Basty maqsatymyz – agrarlyq ǵylymdy damytý

– deıdi S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Aqylbek Kúrishbaev Elimizdiń ekonomıkalyq, áleýmettik ómirinde aýyl sharýashylyǵynyń aıryqsha oryn alatyny barshaǵa belgili. Onyń damý deńgeıi eldiń, ásirese, azyq-túlik turǵysyndaǵy qaýipsizdigin anyqtaıdy. Al, aýyl sharýashylyǵynyń agrarlyq ǵylymsyz alǵa bas­paıtyny búgingi kúni aqıqatqa aınalyp otyr. Osy ózek­ti máseleler tóńireginde oı bólisý maqsatymen biz bú­gin bel­gili qoǵam qaı­rat­keri, S.Seıfýllın atyn­­d­aǵy Qazaq agro­teh­nı­ka­­­­­lyq ýnıver­sıteti­niń rek­to­­ry, professor Aqylbek KÚRIShBAEVTY áńgimege tarttyq. – Aqylbek Qajyǵululy, ózińiz bilesiz, qazirgi kúni azyq-túlik baǵasyn turaqtandyrý – mańyzdy máselelerdiń biri. Osy qıyndyqty sheshýde qandaı elderdiń tájirıbesine ıek artýǵa bolady? – Qazirgi kezde Úkimet tara­pynan jáne jergilikti at­qarý­shy bılik tarapynan bul má­sele boıynsha biraz ju­mys­tar atqarylyp jatyr. Biraq, ha­lyq­aralyq tájirıbege kóz sal­saq, damyǵan elderde byl­tyr­ǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha ınflıasııa 0,2-0,7 paıyz boldy. Bul kórsetkish bir jaǵynan sol elderdiń ekonomıkasynyń qýattylyǵyn kórsetse, ekinshi jaǵynan, bul memleketterde taýar­lardy tıimdi ótkizý júıe­si­n­iń jaqsy damyǵandyǵyn bildiredi. Osy oraıda bir mysal keltireıin. Fransııanyń astanasy Parıj qalasynyń janynda «Ranjıs» atty Úkimettiń tikeleı qoldaýymen qurylǵan úlken logıstıkalyq saýda ortalyǵy bar. Sol ortalyq fermerlerge qashan jáne qandaı baǵamen kókónis, jemis-jıdek ákelý týraly habar berip otyrady. Eýropa, Fransııa fermerleri ózderi óndirgen jemis-jıdek, azyq-túlik ónimderin eshqandaı deldalsyz óz baǵasymen tikeleı sol ortalyqqa jetkizedi. Sosyn ortalyq ónimderdi usaq bólikterge bólip meıramhanalarǵa, dúken­derge, saýda núktelerine jibe­redi. Sóıtip, osy júıeniń arqa­synda Parıjdiń jáne Parıj mańyndaǵy qalalardyń 4 mıl­lıon halqy arzan azyq-túlikpen qamtamasyz etiledi. Jaqynda Elbasymyz Ońtústik Qazaqstanda jáne basqa da oblystarda osyn­daı termınaldar ashý kerek­tigi jóninde tapsyrma berdi. Mysaly, bizdiń esebimiz boıyn­sha, ońtústik oblystardan As­ta­naǵa keletin qııar, qyzanaq sekil­di kókónisterdiń baǵasy tutyný­shylarǵa jetkenshe 3-5 ese ósedi. Osy máseleni sheshý úshin, meniń oıymsha, biz de Parıjdegi sııaqty termınaldar, logıstıkalyq orta­lyqtar ashýymyz kerek. Iаǵnı, arada deldaldar bolmaıdy... Al bizde qalaı? Bizde múlde basqasha. Taýar baǵasynyń qy­zy­ǵyn jemis-jıdekti mańdaı teri­men ósirgen fermerler emes, ortadaǵy alypsatarlar kórip otyr. Tipti, olar taýar óndirý­shilerdi naryqqa da kirgizbeıdi. Bizde bul qazir qalyptasqan qazy­myr júıege aınaldy. Mine, osy keleń­sizdikti jatpaı-turmaı joıýymyz kerek. – Aýyl sharýashylyǵyn damytý úshin ne isteýimiz kerek? Sala qanaty qaıtse jazylady? – Meniń oıymsha, dál qazir aýyl sharýashylyǵy salasyna eń keregi – ınvestısııa. Mysaly, Kanada aýylsharýashylyq sala­syna jyl saıyn 12 mlrd. AQSh dollarynyń ınvestısııasyn quıady. Bizdiń elde ol byltyr 600 mıllıon dollardan sál ǵana asty, ıaǵnı, kólemi – 20 ese tómen. Bıznes óz aqshasyn ákelý úshin salanyń tıimdiligine kóz jetkizý kerek. Mysaly, Avstralııanyń astyqty aımaqtarynda jaýyn-shashynnyń mólsheri bizge qaraǵanda eki ese az, biraq bıdaı ónimi – eki ese joǵary. Nege? О́ıt­keni, olarda qýańshy­lyq­qa beıim­delgen sorttar shyǵa­ryla­dy. Taǵy bir mysal keltirgim kele­di. Aıtalyq, bir sıyr Kana­dada jylyna orta eseppen 10 myń lıtr sút berse, bizde ári ket­kende 2900 lıtrden aspaıdy. Bul da ǵylymnyń damýy­na baı­lanysty. Memleketke qa­zir jańa tásilderdi biletin, ja­ńa fo­r­masııadaǵy genetıkter, mo­lekýlalyq bıologııany meń­­­­ger­gen ma­mandar kerek. Al biz­­de mun­­daı mamandar jetis­peıdi. Bizdiń basty maqsatymyz – aýyl sharýashylyǵy salasynyń irgetasy sanalatyn agrarlyq ǵylymdy damytý. О́kinishke qaraı, qazir agrarlyq ǵylym deńgeıi – óte tómen. Son­dyq­tan, bul ǵylymdy damyt­paıyn­sha kósegemiz kógermeıdi. Inno­vasııany biletin, ınnovasııany óndiriske endire alatyn kásibı mamandar daıarlaýymyz kerek. Qazirgi jaǵdaıǵa keletin bol­saq, bizdiń myna Soltústik Qa­­zaq­­stan oblysynyń selek­sıo­­­ner-ǵalymdary sortty baıa­ǵy eski, 1936 jyly shyqqan «býdan­dastyrý» tásili arqyly ja­saıdy. Sorttar áli kóz mól­sheri­men saralanady. Al, shetelde mamandar sortty genetı­kalyq deńgeıde shyǵarady. Sheteldik ǵalymdar Qazaq­stanǵa kelip, óndirisimizdi sa­raptap, ǵylymı-zertteý ıns­tı­týttarymen, joǵary oqý oryn­darymen tanysyp, my­nan­daı keńes aıtty: Sizder re­for­ma­ny kóp jasaısyzdar jáne tek qana basqarý júıesin ózgertýge tyrysasyzdar. Bul durys emes. Odan da ǵalymdarǵa tıisti ná­tıje shyǵarý úshin jaǵdaı ja­saý kerek, ıaǵnı ǵylymı-zertteý ýnıversıtetin qurý­lary­ńyz kerek, dedi. Jany bar sóz. Son­dyqtan, sheteldik ǵalym­dar­men jumys istep, olardyń táji­rıbesin úırenetin kez keldi. Osyǵan oraı biz AQSh, Eý­ropa memleketteriniń damy­ǵan agrarlyq ǵylym-bilim orda­laryn zerttedik. Agrarlyq-ın­no­vasııalyq ǵylymda dúnıe­júzi boıynsha birinshi oryn alatyn, álem moıyndaǵan áıgili ýnıversıtetti taptyq. Ol – AQSh-tyń Devıs qalasyndaǵy Kalı­fornııa ýnıversıteti. Kezin­de Kalıfornııa ýnıversıteti Chılıdiń, Malaızııanyń aýyl sharýashylyǵynyń ósýine úlken kómek kórsetti. Qazir Vetnam men Qytaı elderine kómektesý ústinde. Biz osydan eki jarym jyl buryn Kalıfornııa ýnıver­sıtetine usynys jasadyq. Olar bizdiń turaqty damyp kele jat­qan jas demokratııalyq mem­­le­­ketimizdi kórip, Elbasy­myz­­dyń júrgizip otyrǵan ishki já­ne syrtqy saıasatyna oń baǵa berip, kómek qolyn sozý­ǵa óz ke­lisimin berdi. AQSh-qa ózim baryp, kelisimshartqa qol qoı­­dym. Amerıkalyq árip­tes­teri­mizben birge ǵylymı-zertteý ýnı­versıtetiniń baǵdarlamasyn ázirledik. Sóıtip, olardyń ozyq tehnologııalaryn, úzdik bilim júıesin ózimizge engizemiz dep otyrmyz. – Olaı bolsa, ózińiz bas­qaryp otyrǵan S.Seıfýl­lın atyndaǵy Qazaq agroteh­nıkalyq ýnıversıteti aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń damýyna qandaı úles qospaq? Oqý orny osy baǵytta qandaı jumystar atqaryp jatyr? – Biz endigi jerde kadrlar­dy jańa tásilmen daıarlaýymyz ke­rek. Innovasııany biletin, óndiris­ke ınnovasııany engize alatyn jańa tolqyn, jańasha oılaı biletin mamandar qajet. Soǵan baı­lanysty biz qazir ǵylymı-zertteý ýnıversıtetin qurýǵa ki­ris­tik. Halyqaralyq tájirıbege sáıkes oqý ornynyń magıstrlik baǵdarlamasyn qaıta jasadyq. Ýnıversıtette kóptildi bilim berý isi jaqsy jolǵa qoıyldy, ıaǵnı, jastarymyz qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde bilim alyp jatyr. Aıtalyq, 2012-2013 oqý jylynda bakalavrıat pen magıstratýraǵa arnalǵan 8 oqytý baǵdarlamasynda bar bol­ǵany 153 adam oqysa, 2015-2016 oqý jylyna ol 48 oqytý baǵdarlamasyna deıin ósip, kóptildi baǵdarlama bo­ıyn­sha oqıtyn stýdentter sa­ny 974 adamǵa jetti. Qazir ýnı­­­versıtette 164 mamandyq kóp­tildi oqý baǵdarlamasyna kósh­ti. 2012 jyldan beri arnaıy baǵdarlama aıasynda bizdiń ýnı­versıtetimizge 105 shetel ǵaly­my kelip, dáris oqydy. Al oqy­­týshy-professorlarymyz AQSh, Sıngapýr, Malaızııa, Vengrııa elderinen kelgen fılolog maman­dardan jyl saıyn aǵylshyn tilinen dáris alýda. Taǵy bir úlken jańalyǵymyz – buryn bizdiń ýnıversıtette tájirıbeden ótý merzimi úsh-aq aı bolatyn. Úsh aıdyń ishinde bolashaq agronom nemese mal dárigeri ne úırenedi? Olar agrar­lyq úderisterdiń bárin óz kózimen kórýi kerek dep esep­teımin. Soǵan baılanysty qazir tájirıbe merzimin 7-8 aıǵa deıin uzarttyq. Damyǵan elderde solaı. Biz de sol dástúrdi qabyldadyq. 82 mamandyq boıynsha dýaldyq bilim berý júıesine aýystyq. Bul – bizdiń stýdentter energetıka, aýylsharýashylyq, tehnıkalyq, sáýlet óneri, ekonomıkalyq, t.b. mamandyqtar boıynsha tek aýdıtorııada emes, óndiris oryndaryna baryp ta sabaq alady degen sóz. Oqytýshylarymyzdy Devıstegi Kalıfornııa ýnıversıtetine jiberdik. Olar jańa tásilderdi, jańa bilim berý baǵdarlamasyn úırenip kelgen soń, ony ózimizge engizedi. Sońǵy 3 jyl ishinde 60 oqytýshymyz «Bolashaq» baǵ­dar­lamasy sheńberinde shetelge baryp bilim alyp keldi. Olar – bizdiń ýnıversıtetimizdiń bola­shaǵy. Eger osy jarqyn joldan aınymasaq, buıyrsa, 5 jyl ishinde jaqsy mamandar daıarlap shyǵatyn múmkindigimiz bolady. Elbasy árqashan: «Velosıped oılap tabýdyń qajeti joq, shetelde onyń bári jasalǵan. Tek sony bizge ákelip, beıimdeý kerek», deıdi. Joǵaryda aıtqandaı, biz ózimizdiń alǵashqy seriktesimiz – aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha mańdaıaldy, álemdegi eń úzdik Devıstegi Kalıfornııa ýnıversıtetimen ári qaraı da tyǵyz qarym-qatynasta birlesip jumys isteımiz. – О́zińiz qalaı oılaısyz, jańa tehnologııalardy meń­gerip, ekonomıkamyzǵa engizý úshin qansha ýaqyt qajet? Jastardy shetelge jibergendi qashan qoıamyz? Sol ozyq teh­nologııalar men bilimdi ózi­mizge qashan engizip, qashan qol­danamyz? – Sheteldik áriptes-ǵalym­dardyń aıtýynsha, Chılı, Sın­gapýr, Malaızııa elderi kezinde aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha tym kenjelep, bizden de keıin qalǵan memleketter bolypty. Sol elderdiń qazir qandaı deńgeıge jetkenin bar­lyǵymyz bilemiz. Osy mem­leketterge, myna Qytaıǵa da sol Devıstegi Kalıfornııa ýnıver­sıteti kómektesip, ǵylymı-zert­teý ýnıversıtetterin qurys­qan. Olardyń qazir qandaı mamandar shyǵaryp otyrǵany barshaǵa aıan. Sondyqtan, bul jumysty bastaýymyz qajet. Endi tek osyǵan tıisti qarajat qarastyryp, kóńil bólýimiz kerek. Eger osy baǵytpen júrsek, onyń tabysty bolaryna eshqandaı kúmánimiz joq, bolashaqta biz de osy deńgeıge jetemiz. – Aıtqanyńyz kelsin. Áńgi­meńizge rahmet.  Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». Astana.