Elimizdiń ekonomıkasyndaǵy eń mańyzdy salanyń biri – aýyl sharýashylyǵy. Aýylda halqymyzdyń jartysyna jýyǵy turady jáne onyń úshten bir bóligi eńbek etedi. Ár jyl saıyn naq osy sektorda eldiń ulttyq baılyǵynyń 5-7 paıyzy jasalady. 2015 jyly agroónerkásip keshenindegi óndiriletin ónimderdiń jalpy kólemi 2,7 trln. teńgeni qurady, bul 2010 jylmen salystyrǵanda eki esege jýyq, al 2014 jylǵa qaraǵanda 4,4 paıyzǵa artyq.
Elimizdiń ulttyq jáne azyq-túlik qaýipsizdigi, eń aldymen, strategııalyq mańyzy zor astyq daqyldarynyń damýyna tikeleı baılanysty. Sońǵy jyldary (2011-2015jj.) óndirilgen astyqtyń ortasha jyldyq mólsheri 18 mln. tonnadan astamǵa jetti. Bul kórsetkish 2006-2010 jyldary – 17 mln. tonna, 2001-2006 jj. – 14,6 mln.t. shamasynda bolǵan edi. О́ndirilgen astyqtyń 8 mln. tonnadaıy ishki suranysqa (qajetti tuqym, qoǵamdyq azyqtaný jáne jem qoryna) paıdalanylady, qalǵany (6-10 mln.t.) eksportqa jiberiledi. Astyq eksporty boıynsha bizdiń respýblıka álemdegi alǵashqy on eldiń sapynda, al un eksportynda 2007 jyldan beri birinshi orynda keledi. Bıylǵy aýyl sharýashylyǵy marketıngi jylynda 7,5 mln. tonna astyq eksportqa jiberiledi dep kútilýde.
Elimizde astyq óndirý tehnologııalaryn jetildirýdegi ǵylymı izdenister kóp jyldan beri negizinen Shortandydaǵy astyq sharýashylyǵy jáne Qostanaıdaǵy aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda júrgiziledi. Nátıjesinde, topyraqty saqtaıtyn jáne basqa resýrstardy únemdeıtin, jańa nóldik jáne mınımaldi jer óńdeý tehnologııalary qalyptasty. Osyndaı ındýstrııalyq-ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldaný arqyly astyq daqyldar shyǵymdylyǵyn 10 jylda – 1,5 ese, 20 jylda eki esege kóterýge bolatyny dáleldengen. Máselen, tabıǵı aýa raıy bizdiń elge sáıkes keletin Kanadanyń Saskachevan aımaǵynda nóldik tehnologııa qoldaný arqyly ár gektardan 2,5-3 tonnadan astyq alatyn kórinedi. Bizdiń elde, naqty ómirde osyndaı kórsetkishterge tek azdaǵan ozyq kásiporyndar ǵana jetýde. Olardyń qataryna ózderiniń tabıǵı jaǵdaıyna sáıkes dándi daqyldardyń ár gektarynan turaqty mólsherde 15 sentner astyq jınaıtyn Aqmola oblysyndaǵy «Rodına» agrofırmasy, 20 sentnerden alatyn Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Zenchenko ı K» kommandıttik seriktestigin, 25 sentnerden kem almaıtyn Qostanaı oblysyndaǵy «Zarechnoe» tájirıbe sharýashylyǵyn qosýǵa bolady. Osyndaı iri sharýashylyqtarda ártúrli jańa ınnovasııalyq jańalyqtar ómirge kelýde. Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Zenchenko ı K» kommandıttik seriktestiginde Kanadadan ákelingen 800 bas asyl tuqymdy sıyr malyna arnalǵan sút kesheni jumys isteıdi. Sońǵy alty jylda ár sıyrdan 7 myń lıtrden astam sút alynady, eýropalyq standarttarǵa saı 30 túrli sút ónimderi shyǵarylady. Sonymen qatar, osy sharýashylyqta jel energııasyn paıdalanatyn qurylymdar iske qosylǵan. Nátıjesinde, olar sharýashylyqtyń energetıkalyq suranystaryn tolyq qamtamasyz etýde.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıtetiniń derekteri boıynsha, elimizde jańa tehnologııalardy paıdalanǵan jáne sol úshin memlekettik qoldaý kórsetilgen astyq daqyldarynyń kólemi 2010 jyly 11,2 mln.gektarǵa jetip 2007 jylmen salystyrǵanda 2,2 esege ósti, al 2014 jyly bul kórsetkish 12,9 mln. gektarǵa deıin kóterildi. Ol barlyq astyq daqyldar kóleminiń 80 paıyzyn quraıdy. Alaıda, astyq daqyldarynyń ortasha shyǵymdylyǵy 2011-2014 jyldar aralyǵynda ár gektardan 12,2 s.-den aspady, ıaǵnı 2006-2010 jyldarmen salystyrǵanda (11,1 s\ga) 10 paıyzǵa ǵana ósti, al 2001-2005 jyldarǵa qaraǵanda (10,7 s/ga) nebári 14 paıyzdy quraıdy.
Nelikten? Bizdiń oıymyzsha, onyń birneshe sebepteri bar: naqty aqparattyq málimetter jınalmaıdy, usynylǵan ǵylymı tehnologııalar talapqa saı oryndalmaıdy, qajetti tehnıka men agregattar jetispeıdi, jergilikti basshylar men mamandar tarapynan baqylaý joq dep aıtýǵa bolady. Mysaly, otandyq seleksııa arqyly shyǵarylǵan dándi daqyldar sorttarynyń úlesi egistiktiń jartysynan aspaıdy (2014 j. – 47,9%). Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimeti boıynsha, egistik jerlerdiń qunarlylyǵy tómendep keledi: gýmýstyń joǵary mólsheri olardyń tek 2,2 paıyzynda, ortasha mólsheri – 36,1 paıyzynda, tómengi qunarsyz mólsheri 61,7 paıyzynda saqtalǵan. Agrohımııalyq qyzmetterdiń málimetteri boıynsha, bir gektar egistikke qajetti mıneraldy tyńaıtqyshtardyń tek 1/12 úlesi ǵana qoldanylady eken. Dándi daqyldarǵa organıkalyq jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar tipti berilmeıdi. Buqaralyq aqparat kózderiniń málimdeýinshe Jambyl oblysyndaǵy «Kazfosfat» jáne Mańǵystaý oblysyndaǵy «Kazazot» zaýyttary óndirgen tyńaıtqyshtar ishki suranys bolmaǵandyqtan shetelderge eksportqa shyǵarylyp jatyr. Egistikke qoldanylatyn gerbısıdterdiń mólsheri suranystan 3-4 ese az. 2015 jyly 15,8 mln. gektar jerge sebilgen dándi daqyldardyń 5,5 mln. gektary, ıaǵnı 34 paıyzy shaǵyn sharýa qojalyqtarynyń úlesine tıdi. Olardyń ishinde tek 4 paıyzynda ǵana aýyspaly egis aınalymy saqtalǵan. Elimizdegi 1,6 mln. ga. sýarmaly egistiktiń tek 634 myń gektarynda ǵana (40,8%) sýlandyrý júıesi tolyq jumys isteıdi.
Innovasııalyq tehnologııalar árqashanda ósimdik jáne mal sharýashylyǵynyń talaptaryna saı tehnıkalyq júıelerdi qajet etedi. Ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń esepteýleri boıynsha, elimizge keshendi túrde ónim óndirý, óńdeý jáne saqtaý úshin 1200-den astam túrli aýylsharýashylyq mashınalary men tehnıkalyq quraldary qajet kórinedi. Olarmen qamtamasyz etý óte tómen deńgeıde dep aıtýǵa bolady. Qolda bar tehnıkanyń 80 paıyzy tozǵan. Mashına-traktor parkiniń jańarýy jylyna 1,5-2 paıyzdan aspaıdy. О́nimdiligi joǵary tehnıkalar – astyq kombaındary, qýatty traktorlar, dán sebý keshenderi shetelderden qymbat baǵamen satyp alynýda. Qazirgi kezde elimizde aýylsharýashylyq mashına jasaý salasy Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń quzyrynda, al AО́K-te tehnıkany paıdalaný jáne jańartý máselelerimen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi aınalysady. Sońǵy jyldary elimizdiń «Agrotehmash» JShS, «SemAZ» JShS, «Vektor» JShS jáne taǵy basqa zaýyttarda ártúrli traktor, kombaındar shyǵaryla bastady, biraq olar negizinen derbes bólshekterden ǵana qurastyrylýda. Alaıda, elimizdiń tabıǵı-ekonomıkalyq jaǵdaıyn eskere otyryp, óndiriletin ónimderdiń básekelestigin arttyrý maqsatynda, aýylsharýashylyq mashına jasaý salasyn strategııalyq baǵyttyń birine qosqan durys sııaqty.
Agroınnovasııalyq sharalardy óndiriske engizýdiń mańyzdy baǵyttarynyń biri aýyldaǵy shaǵyn jáne usaq sharýashylyqtardy tıimdi damytý jáne yntalandyrý. Olardyń qataryna sharýa qojalyqtary jáne aýyl turǵyndarynyń jeke qosalqy sharýashylyqtary jatady. 2014 jyly elimizde óndirilgen aýylsharýashylyq ónimderiniń 23,2 paıyzyn iri uıymdasqan sharýashylyqtar, 31,1 paıyzyn – sharýa jáne fermer qojalyqtary, al 45,7 paıyzyn jeke qosalqy sharýashylyqtar bergen. Bul usaq sharýashylyqtardyń ıeliginde paıdalanatyn egistik jáne jaıylym jer az, naryqqa shyǵaratyn ónimderiniń kólemi mardymsyz, materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıy nashar, memleket tarapynan qoldaý joqqa tán, kepildikke beretin múlik jetispeıdi, nátıjesinde, taýar óndirýshilerge bólinetin sýbsıdııanyń tek 15-20 paıyzy ǵana olardyń úlesine keledi. Soǵan qaramastan sharýa qojalyqtarynyń sany jyldan-jylǵa ósip keledi. Olardyń ıeligindegi jer kólemi az, ásirese, ońtústik aımaǵynda. Máselen, Ońtústik Qazaqstan oblysynda jeri 5 gektarǵa jetpeıtin sharýashylyqtardyń sany 45,8 paıyz bolsa, 100 gektardan asatyndar nebári 8,5 paıyzdy quraıdy. Usaq sharýashylyqtardyń úlesi, ásirese, mal sharýashylyǵynda úlken. Kórsetilgen jyldaǵy óndirilgen súttiń 82 paıyzy, ettiń 64 paıyzy, júnniń 60 paıyzy solardyń úlesine tıedi.
Álemdik ekonomıkada aýyl sharýashylyǵynyń negizin shaǵyn otbasylyq fermalar quraıdy. Japonııada olardyń sany 1,8 mıllıonǵa jetedi, Ońtústik Koreıada – 1,5 mıllıon, al bizdiń elde nebári 200 myńǵa taıaý, al mıllıondaǵan gektar jaıylymdyq jer bos jatyr, paıdalanylmaıdy, ıaǵnı usaq jekemenshik sharýashylyqtardy birneshe esege kóbeıtý múmkindigi bar. Osyǵan oraı, usaq jáne shaǵyn sharýashylyqtardy odan ári damytý jáne jan-jaqty qoldaýdyń joldaryn qarastyrý kerek.
Birinshiden, ishki suranysty qamtýda jeke qosalqy sharýashylyqtardyń mańyzyn eskere otyryp, olar týraly kórshiles Reseı, Belarýs jáne О́zbekstan elderi sııaqty arnaıy zań qabyldaǵan durys. Onda qosalqy sharýashylyqtardy birte-birte jeke kásipkerlikke, fermerlik sharýashylyqtarǵa aınaldyrý joldary kórsetilýi qajet.
Ekinshiden, usaq jáne shaǵyn sharýashylyqtardy olardyń mamandanýyna jáne jergilikti aımaqtardyń tabıǵı-ekonomıkalyq jaǵdaılaryna sáıkes irilendirý, memlekettik qoldaý, ásirese, óndiristik jáne áleýmettik ınfraqurylymdardy damytý olardyń músheleriniń ınnovasııalyq belsendiligin kóteredi.
Úshinshiden, usaq jáne shaǵyn sharýashylyqtardy ártúrli kooperatıvterge biriktirý jumysyn jandandyrǵan durys. Elimizde aýyl sharýashylyǵynda kooperatıvter qurýǵa múmkindik beretin bes túrli zań bar. Alaıda, bul zańdar naqty tájirıbede taýar óndirýshilerdiń talaptaryna saı kelmegendikten kooperatıvter durys damı almady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimeti boıynsha, koopertıvterge kirgen sharýa qojalyqtarynyń sany 1,5 paıyzdan aspaı tur.
Osynyń bári eskerilip, 2015 jyldyń 29 qazanynda Memleket basshysy kópten kútken «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly» zańǵa qol qoıdy. Bul zań Elbasynyń Ult Jospary – 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrýdyń «100 naqty qadamyndaǵy» aýylsharýashylyq kooperatıvteri men olardyń assosıasııalarynyń qyzmetterin júıeli retteýge arnalǵan.
Jańa zańǵa sáıkes Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qosymsha qajetti qujattardy daıyndap úlgerdi. Endi aýylsharýashylyq kooperatıvteri arnaýly salyq rejimin qoldana alady, ózderiniń tabystaryn múshelerine bólýge quqyly, aýdıt júrgizip, tekserý qaýymdastyqtaryna kirýine múmkindik aldy, bul qyzmeti úshin ishki jumsalǵan shyǵyndardyń 50 paıyzyn memleketten sýbsıdııa alyp jaba alady. Olardyń quramyndaǵy taýar óndirýshiler gerbısıdterdi, janar-jaǵarmaılardy, aýylsharýashylyq ónimderin, olardy ótkizý jáne mashına-traktor parkiniń qyzmetterin ózindik qundary mólsherimen paıdalana alady. Bul jańalyqtar qazirdiń ózinde aımaqtarda iske asa bastady.
Jańa zań negizinde aýyldyq jerlerdegi burynǵy usaq tutynýshylyq kooperatıvteri qaıta memlekettik tirkeýden ótýi kerek. Ol jumys óte uqyptylyqty qajet etedi. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysy Saıram aýdanynyń Mankent aýyldyq okrýginde jergilikti turǵyndardyń kelisimimen Aýyldyq tutyný kooperatıvi qurylǵan. Onyń quramyna 1134 sharýa qojalyǵy men jeke kásipkerler kirgen. Olardyń ıeliginde 5490 ga aýylsharýashylyq jerleri, onyń ishinde 3349 ga dalalyq egistik jer, 1920 ga sýarmaly jer jáne 231 ga jaıylymdyq jer bar. Odan basqa, 500 ga alys jaıylymdyq jer iri qara men qoı tabyndary úshin jalǵa berilgen. Kooperatıv aýylsharýashylyq qurylymy esebinde tirkelgen. Sońǵy jyldarda ol jeńildik nesıelermen janar-jaǵarmaı, mıneraldy tyńaıtqyshtar alady, óz múshelerine ártúrli qyzmetter kórsetedi. Sonymen qatar, sharýalardyń aıtýy boıynsha munda kóptegen qıyndyqtar da bar.
Bir sharýa qojalyǵyna bólingen jerdiń kólemi óte kishkentaı. Sýarmaly jerdiń mólsheri orta eseppen 1,7 ga, onyń ishinde kooperatıv músheleriniń 40,5 paıyzynda 1 gektarǵa deıin, 44,6 paıyzynda – 2-3 ga, 14,9 paıyzynda ǵana 3 gektardan astam. Ishki jáne sharýashylyqtar boıynsha jerge ornalastyrý, alqaptarda aýyspaly egis jumystary júrgizilmeıdi. Dalalyq jumystar kóbine qolmen isteledi, qolda bar tehnıka eskirgen, jańa qýatty tehnıka alýǵa qarjy jetispeıdi. Kóptegen turǵyndar men sharýa qojalyqtarynda kepildikke salatyn múlikter joq.
Osyndaı jáne taǵy basqa máseleler qolbaılaý jasap otyr. Jańa zań negizinde olardy sheshýge múmkindik týdy. Aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshi, óńdeýshi, ótkizýshi jeke jáne zańdy tulǵalar aımaqtarda, aýdandarda jáne jergilikti jerlerde kooperatıvtik negizde birlesip qyzmet isteı alady. Kooperasııany damytýdyń basty baǵyttarynyń biri – sharýalardyń naryqqa kirýin qoldaý. Olarǵa beriletin nesıelik qarjylar men tegin sýbsıdııalardy durys jetkizýdiń joldaryn jetildirý kerek.
Aýyl sharýashylyǵyna bólinetin qarjylaı kómek negizinen «KazAgro» holdıngi arqyly bólinedi. О́tken 2015 jyly holdıng elimizdiń agroónerkásip keshenine barlyǵy 363 mlrd. teńge bólgen. Onyń úlesi jalpy berilgen nesıeniń 43 paıyzyn quraıdy. Alaıda, bul kómek nebári 49 myń sharýashylyq sýbektilerine, ıaǵnı olardyń jalpy sanynyń 1/4-i ǵana berilgen. Bıylǵy jyly holdıngtiń qarjylyq kómegi ártúrli baǵyttarmen júrgiziledi. Birinshiden, ekinshi deńgeıli bankter arqyly olardyń reıtıngterine sáıkes jyldyq stavkasy 7-8 paıyzben taýar óndirýshilerge nesıe beriledi. Ekinshiden, «KazAgro» tikeleı óziniń enshiles «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ arqyly bankterdiń kepilderi negizinde nesıelik qarjylardy 5 paıyzdyq stavkamen bere alady. Odan basqa, «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ ózderiniń nesıelik seriktestikteri jáne shaǵyn qarjylyq uıymdary arqyly da bere alady. Biraq olardyń stavkasy 9 paıyzǵa deıin kóteriledi. Úshinshi baǵyt – «Astyq korporasııasy» ulttyq kompanııasy arqyly bıdaı men arpany forvardtyq satyp alý tártibi negizinde (bir gektarǵa 6 myń teńge 5 paıyzdyq stavkamen) qarjylandyrý. Tórtinshiden, «KazAgro» holdıngi nesıelik resýrstary jetispeıtin, tehnıkalyq jaǵdaılary jáne taýarlyq deńgeıi tómen shaǵyn jáne orta sharýashylyqtar úshin kooperatıvtik birlestikter qurýǵa usynys jasap otyr. Olar zańdy tulǵa retinde «Astyq korporasııasy» ulttyq kompanııasymen belgili bir mólsherde turaqty baǵamen astyq satyp alý úshin shart jasasady. Birlestik zańdy tulǵa retinde ekinshi deńgeıli banktermen kelise otyryp, kóktemgi dala jumystary men oraq naýqanyna qajetti qarjylardy «Astyq korporasııasy» kompanııasynyń kepildemesi arqyly alady. Birlestik alynǵan qarjylarǵa kóterme baǵalarmen qajetti janar-jaǵarmaı, tehnıka men qosalqy bólshekter, tyńaıtqyshtar men gerbısıdter jáne taǵy basqa taýarlar satyp alyp óz múshelerine úlestiredi. Egin orý kezinde bıdaıdyń naryqtyq baǵalary kelisilgen baǵadan joǵary bolsa, birlestik ony basqa alýshylarǵa satyp qosymsha paıda taba alady. Eger naryqtyq baǵa burynǵy kelisilgen baǵadan kem nemese birdeı bolsa, astyqty shartqa sáıkes astyq kompanııasyna sata alady. Bul sharalar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasymen jáne Fermerler odaǵymen ózara kelisilgen.
Agroónerkásip keshenin qoldaýǵa bólinetin bıýdjettik qarjynyń 1/3 bóligi aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerine sýbsıdııa esebinde qaıtarymsyz tegin beriledi. Olardyń kólemi de jyldan-jylǵa ósýde: 2010 jyly 48,3 mlrd. teńgeni qurasa, 2014 jyly 149 mlrd. teńgege, ıaǵnı 3 esege ósti. Bir ereksheligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 2014 jyldan bastap sýbsıdııalardy bólýdi jergilikti oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmalarynyń quzyryna berdi. Olar sýbsıdııalardy aımaqtardyń tabıǵı ekonomıkalyq jaǵdaılaryn eskerip bóledi. 2015 jyly jalpy sýbsıdııa mólsheri 147,8 mlrd. teńgege jetip, 2014 jylmen salystyrǵanda 18 paıyzǵa ósken.
Jer jáne jer resýrstary – ulttyq baılyǵymyz. Olardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, qorǵaý jáne tıimdi paıdalaný – memleketimizdiń jáne turǵylyqty halyqtyń bolashaǵyn oılaý degen sóz. Qazirgi kezde elimizde alys shalǵaıda, shól jáne shóleıt aımaqtarda ornalasqan, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılary tómen otyzǵa taıaý aýyldyq aýdandar bar. Olardaǵy jer aýmaǵynyń kólemderi 14 mln. gektardan astam, 1 mıllıonǵa taıaý turǵyndary bar, onyń ishinde 95-100 paıyzy qazaqtar. Biraz jyldar buryn (1989 j. jáne 1999 j.) Qazaq KSR Mınıstrler keńesi osyndaı aýdandarǵa jan-jaqty memlekettik jáne materıaldyq-tehnıkalyq kómek berý týraly arnaıy qaýly qabyldaǵan edi. Biraq ómirde bul sheshimder júzege aspaı qaldy. Kerisinshe, halqynyń sany az aýyldyq eldi mekenderde ınfraqurylymdy damytýǵa qarjy bólinbeıdi, olardyń sany jyldan-jylǵa kemip barady. Nátıjesinde, aýyldyq eldi mekenderdiń sany 2002 jyldyń basynda 7743 bolsa, 2015 jyldyń basynda 6724 birlik qana qalǵan, ıaǵnı 13 jyldyń ishinde olardyń sany 1019 nemese 13,2 paıyzǵa azaıǵan. Bular negizinen sol shalǵaı jáne shekaralas eldermen qatar qonystanǵan áleýeti shamaly aýyldar ekeni belgili. Aıta ketelik, kórshiles Reseı, Qytaı jáne О́zbekstan elderinde shekaralas eldi mekenderdiń kórkeıip, ósip jáne ulǵaıyp bara jatqany belgili. Solar sııaqty bizdiń elde de shalǵaı jáne basqa eldermen shekaralas aýyldyq eldi mekenderdi nyǵaıtýǵa mán bergen jón. Sonda ǵana bul aýdandarda halyqtyń turmysyn jaqsartyp, eldiń azyq-túlik jáne strategııalyq qaýipsizdigin saqtaýǵa kómektese alady. Olardyń jaramsyz jerleri bolashaqta ınnovasııalyq jetistikterdi qoldaný nátıjesinde óndiriske paıdaly bolýy da múmkin.
Jasqaırat SÚNDETULY,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.
ASTANA.
