Dándegi mıkotoksınderdi anyqtaý joly

Mıkotoksınder – mıkroskopııalyq sańyraý­qulaqtardyń tirshilik áreketiniń ýly ónimderi bolyp tabylady. Negizinen dánniń ózdiginen qyzýyna, kógerýine jáne zaqymdanýyna ushyraǵan astyqtarda kezdesedi. Mıkotoksınniń adam aǵzasyna áser etýi qaıtymsyz prosess. Ol ótkir jáne sozylmaly aýrýlarda kórinis tabady, jalpy aıtqanda, mıkotoksıkoz týdyrady. Qazirgi tańda mıkotoksınderdiń 300-den astam túri belgili. Sonyń ishinde eń qaýiptisi – afla­toksın. Onyń ishinde V1 aflatoksıni bıologııalyq tur­ǵydaǵy barlyq tanymal kanse­rogenderdiń ishindegi kúshtisi jáne astyq, taǵamdyq ónimder men jemderdiń basty lastaýshysy bolyp tabylady. V1 aflatoksıni janýar aǵzasynda M1 aflatoksınine aýysyp, dıetalyq jáne balalar taǵamdarynyń negizi bolyp tabylatyn sút quramyn lastaıdy. Mıkotoksınder kóptegen elder men qurlyqtarda taralǵan. Olar taǵamdyq ónimderdi óndirý, saqtaý jáne qaıta óńdeý kezeńderinde, sondaı-aq, turmystyq jaǵdaıda zaqymdaýy múmkin. Adam aǵzasy úshin úlken qaýip tóndiredi, eko­nomıkaǵa aıtarlyqtaı nuqsan keltire otyryp, áleýmettik máse­lelerge deıin órbı túsedi. Kóptegen elderde, sonyń ishinde TMD men Qazaqstanda astyq, taǵam ónimderi men jemderde kezdesetin mıkotoksınderdiń shektik uıǵa­rymy kólemi belgilengen. Zertteý jumystary kórsetkendeı, Qa­zaq­stannyń ońtústik aýmaǵy mıkotoksındik qatynas boıynsha qaýipti aımaq. Al daqyldar ishin­de júgeri qaýip-qaterge kóp kólemde ushyraıdy. Mundaǵy kúrdelilik sol, bul baǵyttaǵy taldaýdyń birshama uzaq sozylatynyna baılanysty mıkotoksınderdiń kezdesý kólemin tıimdi túrde baqylaý is júzinde múmkin emes. Máseleni sheshý úshin qarańǵy bólmede ýltrakúlgin sáýle astynda turaqty jumys isteıtin astyqtyń sary-jasyl sáýlelený janama kórsetkishi bo­ıynsha aflatoksınderdi anyq­taıtyn jedeldetý ádisi ja­sa­lynǵan. Bul óte qarapaıym, qym­bat qurylǵyny qajet etpeıdi. Sol sebepten de, ol óndiristik jaǵ­daılarda jedel tekserilgen já­ne aflatoksınmen lastanǵan astyq toptamasyn anyqtaý úshin usynylǵan. Sonymen birge, atalmysh ádis sýbektıvti de bolyp tabylady, ıaǵnı ol qarańǵy bólmeni qajet etedi, al ýltrakúlgin sáýle astynda uzaq jumys jasaý kózdiń nasharlaýyna alyp keledi. Uzaq izdestirý jumystary negizinde, birqatar ǵylymı boljamdardy qarastyrǵannan keıin Ulttyq ǵylym akademııasynyń Iаdrolyq fızıka ınstıtýtyndaǵy ǵalym O.Stahovpen birlese otyryp mıkotoksınderdiń ındıkator aspaby jasalyndy jáne jetildirildi. Aspap vedom­stvo­ishilik, vedomstvoaralyq jáne óndiristik synamalar kezinde oń baǵa aldy. Osy arqyly jú­geri dániniń aflatoksınmen las­tanýynyń jetkilikti túrde ındıkasııasyn qamtamasyz etetindigi rastalyndy. Sońǵy kezeńderde bul apparattyń qurylymyn jaq­sartý, senimdiligin arttyryp, se­zimtaldylyǵyn joǵarylatý maq­satynda túzetý, jetildirý men jań­ǵyrtý jumystary júzege asyryldy. Eń jaqsy parametr­lerge ıe túrlerin iriktep alý maq­satynda ártúrli nusqalarda túrli elektrondy optıkalyq jáne mehanıkalyq túıinder men syzbalar jobalanǵan, jasalynǵan jáne zerttelingen. Aspaptyń tájirbıelik úlgisi úsh nusqada synalǵan. Qoryta kelgende, jı­nalǵan materıal, óńdelgen syz­balyq jáne konstrýktıvtik she­shimder tájirıbe úshin talap eti­letin ındıkator aspaptyń ám­bebap parametrleri bar úlgi­sin ja­saý úshin kompıýterlik túr­len­di­rýdi qajet etetindigin rastaıdy. Mundaǵy jedel anyqtaý, jú­ıeli túrde baqylaý jáne astyq­taǵy mıkotoksınderdi aldyn alý sharalary boıynsha kepildemeler óńdelip shyǵarylǵan. Valentına REMELE, «Qazaq aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS qyzmetkeri, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty. ALMATY.