar ǵana otyr delik, al eger olar sol apparatty qalyń buqaraǵa qyzmetke qoıýda túk bitire almasa, ondaı jergiliktendirýden ne paıda?» dep kórsetti. Al baspasózde jarııalanǵan maqala­syn­da: «Prosentter máseleniń túıini emes, biraq olardy da umytýǵa bolmaıdy. Turǵyndardyń 90 prosenti qazaqtardan turatyn úıezderdegi mekemelerdiń orys tilinde qyzmet etýi qandaı prınsıpterge saı keler eken?» – deıdi. Eski patshalyq otarlaýshy apparat­tyń jumysyn jaqsy biletin S. Sá­dýaqasov onyń halyqty túrli qasıeti­nen, salt-dástúrinen aıyryp, boıynda quldyq minezdiń tamyr jaıýyna jaǵdaı týǵyzǵanyn tereń túsinip, jańa memlekettik bıliktiń negizgi mindeti – ha­lyq­ty rýhanı quldyqtan qutqarý, eńbekshi buqaranyń tek taptyq qana emes, so­nymen birge, ulttyq múddesin de qorǵaı alatyndyǵyn sóz júzinde emes, is jú­zinde de dáleldeýin talap etti. Osy oıdy aıta kelip ol «Eńbekshi qazaqta» jarııa­laǵan maqalasynda naqty mysal­ǵa súıe­nip, tómendegideı tujyrym ja­sady: «Mysal úshin mynandaı bir sóz aıtaıyq: qazaq bazarǵa satýǵa sıyryn alyp keldi. Raspıska qazaqsha jazylǵan. Ony  qazaq­sha bilmeıtin mılısııa durys dep tap­pady. Alǵan raspıskany oryssha jazyp ákel dedi. Jaı qaraǵanda, bul, árıne, usaq nárse. Ulttyq psıhologııa jaǵynan teksersek, bul – úlken jumys. Qazaqsha jazylǵan raspıska jarama­ǵan­nan keıin ana qazaqtyń júreginde óz ultynyń kim ekendigi seziledi. Onyń kózine qazaqtyń jumysynyń bári oryn­syz, osal sekildi bop kórinetin bolady. Ol óziniń kúshine senbeýge aınalady. Oǵan basqa ulttyń aldynda jasqan­shaq­tyq paıda bolady, óz jerinde keýdesi kóterilip, aıaǵyn alshań basyp júre al­maıdy».(«Eńbekshi qazaq», 1927, aqpannyń 16-y). S.Sádýaqasov memlekettik apparat­ty qazaqtandyrýdy batyl qoıyp, ol prosestiń pármendi túrde júrýi úshin kúres júrgizgende, onyń qarsylastary oılaǵandaı, arzan bir kúndik, tar tap­tyq nemese pendeshilik maqsattardy kóz­degen emes. Redaktor qyzmetine bekitile salysymen «Eńbekshi qazaqtyń» ózi qol qoıǵan sanynda jarııalaǵan «Oıla­natyn ýaqyt jetti» atty bas maqalada: «...Qazaq tilin iske asyrǵandaǵy bizdiń maqsat: qazaqtyń bir-eki oqyǵanyn «tó­re» qylý, olarǵa aqsha tabý emes. Mekemede otyrǵan qazaq aýylda jatqan qara sharýamen qazaqsha baılanyssyn. Aýyl­dan bireý qalaǵa kelse, qara qazaq óz tilinde aryz etip, óz tilinde joǵyn joq­tap alatyn bolsyn. Bul syqyldy je­ńil­dikter bizdiń «qazaqtandyrylǵan» me­kemelerimizdiń qolynan ábden keletin bolsyn. Osy kúngi biz biletin mekemeler buny istep otyrǵan joq...» – dep jazdy («Eńbekshi qazaq», 1925, qańtardyń 8-i). Bul dálelsiz aıtylǵan sóz emes, onyń negizinde respýblıka jaǵdaıynan keń jáne tereń habardar qaıratkerdiń ábden kózi jetken tujyrymy jatty. Joǵaryda aıtylǵandaı Goloshekın Qazaqstanǵa kelgende S.Sádýaqasov  Ha­lyq aǵartý komıssary jáne «Eńbekshi qazaqtyń» jaýapty redaktory qyzmet­te­rin qatar atqaryp júrdi. Halyq aǵar­tý komıssarıaty bul kezde respýblı­ka­daǵy eń iri komıssarıattardyń biri bo­latyn. Oǵan oqý oryndary túgeldeı, teatr jáne óner, ǵylym men baspa qa­rady. Respýblıka ómirinde bul komıssa­rıattyń róliniń joǵary bolýy, sondaı-aq onyń jergilikti qazaq halqynyń kún­delikti tynys-tirshiligimen tyǵyz baı­lanysta bolýynda edi. Mine, osy tur­ǵydan alǵanda, budan buryn A. Baıtur­synov, A. Kenjın sııaqty belgili qaı­rat­kerler istegen Oqý-aǵartý halkomy qyzmetine S.Sádýaqasovtyń kelýi de, árıne, kezdeısoq emes-tin. Týra sol tarıhı kezeńde Qazaqstandaǵy oqý-aǵartý júıesiniń eń ózekti máselelerin, damý úrdisterin jaqsy biletin jáne qoǵam­dyq suranysqa sáıkes týra sheshimder qabyldaı alýǵa daıar basqa qaı­ratkerdi tabý qıyn edi. О́ziniń halkom­dyq qyz­metinde S.Sádýaqasovtyń eki máselege asa úlken nazar aýdarǵan­dy­ǵyn baı­qaýǵa bolady. Olar jańa ta­lapqa saı muǵalim kadrlaryn qalyptas­ty­rý jáne qazaq mektepterin oqýlyq­tar, oqý quraldarymen qamtamasyz etý edi. Oqý-aǵartý halkomynyń sol tarıhı kezeń­degi qazaq mektebiniń ózek­jar­dy máse­le­leri týraly, muǵalimderdiń negizgi mindetterine baılanysty paı­ym­daýla­ryn onyń «Eńbekshi qazaqta»  (1926, aq­pannyń 6-y) jarııalaǵan «Oqý isiniń kemshilikteri, olarǵa qarsy sharalar» atty maqalasynan aıqyn ańǵarýǵa bo­lady. Onda komıssar: «Mektepti tú­zeıtin muǵalim. Muǵalim mekteptiń us­ta­sy. Mektepti buzatyn da muǵalim. Ba­lyq basynan shirıdi. Muǵalim jolynan taımaı, mektep buzylmaıdy. Muǵalim degen qadirli at. Muǵalim qadirli bol­ǵan­da ǵana mektep kórkeıedi. Jurt mu­ǵalimdi tanymasa, ony syılamasa, mektep te jóndelmeıdi», – dep kórsetip, odan ári qazaq muǵalimderi arasynda oryn alyp otyrǵan kemshilikterdi úlken janashyrlyqpen baıandaıdy. Olar jurt­­ty da, ókimetti de aldaıtyn jalǵan muǵalimdik, ákimshildik, atqaminerlik. Aý­­yldaǵy muǵalim azamattardyń «na­ǵyz úlken isti, naǵyz kerekti isti du­rys­tap qolǵa alýdyń ornyna kóbiniń «ákim­shiliktiń sońynda dalaqtap shaýyp» júr­genin, al osy sıpattaǵylardan: «Mı­lı­­sııaǵa bastyq bolasyń ba, muǵalim bo­lasyń ba?» dese... aldymen «mılısııany tańdaıtyndyǵyn» aıtyp, ókinish bildiredi. Bul oqý-aǵartý halyq komıssary ta­rapynan der ýaǵynda aıtylǵan oryn­dy syn bolatyn. Biraq, S.Sádýaqasov­tyń  opponentteri halkom pikirinen bas­qa astar izdedi, ony sovet mektebin, sovet muǵalimin muqatý, kemsitý maqsa­tyn­da aıtylǵan syn esebinde baǵalady. Goloshekınge onyń serikterine maqala maz­­munyn osy turǵydan jetkizýge tyrysty. Tarıhı shyndyq sondaı, 20-30-shy jyldary qazaq mektepteri men peda­go­gıkalyq oqý oryndarynda aınalymǵa tús­ken oqýlyqtar men oqý quraldary­nyń avtorlary negizinen partııada joq, kezinde ult-azattyq qozǵalysqa belsendi at salysqan ult zııalylary bola­tyn. Olar­dyń qatarynda A.Baıtur­sy­nov, M.Dý­latov, H.Dosmuhamedov, J.Aı­ma­ýy­tov, K. Kemeńgerov, Á. Bókeı­hanov, E. Omarov, M.Áýezov, J.Tileýlın, M.Jol­dybaev, T.Shonanov, M.Jumabaev jáne basqa kóp­tegen ǵalym, jazýshylar bar edi. Oqý-aǵartý halkomynyń jumysyn qaraǵan ólkelik partııa komıtetiniń bıý­ro­synda qazaq tilindegi oqýlyqtardy oqý-aǵartý komıssarıaty tek alashtyq zııalylarǵa jazdyrýda degen pikirge jaýap bergen S.Sádýaqasov: «Oqýlyqtar má­selesi jóninde men az aıtyp kele jatqan joqpyn. Bizdiń qazaq mektepterin bas­qa­rýymyz jáne onyń isin jos­par­laýymyz qanshalyqty durys bolǵa­nymen, eger olardy jetkilikti dárejede qazaq tilinde jazylǵan oqýlyqtarmen qamtamasyz ete almasaq, jasaǵan áreke­timizden eshteme de shyqpaıdy. Oqýlyq jazý isine biz partııada joq birneshe zııalylardy tarttyq, al olar jaqsy-jamandy biraz oqýlyqtar jaryqqa shyǵardy. Al bul iske  tartqan kommýnıster ne bitirdi? Shynyn aıtý kerek, oqýlyq jazý óte beınetti, aýyr, erekshe jumys, bizde kommýnısterdiń ondaı jumysqa qulqy joq. Al eger oǵan iri qyzmetkerdi jumsasaq, olar katorgaǵa jer aýdarylǵandaı kúıge túsedi... Baıtursynovtyń oqýlyqtary qanshama jaramsyz degenimen, bizde qazir olar­dyń ózi de jetpeı otyr. Osy tur­ǵy­dan al­ǵan­da, árbir jınalystarda, árbir kó­she bu­rylystarynda partııada joq zııa­­ly­la­rymyzdy ǵaıbattaýdy doǵara­tyn ýa­qyt jetti. Olar jazǵan oqý­lyq­tardy sal­dar­ly talqydan ótkizip syn jazý qajet. Bizde ol joq, tek bári de jaman degen qurǵaq sóz ǵana bar. Men eskini aýystyra alatyn jańa eshteme bermeı turyp, bardy jamandaı berýdi negizsiz qysyr synǵa jatqyzamyn», – depti taısalmaı. Joǵary bıliktegi kommýnıster alash atynan alty qyrdy aınalyp qashyp júr­gende Halyq komıssary S.Sádýa­qas­ov shyǵarmashylyqtaǵy alashtyq zııaly­lar­ǵa qarjylaı túrli qoldaýlar jasap oty­rýdy óz baqylaýynda ustady. Máselen, 1926 jyly M.Áýezov «Qara­kóz» dramasy úshin shamamen eki myń, J.Aımaýytov «Shernııaz» dramasy úsh­in bir myń rýbl syılyq aldy. A.Qu­nan­baev pen S.To­raıǵyrovtyń shyǵar­ma­laryn jınap, qu­rastyrýǵa arnaıy qarjy bólindi. J.Aımaýytov 1926 jyl­dyń 6-7 aıy kó­le­minde jazǵan shy­ǵar­malary úshin on myń rýbl kóle­minde qalamaqy aldy. S.Sádýaqasovtyń bul kezeńde qo­ǵam, ásirese, muǵalimder arasyndaǵy bedeli óte joǵary bolǵandyǵy baıqalady. Ony mynadaı faktiler qýattaı túsedi. 1926 jyly aqpanda ol mınıstrlik jáne bas redaktorlyq qyzmetten bosatýyn ótinip aryz jazady. Bul jaǵdaı Qaz­ól­kekom bıýrosynda qyzý aıtys týdyryp, onyń aryzy qanaǵattandyrylmaıdy. Mine, sol talqylaýdy qorytqan F.Goloshekın: «Bizge kópshilik ne aıtady. Biz barlyq gazetter arqyly nemese árbir aýyldy aralap júrip Sádýaqasovtyń ózi ketti dep sendire almaımyz ǵoı. Joq, bul Siz úshin de, bizdiń kóp­shi­ligimiz úshin de paıdasyz bolmaq», – degen tujyrymdy aıtady. Degenmen, Goloshekın bastaǵan res­pýb­lıkalyq basshylyqtaǵy qarsylas­tary S.Sádýaqasovqa zaman suranysyna laıyq saıası ustanymyn erkin ótkizýge múmkindik bergen joq. Onyń joǵary bıliktegi qyzmeti aýyr arpalysta bol­dy. 1927 jyly 25-26 aqpan kúnderi Qy­zylordada muǵalimderdiń respýblı­ka­lyq birinshi sezi bolyp ótti. F.Goloshekın men onyń serikteri sezdi daıarlaý isin basqarǵan Oqý-aǵartý komıs­sa­ry S.Sádýaqasovqa sezdi ashyp jáne ony júrgizý múmkindiginen aıyrdy. Sez­diń alǵashqy kúni keshinde úıine or­alǵan ol Máskeýdegi zaıyby Lıza Álı­hanqyzyna joldaǵan hatynda: «Men jańa ǵana muǵalimder sezinen keldim. Biz ony búgin bastadyq. Sezdi oqý-aǵar­tý qyzmetkerleri odaǵynyń tóraǵa­sy retinde Baıdildın ashty, úkimet múshesi bolǵandyǵymnan ondaı mindetti atqarý maǵan jónsiz eken, muǵalimder sezi tym qazynalyq sıpat alyp ketpek eken. Men qarsylyq kórsetkenim joq, óıtkeni onyń paıdasyzdyǵyn baıqa­dym. Biraq, onyń esesine sezdiń maǵan degen qatynasy tereń tolǵanysqa túsir­di. Minberge quttyqtaý sózben shyqqa­nymda delegattar birneshe mınýt boıy qurmetin kórsetip qol soǵyp turyp aldy. Eshkimge de (arasynda Goloshekın men Nurmaqov ta bar!) delegattar mun­daı qatynasyn bildirgen joq. Ovasııa! Men moraldyq turǵydan barlyq júz paıyzǵa qanaǵattandym, endi mine, keshegi sezdi ashpaısyń degen habardy estigen kúıden búgin múldem basqa kóńil qoshynda otyr­myn», – dep jazdy. Bul, árıne, qoǵamnyń ózi týraly jaǵymdy pi­kirin bárinen de joǵary qoıǵan kúres­ker tulǵanyń atqar­ǵan qyzmetinen kishkene de bolsa lázzat tapqandyǵynyń kórinisi bolatyn. Redaktor Buǵan deıin Ombydaǵy «Kedeı daýy­sy» jáne Orynbordan shyǵyp turǵan jastar gazeti «Eńbekshi jastar» gazetterin shyǵarýǵa atsalysqan S.Sádýa­qa­sovty Qazaq ólkelik partııa komıteti res­pýb­lı­kalyq «Eńbekshi qazaq» gazeti­niń jaýapty redaktory qyzmetine bekitedi. «Eńbekshi qazaq» gazetiniń 1925 jylǵy 8 qańtar­daǵy №274 sany onyń qolymen shyqty. Qujattardyń kórsetýine qaraǵanda gazettiń bedeli bul ýaqytqa deıin joǵa­ry bolmaǵan. Tartymsyzdyǵynan onyń tı­ra­jy barǵan saıyn tómendeı túsken. Son­dyqtan da basshy oryndar oǵan jazylýǵa mindetteý ádisine kóshken. S.Sádýaqasov kelgen bette respýblıkalyq ortalyq gazetti qalyń buqaranyń únine jáne onyń belsendi qoǵamdyq sana­sy­nyń qalyp­ta­sýyna pármendi yqpal jasaı alatyn qýatty quralǵa aınaldyrýǵa tyrysty. 17 aqpannan (№ 290) bastap gazet «eńbekshil» emes, «eńbekshi» atala bastady jáne birinshi kezekte gazet av­tor­larynyń qura­myna kóńil aýdaryl­dy. Osyǵan oraı, kezinde S.Sádýaqasov «Eńbekshi qazaq» betinde negizinen «ult­shyl» partııada joq ıntellıgensııaǵa or­yn berip, taptyq pozısııasy anyq, kommýnıst avtorlarǵa jol bermeýge tyrysty degen pikirdiń jala ekendigin atap aıtqan jón. Smaǵul aǵamyz redak­torlyq jasaǵan mezgildegi «Eńbekshi qa­zaq» betterinen jańa bılikke syn kóz­ben qaraǵan M.Áýezov pen J.Aımaýy­tovtyń, jańa qoǵamnyń kórigin qyzdy­rý­shylar S.Seıfýllın men S.Mu­qa­­nov­tyń, ádebıet pen ónerdegi «aý­yt­qý­shy­lyqqa» qarsy kúres júrgizgen Á.Baıdildın men Ǵ.Toǵjanovtyń maqala­lary men shyǵarmalaryn kezdestirýge bo­la­­tyn edi. Anyǵyraq aıtqanda, S.Sá­dýa­qasov baspasóz betindegi kóp pikirlikti qol­daý­shy jáne ony iske asyrýshy da bolatyn. Jaýapty redaktor gazettiń negizgi av­torlarynyń birine aınaldy, onyń qa­lamynan týǵan bas maqalalar sol tus­taǵy qazaq qoǵamynyń eń ózekti máse­lelerin kóterip, gazettiń baǵytyn an­yqtap otyr­dy. Degenmen, redaktordyń tym ótkir ma­qalalary onyń joǵary bıliktegi opponentterine unaı qoıǵan joq. Goloshekın men onyń serikterin qalybynan shyǵar­ǵan «Torǵaı isi» bol­dy. «Eńbekshi qazaq» gazeti 1926 jyly 15-26 naýryz araly­ǵynda «Astanadaǵy sotta» aıdarymen Qyzyl­or­dada ótip jat­qan sot prosesinen oqyrman­darǵa úz­diksiz habar berip turdy. S.Sádýa­qasov sot prosesiniń negizinde saıası múd­deler qaıshylyǵy jatqandyǵyn, ár­ı­ne, jaqsy bildi. Sotqa tartylǵan adam­dardyń báriniń birdeı kináli emestigin de túsindi. «Torǵaı isi» ony uıymdastyrý­shy­lar oılaǵandaı aıaqtalmaǵandyǵy má­lim. Negizgi aıypkerlerdiń biri jazý­shy Jú­sipbek Aımaýytovqa taǵylǵan qyl­mys orynsyz dep tabylyp, aq­ta­lyp shyq­ty. Artynsha ol Oqý-aǵartý ko­mıs­sarıa­tynyń uıǵarymymen Shym­­kent­tegi qazaq pedagogıkalyq tehnıký­my­na dırektor­lyq qyzmetke jiberildi. S.Sádýaqasov redaktor retinde «Eń­bekshi qazaqta» ádebı shyǵarma­lardan kór­­­kemdik sapasy joǵary dú­nıeler basylýǵa tıis dep sanady. Ol jalpy ádebıettegi jalań uranshyl­dyq­qa, tar tap­shyl­dyq­qa úzildi-kesil­di qarsy shyqty. «Bizdiń tapshyl aq­yndarymyzdyń jazǵanynan aıqaıy kóp», dep, S.Seıfýllın men S.Muqa­novtyń tvorchestvosyn ashyq synǵa aldy, kemshilikterin kórsetti. Partııada joq ıntellıgensııanyń «yq­palynda» bolýy, saıası «ustamdy emes», «partııalyq baǵytqa qarsy ma­qala, feleton, óleńderdi jarııa­la­ýy», «ólkelik komıtet dırektıva­la­ryn oryn­daýdaǵy uq­yp­syzdyǵy», «qaı­­sybir jol­das­tardyń materıal­da­ryn negizsiz baspaı ustaýy», mine osy sııaqty «kemshilikter» redaktor úshin, árıne izsiz ótken joq. 1926 jyly 18 sáýirde Qazaq ólke­lik partııa komıte­tiniń bıýrosy «Eńbek­shi qazaq­tyń» red­kol­legııasy týraly másele qarap S.Sá­dýaqasovty  redaktor­lyq qyz­met­ten bo­satyp, onyń ornyna ja­ýapty redaktor jáne ólkelik komı­tettiń bas­pasóz bóli­miniń meńgerýshisi qyz­metine T.Rys­qu­lovty bekitti. *  *  * 1926 jyly 12-14 qarasha araly­ǵyn­da, ıaǵnı Máskeýde ótken Búkil­re­seılik Ortalyq Atqarý Komıtetiniń ses­sııasy júrgen kúnderi resmı máji­listerden soń T. Rysqulovtyń bas­qa­rýymen BOAK músheleri jáne orta­lyq­ta jumysta júrgen qazaq qyzmet­kerleriniń qatysýymen bıresmı keńes ótedi. Negizgi baıandamany BOAK ja­ýap­ty hatshysynyń orynbasary S. As­fendııarov jasaıdy. Qazaqstannan oǵan atalǵan kisilerden basqa S. Qo­janov, J. Myńbaev, J. Sultanbekov qatysyp (barlyǵy 11 adam), sóz sóı­leıdi. Keńeste sóılegen sheshender eger qysqarta aıtsaq, sózderin jańa bıliktiń jańa otarshyldyq (neokolonııalızm) saıasatyn synaýǵa arnaıdy. Keńestiń izin ala barlyq ulttyq respýblıkalarda onda jasalǵan tujy­rymdar talqyǵa túsip, resmı baǵasyn aldy. Qazaqstanda ótken talqylaýda Goloshekın Máskeýdegi «nasıonal­dar­dyń» keńesine qatynasqan qazaq qaı­ratker­leriniń esimderin «tozyǵy jetken kó­semder», «býrjýazııalyq ıntellıgensııa», «alashordalyq ıdeologtar», «ha­lyq­tan tamyryn úzgen ele­ment­ter» sııaqty teńeýlermen qatar atap, olardy shamasy kelgenshe qaralap baqty. – Qoryta aıtqanda, revolıýsııalyq ózgeristerge deıin Á.Bókeıhanov bas­taǵan alǵashqy býyn zııalylar qoıǵan máseleler keńestik bılik ornaǵannan keıin de synaptaı buzylyp, qardaı erip ketken joq-tyn. Olaı bolsa T.Rysqulov, J.Myńbaev, S.Qojanov, S.Sádýaqasov sııaqty qaıratkerlerdiń ómirge kelip, ulttyq múddeni jalaý etip, saıası kúreske aralasýy qoǵam­dyq talaptan týǵan tabıǵı qubylys bolatyn. Goloshekın men onyń serikteri bul qubylystyń da túp tamyryna tereńdeı bara qoıǵan joq, olaı etý kóp kúshti, tózimdilikti, ýaqytty talap etetindigi belgili. Sondyqtan da olar «eń tóte jáne jeńil» joldy tańdap aldy, al ulttyq erkindik pen teńdik má­selesin taǵy da qoıǵan ulttyq ın­tellıgensııanyń kelesi, jańa býynyn «alashordashylar» dep jarııalady. 1926 jylǵy qarasha plenýmynda ja­saǵan baıandamasynda Goloshekın «alash­­ordalyqtardyń eki býynyn» anyqtap, olarǵa mynadaı baǵa berdi: «Alash­or­dalyqtar týraly aıtqanda biz shatysyp júrmiz. Alashordalyqtardyń eki túri bar – eski basshylary jáne alashorda­lyqtardyń jańa býyny. Bulardyń óz­ara úlken aıyrmashylyǵy bar. Eger biz eski tártiptegi alashordalyqtardy al­saq, maǵan olardyń ótkende birdemesi bolǵandaı kórinedi. Olar ótken ýaqytta, qazaq jaǵdaıynda, qazaq bolmysynda revolıýsıoner, býrjýazııalyq revolıýsıonerler boldy. Al jastarda ol joq, olarda ashý-yza basym, olar keńestik bılikpen kúreste eseıdi». Áńgimeniń kim týraly bolyp otyr­ǵanyn túsingen S.Sádýaqasov osy ple­nýmda sóılegen sózinde: «Men osy minbeden alashorda ıdeologııasymen ortaq eshteńem de joq ekendigin má­limdeımin, óıtkeni men kommýnıspin. Bizdiń sory­myzǵa qaraı alash usta­ny­myna jaqyn jaǵdaılar isimizden, keıde sózimizden sezilip jatsa, onda olar­dy týdyrǵan qıyndyqtardy jeńýi úshin ósip jetilýimiz kerek qoı», – dep kórsetip, odan ári Oqý-aǵartý halyq komıssarıaty partııada joq ıntellıgentter kóp shoǵyr­lanǵan mekeme, sondyqtan da qyzmet babyna qaraı ol ıntellıgensııany ju­mysqa tartýǵa baılanysty boı kór­setken tar kommýnıstik tákapparlyqpen kúresýdi alash­ordalyq áreket esebinde baǵalaý qa­telik ekendigin aıtty. 1927 jyly aqpanda S.Sádýaqasov ólkelik komıtet bıýrosyna ózin aýyl mektebine oqýlyqtar men kitapshalar daıarlaý úshin birneshe aıǵa respýblıka mekemelerindegi jumystan bosatýdy ótingen aryz beredi. О́lkelik komı­tet­tiń bıýrosy 1927 jylǵy 9 naýryzdaǵy otyrysynda S.Sádýaqasovtyń aryzyn qarap qanaǵattandyryp, úgit jáne nasıhat bólimine Oqý-aǵartý komıssarıa­ty­men birge jazylmaqshy oqýlyqtar men kitapshalardyń josparyn daıarlap sek­re­tarıatqa ótkizýdi tapsyrady. Al bıý­ronyń sol jylǵy 4 sáýirindegi máji­lisinde basqa da halyq komıssa­rıaty­men birge Oqý-aǵartý komıssarıatynyń kollegııa quramy bekitildi. Onyń qura­mynda S.Sádýaqasov joq edi. Bul is jóninde onyń qyzmetten birjola alas­tatylǵandyǵynyń kórinisi bolatyn.   «Men «Kishi Oktıabrge» qarsymyn», degen Alash arysynyń qoǵamdyq qyz­me­tiniń eki kezeńi osylaı aıaqtalyp edi. Mámbet QOIGELDIEV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.ALMATY. Sýrette: «Eńbekshi qazaq» gazeti fotosýret basýdy 1925 jylǵy 23 qa­rashada bastapty. Sol kúngi jarııa­lan­ǵan myna rásimde gazet basshysy Smaǵul Sádýaqasovty ortaǵa alyp túsken redaksııa ujymy beınelengen.