Arman alǵa jeteleıdi

Adamzat balasynyń sanasynda «Arman alǵa jeteleıdi» degen jaqsy túsinik bar. Jańa jyldyń basy, dálirek aıtqanda, 2016 jyldyń 6 qańtarynda Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasy Qazaq eliniń HHI ǵasyrdyń ortasynda álemdegi eń damyǵan 30 memlekettiń qataryna qosylýymyzdy jedeldete túskendeı áser berdi. Nesheme zamandar boıy táýelsizdikti ańsap tolǵaǵan aqyn-jyraýlarymyz ben keshegi Alash qaıratkerleriniń asyl armany shırek ǵasyr buryn ǵana júzege asty. Uly Dala eli dep atalǵan jańa Qazaqstannyń «Máńgilik El» jalpyulttyq ıdeıasyna ıe bolýy halqymyzdy sheksiz qýanyshqa bóledi. Qazaq eli degen ardaqty atqa ıe bolyp, «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasyn ornyqtyrý HH ǵasyr basyndaǵy Alash arystarynyń qol jetkize almaı ketken asyl armany edi ǵoı. О́tken dáýirge barmaı-aq, Y.Altynsarınniń «Qazaq hrestomatııasy» emes, «Qyrǵyz hrestomatııasy» dep atalǵan kezeńnen bergi ýaqytty eske túsirińiz... Biz baqytty urpaqpyz. Táýel­sizdik jolynda qyrshynynan qıy­lyp, sheıit ketken aıaýly azamattarymyzdy eske ala otyryp, búgingi kúnimizge myń bir márte táýbe aıtýymyz kerek. Osydan shırek ǵasyr buryn Elbasy Táýelsizdigimizdi jarııalaǵanda, talaı adamnyń kóz jasyn tııa almaı, eńsesimen eńkildep jylaǵanyn óz kózimmen kórip edim. Bir ǵana mysal keltireıin. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, aqyn-satırık Qajytaı Ilııasuly: Aqyndy demep, batyrdy elep jatsaq ta, Bosadym oılap, perzentterińniń taǵdyryn. Elbasyna kóriskim keldi, sondyqtan, Perzentterime tumar ǵyp, kúlli Jarlyǵyn! – degen eken. Elbasynyń 2015 jyly 27 mamyrda jarııalanǵan «100 naqty qadam» atty Ult Jos­pa­ryn táýelsiz Qazaq eliniń tumaryna balaýǵa bolady. Munda qazaqstandyq damýdyń jańa baǵyty naqty belgilenip, «1) Kásibı memlekettik apparatty qurý; 2) Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý; 3) Indýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósim; 4) Birtektilik pen birlik; 5) Esep beretin memleketti qurý» oraıyndaǵy 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý kózdelgen edi. Sodan bergi jarty jyldyń ishinde jahandyq qıyndyqtarǵa qaramastan, sheteldik damyǵan memlekettermen biriktiretin ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń Qazaqstanda turatyn barlyq halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan jarqyn jańǵyrtýlardyń kýási bolyp otyrmyz. Nursultan Nazarbaevtyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» degen baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy negizgi oı joǵaryda atalǵan bes prezıdenttik re­formanyń tóńireginde órbıdi. О́ıtkeni, osy bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý – «100 naqty qadam» Ult Josparynyń júzege asyrylýy degen sóz. Osydan kelip Qazaqstannyń ekonomıkasyn damytyp, memleket pen qoǵamdy ózgertetin tarıhı mindetter keshenin sheshýge dańǵyl jol ashyldy jáne ol zańdyq turǵydan bekitildi. Qarqyndy túrde shuǵyl atqarylyp jatqan osy jumystar Elbasymyzdyń da­ra jol, sara saıasatynyń nátıjesi dep bilemiz. Sondyqtan da san myńdaǵan shákirt oqytyp otyrǵan Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnı­versıtetiniń ujymy da muny tek bilip qana qoımaı, sondaı-aq, praktıkalyq ómirde de qazaqstandyq armannyń jańa aǵysyna ilese bilýimiz qajet. «Kásibı memlekettik apparatty qurý» degen birinshi reforma – «Memlekettik qyzmet týraly» jańa zań negizinde memlekettik apparattyń tıim­diligin arttyrý úshin mem­­leketti kásibılendirýge baǵyttalǵan. Endigi jerde memlekettik qyzmetkerler konkýrs jáne merıtokratııa qaǵıdattary arqyly irikteletin bolady, ıaǵnı básekege laıyqty daryndy jáne eńbekqor adamnyń qoǵamdyq mártebe ıelenýge múmkindik beretin alǵy­sharttary tolyq júzege asatyn bolady. «Bılik, basqarý» degen maǵyna beretin merıtokratııa uǵymynyń alǵashqy negizi Grekııada jatyr. 1973 jyly amerıkalyq ǵalymdar – bıýrokratııa men tehnokratııany joıýǵa septigin tıgizetin basqarýdyń jańa qaǵıdaty retinde «laıyqtylar bıligin», ıaǵnı merıtokratııany tájirıbege engize bastady. Bul jerde qadap aıta ketetin bir másele – merıtokratııa qaǵıdattarynyń birinshi ret Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń arqasynda Qazaq elinde ǵana memlekettik zańǵa engizilýinde. Bıyldan bastap, zańdy túrde júzege asatyn osy qaǵıdattarǵa saı kelgen memlekettik jáne ókiletti qyzmetkerler Uly Dala eliniń mártebesin asyryp, ataǵyn asqaqtata túsedi dep oılaımyz. Birinshi reforma boıynsha maqaladaǵy eń mańyzdy másele – Memlekettik qyzmet isteri jónindegi mınıstrlik qurylymynda «Jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń ulttyq bıýrosynyń» ashylyp, tek memlekettik qyz­met júıesi ǵana emes, sondaı-aq, jemqor­lyqtyń barsha kórinisteriniń aldyn alýǵa baǵdarlanǵan júıeniń de jańǵyrtylýy der edik. Osyndaı ustanymdarǵa negizdelgen Jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl týraly jańa zań halyqaralyq standarttarǵa baǵdarlanyp, jańa jyldan bastap kúshine endi. Sondaı-aq, qazaqstandyq azamattar men memlekettik qyzmetkerlerge keńes berip, olardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etetin – etıka boıynsha ókiletti ókilder jańa ınstıtýtynyń qurylýy jobasy da kóńilge medet. Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etetin «Quqyq tártibi jáne zańdylyq» dep atalǵan ekin­­shi reforma táýelsiz sot tóreligi men Qazaq­stannyń búkil quqyq qorǵaý júıesiniń tek qana azamattardyń quqyqtary men bostan­dyqtaryn qamtamasyz etýge, zańdardy qatań oryndaýǵa jáne quqyq tártibin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. «Indýstrııalandyrý jáne ekonomı­ka­lyq ósim» atty úshinshi reformany «Bıý­ro­krattyq shyǵynsyz ekonomıkaǵa qa­dam basý» dep onyń naqty baǵytyn aıqyndap beredi. Munda ındýstrııalandyrý men ekono­mıkalyq ósimdi qamtamasyz etý keshendi túrde júzege asyrylmaq. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldap-qorǵaýdyń tıisti deń­geıi qamtamasyz etiledi. Osyǵan baılanys­ty erkin básekelestik jan-jaqty damıtyn bo­lady. Al «Birtektilik pen birlik» atty tórtinshi reformaǵa baılanysty «Innovasııalyq ındýstrııalandyrý kókjıekteri» bóliminde Parlament, Qazaqstan halqy Assambleıasy, memlekettik rámizder, mádenıet jáne tarıhı-mádenı muralar, týrızm, úkimettik emes uıymdar qyzmeti, taǵy da basqa kúndelikti turmysqa qajetti ekonomıkalyq máselelerdi tolyq qamtyp, ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizilgenin naqty aıtyp bergen. Tórtinshi reformanyń negizi baǵyty – ol birlik joly jáne azamattyq birtektilik negizinde ultty dáıektilikpen qalyptastyrý joly. Mundaǵy kútiletin nátıjeler – «Ekonomıkalyq yn­ty­maqtastyq jáne damý uıymyna múshe» elderimen ortaq. «Esep beretin memleketti qurý» degen besinshi reforma boıynsha «Áleýmettik jańǵyrtý yntalandyrýshylaryna» eńbek qatynastarynyń jańa túrin qalyptastyrý úderisine aıryqsha nazar aýdarý qajet ekenin basa kórsetedi. Eńbek sharty, jumys­shylar men jumys berýshilerdiń ujymdyq kelissózderi, sonymen birge bilim berý, den­saýlyq saqtaý jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý salalaryn reformalaý adam áleýetiniń sapa­syn arttyrýǵa jaǵdaı jasaıtyndyǵy sózsiz. 2017 jyly kúshine enetin «Barsha úshin tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» jobasynyń júzege asyryla bastaǵany, qazirgi jaǵdaıdy kózge elestetkende, úlken jetistigimiz emes pe? Bilim berý salasynda mektepke deıin jáne mektepte bilim berýdiń jańa úılestirilgen standarttaryn ázirleý jáne bekitý boıynsha jumystar júrgizilip jatqany belgili. Sondaı-aq, bilim berý úsh tilde – qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde júrgiziletin bolýy da jańa Qazaqstannyń jańa jetistigi dep bilgenimiz jón. Álemdegi damyǵany bar, damymaǵany bar, qaı memleketke barsańyz da, aǵylshyn tilin bilgen adam ǵana jan baǵyp kete alady. Al irgemizdegi mádenıetimiz ben ádebıetimiz mıdaı aralasyp ketken orys tilin bilmeýge taǵy bolmaıdy. «Jıyrma besinshi qara sózinde» Abaı «Bilim – orysta. Dúnıeniń kilti – orysta» degende olar damyǵan basqa eldiń tilin, oqý­yn, ǵylymyn úırený arqyly «dúnıeniń tilin bildi, sen de solaı et, oqýyn, ǵylymyn úıren de, sen de onymen teń dárejede bolýǵa umtyl» degen jeteli oıǵa jetektegen edi. Búgingi kúni taǵy da Abaı rýhy «dúnıeniń kiltin tapqyń kelse, basqa eldiń tilin úıren» deıtindeı kórinedi. Elbasynyń myna bir sózi boıymyzǵa qýat, janymyzǵa shýaq sebeleıdi: «Ult Jos­paryn oryndaı otyryp, biz ózimizdiń Ult­tyń О́rleý Dáýiriniń kókjıekterin ke­ńeı­temiz, ózimiz Táýelsizdik jyldary ishinde qol jetkizgen jáne bizge jahandyq damý bergen barlyq múm­kindikterdi paıdalanamyz. Biz Qazaqstannyń osynaý tarı­hı taǵdyryna senemiz. Biz ózimizdiń qazaq­standyq armanymyzdyń oryndalýyna jáne Qazaqstannyń órkendeýine senimdi túr­de qol jetkizetin bolamyz!». Mine, El­ba­synyń osy sózi bizdiń bolashaqqa degen se­nimi­­mizdi nyǵaıtyp, asqaq armandarǵa jeteleıdi. Rýda ZAIKENOVA, Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnı­ver­sıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory. ALMATY.