Úkimet «Egemen Qazaqstan» aptalyq qosymshasy

Únem máselesi únemi nazarda bolmaq Sársenbi kúni Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń qatysýymen Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń 2010 jyly atqarǵan jumys qorytyndylary men bıylǵy jylǵa arnalǵan strategııalyq mindetteri talqylanǵan keńeıtilgen alqa otyrysy bolyp ótti. Onda negizgi baıandamany agenttik tóraǵasy Nurlan Aldabergenov jasady. Agenttik júrgizip otyrǵan tarıf saıasatynyń negizgi ba­ǵyttarynyń qatarynda birinshi kezekte ınvestısııalyq tartym­dy­lyqty kóterý tursa, ekinshi rette elektr energııasy men sýdy únemdeý bolyp tabylady. Al úshinshi orynda energııany saqtaý tur. Investısııalyq tartymdy­lyq­ty arttyrý maqsatynda Ta­bıǵı monopolııalar sýbektisi­niń (TMS) 30-y 2010 jyly ınvestısııalyq (orta jáne uzaq merzimdi) tarıfter boıynsha jumys istegen. 2009 jyly 21 TMS-qa ınvestısııalyq tarıfter bekitilgen bolsa, TMS-tiń ınvestısııalyq tarıfter arqy­ly jumys isteýge kóshýi tuty­ný­shylar úshin tarıfterdiń or­nyqtylyǵy men boljam­dyly­ǵyn, ınvestısııalardy aktıvterdi jańartýǵa salý esebinen qyz­met sapasyn arttyrýdy qamta­masyz etpek. Elektr energııasyn jáne sý­dy únemdeý jumysynyń sheńbe­rinde atalǵan agenttik álemdik tájirıbede keńinen paıdalany­latyn saralanǵan tarıfterdiń ádisterin qoldanǵan. Elektr ener­­­gııasyna tutyný kólemine qaraı jáne táýlik aımaqtary boıynsha saralanǵan tarıfterdi qoldaný nátıjesinde jylyna halyq tu­ty­natyn elektr ener­gııa­synyń jalpy kóleminiń 2,3 paıyzyn quraıtyn 248 mln. k/Vt saǵatqa jýyq elektr ener­gııasy, 62 myń tonna kómir jáne tutynýshy­lardyń shamamen 3 mlrd. teńge qarajaty únemdel­gen. Saralan­ǵan tarıfterdi qol­daný lastaý­shy zattardyń shyǵa­ryndy­la­ryn tómendetýge jár­demdes­ken. Qazirgi tańda elimizde 2 deń­geıli saralaý júıesi qol­danyl­sa, 2011 jyly agenttik elektr energııasyn tutyný boıynsha ta­rıfterdi saralaý­dyń 3-shi deń­geıin engizbek. Sýmen jabdyqtaýǵa tutyný­shylar toptary boıynsha sara­lan­ǵan tarıfterdi engizý nátı­je­sinde sýdy únemdeý 12 paıyz­dy nemese 1,63 mlrd. teńgeni qurap, sý ká­sip­oryndary óz kezeginde tabys­taryn 15,9 mlrd. teńgege ulǵaıtqan. Bıyldan bastap neǵurlym kóp tutynsań, soǵurlym kóp tóleısiń qaǵıdaty boıynsha sýǵa tutyný kólemine qaraı 2 deńgeıli saralaý tarıfterin engizý bastamaq. Tuty­nýshylardyń 20-40 paıyz aqshalaı qarajattary esepteý aspaptaryn paıdalaný esebinen únemdelmek. 2010 jyly sýyq sýdy esepteý aspaptarymen ja­raqtandyrý deń­geıi 82 paıyzdy, ystyq sýdy esepteý aspaptary 83 paıyzdy, al jylý energııasyn esepteý aspap­tary 38 paıyzdy quraǵan. 2010 jyly agenttik júrgizgen baqylaý sharalarynyń nátıje­sinde jáne zańnamany buzýǵa jol bergeni úshin 110 tabıǵı monopolııa sýbektisine tarıfter 3,28 mlrd. teńgege tómendetilgen. Otyrysta agenttik tóraǵasy N.Aldabergenov bıyl sý tarıfteri 11-12 paıyzǵa, al jylý tarıfteri 10-12 paıyzǵa ósetin­di­gin aıtty. Osy rette atalǵan agenttik 2011 jyly sýdy únem­dep jumsaýǵa yntalandyrý maq­sa­tynda joǵaryda aıtylǵan «ne­ǵurlym kóp qoldansań, soǵur­lym kóp tóleısiń» degen qaǵı­dany qoldanbaq. Osy otyrysta baıandama jasa­ǵan Kólik jáne kommýnıkasııa vıse-mınıstri Azat Bekturov qa­zaqstandyq áýejaılar tabys­taryn negizgi qyzmetterinen emes, áýejaı ǵımaratyndaǵy meıramhanalar, dúkender men ózge de kommersııalyq nysandardy da­my­týdan tabady dep josparlanýda ekenin, sondaı-aq ol 2011 jyldyń 1 qańtarynan bastap temir jol kólikteri arqyly ta­symaldanatyn júkke tarıfter­diń kóterilýi «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasyna quny 317,8 mlrd. teńgeniń ınves­tısııalyq baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa múmkindik beretinin de aıtyp ótti. Al «ENRC Kazakh­stan» JShS qarjy dırektory­nyń oryn­­basary Elena Popandopýlo qazirgi kezde temir jol sala­syndaǵy tarıfterdi retteýdiń arqasynda otandyq vagon parkin ulǵaıtýǵa qajetti qyrýar qarjy jınaqtalyp otyrǵanyn jáne ony jiti baqylaýǵa alý qajet ekenin keltirdi. Agenttiktiń 2011 jylǵa ar­nal­ǵan negizgi mindetteri ınves­tısııa­lyq tarıfter boıynsha jumys jasaıtyn TMS sanyn ulǵaıtý jáne elektr energııasyn únemdeý, elektr energııasyna tutyný kóle­mine qaraı tarıfterdi saralaýdy odan ári jetildirý bolyp tabyla­dy. Sonymen qatar Birtutas eko­nomıkalyq keńistikti qalyp­tastyrý jáne Búkilálemdik saýda uıymyna kirý sheńberinde temir jol tasymalyna tarıfterdi bir izge túsirý, retteletin qyz­metter tarıfteriniń ınflıasııa­syn olar­dyń shekti úlesiniń sheń­berinde bekitý de agenttik alǵa qoıǵan maq­sattardyń biri bolyp otyr. Osyndaı mindetterdi sheshý retteletin sýbek­tilerdiń ekono­mıka­lyq ornyqtylyǵyn qamta­masyz etýge, energııany saqtaý jumysyn jalǵastyrýǵa, elektr energııasyn jáne sýdy únem­deýge, sondaı-aq retteletin qyz­met­terge baǵalar­dyń negizsiz ósýi­nen tutynýshy­lardy qorǵaý­ǵa járdemdespek. Otyrysty qorytyndylaǵan Úkimet basshysy Kárim Másimov Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigi ózine júktelgen mindetterdi talapqa saı júzege asyra alǵanyn aıta kele, agenttik ókil­derine osy qarqyndy báseń­det­peı, qaıta údete túsý qajet­tigin eskertip ótti. – Tabıǵı monopolııalardy retteý salasyn reformalaý men osy salanyń ıntegrasııalaný sha­ra­lary Birtutas ekonomıkalyq keńistikke múshe elderden álde­qaı­da joǵary tur. Bul, árıne, kóńil qýantarlyq nárse. Áıtse de bizge arqany keńge salýǵa bol­maıdy. Biz 2012 jyly Bir­tutas ekonomıkalyq keńistik­ke enemiz. Qazirgi tańda osyǵan qajetti bar­lyq bazalyq prınsıpter naq­tylanǵan, – degen Premer-Mınıstr ústimizdegi jyly osy ju­mysqa barynsha daıyndalý kerek ekenin de nazardan tys qal­dyrmady. Ábdirahman QYDYRBEK. Qurylys isine qunttylyq qajet Tarıh qoınaýyna bet alǵan 2010 jyl elimiz úshin erekshe bolǵany jasyryn emes. Osy oraıda jyldaǵy dástúr boıynsha ózge de agenttikterdiń qatarynda Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttigi men «Samuryq-Qazyna» jyljymaıtyn múlik qory» AQ ta óz mindetteri men qyzmetteriniń qorytyndysyn jarııalady. Oǵan Premer-Mınıstr Kárim Másimov qatysty. Aldymen «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ-tyń atqarýshy dırek­tory Qaırat Áıte­kenov, «Turǵyn-úı-kommýnaldyq sharýashyly­ǵyn jańǵyrtý men damytýdyń qazaq­standyq ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵa­sy Zınýlla Qazıev, Qurylys jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri agenttigi tóraǵasy Serik Nokın baıandamalar jasady. «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ-tyń atqarýshy dırektory Qaırat Áıtekenov qordyń úleskerlik turǵyn úı keshenderi boıyn­sha júrgizip jatqan jumystary týraly baıanda­dy. Onyń aıtýynsha, úleskerlik qurylysty qoldaý 3 mehanızm arqyly júzege asýda eken. 2010 jyly bólingen 200 mlrd. teńgege 164,4 mlrd. kelisim-shart jasalyp, 137,4 mlrd.teńgesi ıgerilgen. Bólingen qarjy 52 nysan qurylysyn aıaqtaýǵa múmkindik beredi. Nátıjesinde 11 870 úlesker máselesi sheshilip, halyqqa qosymsha 10 832 úı salynǵan. Onyń ishindegi 3 myńǵa jýyǵy jyljymaıtyn múlik qorynyń jalǵa berý baǵ­dar­lamasy aıasynda berilmek. Al jyljymaıtyn múlik sektorynda qoldanylǵan sharalar salanyń ornyqty damýyna oń áserin tıgizipti. Osylaısha qor otandyq taýar óndirýshilerdi qoldap, úleskerlik máselesindegi qoǵamdyq qobaljýdyń aldyn aldy. Qordyń ótken jylǵy taza kirisi 986 mln.teńgeni quraıdy. Sondaı-aq ótken jyldyń sáýirinde jalǵa alý arqyly keıin tolyq alýǵa bolatyn úılerdi satý bastaldy. Qaırat Áıtekenovtiń aıtýynsha, qazirgi turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesi ıpotekany 100 paıyzǵa almastyra almaıdy. Úı satyp alýshy satyp alý kezinde qarjynyń 50 paıy­zyn jınaıdy, qalǵan somasyn nesıege alady. Álemdik tájirıbede de solaı. Al shy­ǵys­eýro­palyq elderdiń tájirıbesine sú­ıensek, qazirgi qoldanystaǵy turǵyn úı qurylystyq jınaq­taý ádisi úıge kúrdeli jóndeý jumys­taryn júrgizgen kezde ǵana qoldanylady eken. Áıt­kenmen, qazaqstandyq turǵyn úı qurylys jı­na­ǵy júıesi ekonomıkadan naqty oryn alady, al ıpoteka júıesi 2008 jylmen salys­tyrǵanda birneshe esege tómendegen. Osy oraıda Qaırat Áıtekenov «Samuryq-Qazyna» jyljymaıtyn múlik qorynyń óz obekti­leri­niń sapasyn joǵarylatýǵa kúsh salyp jatqan­dyǵyn eskerte kelip, sharshy metrine 120 myń teńgeniń taza árlendirilgen úıdi barynsha ja­saq­tap salyp berýge, tipti bıznes-klasty páter salýǵa jetkilikti qarajat ekenin resmı túrde habarlady. Agenttik tóraǵasy Serik Nokın elimizdegi turǵyn úı qurylysynyń 2008-2010 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasynyń iske asyrylýyn qorytyndylady. Turǵyn úıdiń shamamen 19,6 mln. sharshy metri, onyń ishinde 2010 jyly 6,4 mln.sharshy metri paıdalanýǵa berilgen. Bul sandar Úkimettiń daǵdarysqa qarsy baǵdar­lamalarynyń arqasynda turǵyn úıdiń jańa alańdaryn paıdalanýǵa berý kóleminiń kúrt tómendeýine jol berilmegen­diginiń aıqyn dáleli. Sondaı-aq elimizdiń 2010-2014 jylǵa arnalǵan memlekettik úde­meli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasy sheńberinde jalǵa beriletin turǵyn úıdi odan ári damytýǵa nıetti ekenin jáne turǵyn úı qurylysyn damytý qarqynyn saqtaýǵa múmkindik beretin tetiktiń biri turǵyn úı qurylys jınaqtary júıesin damytý bolyp tabylatynyn atap ótti. Alqa májilisine qatysýshylar qurylysy aıaqtalmaǵan obektilerdi aıaqtaý máselesin de talqylady. Memlekettik qoldaýdyń arqa­synda qurylys sektorynda daǵdarys bas­tal­ǵan kezde 450 turǵyn úı kesheniniń qury­lysyna qarajattaryn salǵan 62 889 úlesker ishinen ótken kezeńde 389 obektidegi 53 myń úleskerdiń máselesi sheshilgen. Qalǵan úles­kerler máselesi aǵymdaǵy jyldyń aıaǵyna deıin sheshiletin bolady. Agenttik tóraǵasynyń sózine qaraǵanda Memleket basshysynyń sońǵy Joldaýyna sáıkes 2010 jyly «Jol kartasy -2009» jos­parymen turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyq obektilerin qaıta jańartý jáne jóndeý boıyn­sha bastalǵan jumystar jalǵa­syn tappaq. Agenttik aldynda turǵan negizgi mindettermen birge qurylys salasyn tehnıkalyq retteý júıelerin reformalaý da jalǵasyn tabýda. Agenttikte 2010 jyly jańa smetalyq-nor­ma­tıvtik bazaǵa ótý boıynsha daıyndyq jumys­tary júrgizilipti. Serik Nokınniń aıtýynsha, bul oraıda 89 smetalyq-normatıvtik qujat ázirlengen kórinedi. Sondaı-aq eldi mekenderdi bas josparlarmen qamtamasyz etý monıtorıngi júrgizilýde. Premer-Mınıstr agenttik jumysyn oń baǵalaı kelip, endi salynatyn jańa qurylys­tardyń jańa standarttarǵa saı salynýyn qadaǵalaý kerektigin eskertti. Eski GOST sońǵy paıda bolǵan tehnologııalardy esepke almaıdy. Eger biz burynǵy normalardy saqtap qurylys salatyn bolsaq, onda olar qazirgi standarttarǵa jaýap bermeıtini anyq. Onyń ústine buryn salynǵan úılerde energııa saqtaý múmkindigi joq, dedi ol. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasy jańa turǵyda damı bastady. Ásirese 2000 jyldan keıin qurylys salý qarqyny óte joǵary bolǵan-tyn. Tájirıbe kórsetip bergendeı, bul salada barlyǵy birdeı oılaǵandaı shyqpaǵan. Paıda bolǵan kópirshik memle­kettiń osy salany retteýden kóz jazbaýy qajettigin jáne oǵan mindetti ekendigin taǵy da kórsetti. О́ıtkeni jeke menshik qurylys salýshy kompanııalar, bankter jáne olardyń úles­kerleri, ıaǵnı ıpoteka alǵandar arasynda másele týyndasa kinálini anyqtaý múmkin emes. Aınalyp kelgende Úkimet pen jergilikti bılik kináli bolady, dedi ol. Al oǵan jol berýge bolmaıdy. Venera TÚGELBAI. Jol muraty – jetý Elimizde barlyǵy 152600 shaqyrymǵa sozylǵan avtomobıl joldary bar, sonyń 23500 shaqyrymy respýblıkalyq, 30500 shaqyrymy oblystyq, 43600 shaqyrymy aýdandyq  mańyzy bar joldar. Biz respýblıkalyq dárejedegi joldardyń kútimin qamtamasyz etetin «Qazaqavtojol»  RMK bas dırektory Mereke PIShEMBAEVTY áńgimege tartyp, mańyzdy joldardyń saqtalýy jolynda jasalyp jatqan jumystardy bilgen edik. – Bizdiń respýblıkalyq memlekettik kásipornymyz Úkimettiń 2000 jylǵy 14 qazandaǵy qaý­lysymen qurylǵan. Odaq ydy­raǵan soń burynǵy «Kazavtodor» al­dymen memlekettik konsern formasyndaǵy aksıonerlik qo­ǵam bolyp quryldy. Al oblys­taǵy jol basqarmalary aksıonerlik qoǵam bolyp qaldy. Avtojoldar sol qoǵamnyń balansyn­da boldy. 1996 jylǵa deıin osy tártip saqtaldy. Biraq sodan keıin avtojoldardy memleket óz qaraýyna alý jóninde sheshim qabyldandy, óıtkeni avtojoldar memleket múlki, olardyń du­rys bolýy saıyp kelgende memleket qaýip­sizdigin qamtamasyz etedi. Al aksıonerlik qoǵam jartylaı jeke menshiktegi kásip­oryn, son­dyqtan Úkimet sol kezdegi bar­lyq oblys ortalyqtarynda qazy­na­shylyq kásiporyndaryn ashyp, solardyń qarama­ǵy­na avtojol­dardy berdi. Biraq joldar berilgenimen aksıonerlik qoǵamdar qural-jabdyqtardy bólgen kezde ózderine durys­taryn alyp qa­lyp, qazynashylyq kásip­oryn­daryna eń bir jaramsyzdaryn, qańqa­sy qalǵandaryn bergen edi. Jaǵdaı osyn­daı bolǵan soń jańa kásiporyndar joldy kútýge sha­malary kelmedi. Osyndaı tyǵy­ryq­tan shyǵý úshin joldardy jeke menshikke berý týraly sheshim qabyldanyp, biraz joldar jekeshelendirildi. Olardy alǵan ká­sip­kerlerdiń de joldy kútýge shamalary kelmedi, óıtkeni olar­dyń qarjylyq, teh­nı­ka­lyq múm­kindikteri shekteýli ári táji­rıbeleri joq edi. Osydan keıin barlyq qa­zynashylyq kásiporyn­dar biriktirilip, bizdiń «Qazaqav­tojol» RMK quryldy. Al memlekettik tapsyrys berý fýnksııasy ári memlekettik basqarý isin atqarý Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrliginde jańadan quryl­ǵan Avtomobıl joldary komıtetine júkteldi. Qazynashylyq kásiporynda­rynyń qura­myn­daǵy jol jóndeý ýchaskelkelerin (JJÝ) qaıta qu­ryp, olarǵa jańadan jabdyqtaý jumystaryn júrgizdik.  Qazir «Qazaqavto­joldyń» quramynda 80 JJÝ, 177 jol jóndeý pýnktteri, 7 aǵash otyrǵyzatyn ýchas­keler bar. Olardyń bári 14 fılıaldyń qaramaǵyna biriktirilgen. Búgingi kúni bizdiń qaramaǵymyzda 1,7 myń dana tehnıka, sonyń ishinde kóp fýnk­sııalar atqara alatyn qu­ramdastyrylǵan jol máshı­neleri (QJM), avtogreıderler, shnekorotorlar, býldozerler, jol tegisteıtinder, tıeý teh­nıkalary jáne basqa da mehanızmder bar. Jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjet pen kásip­orynnyń  óz qarajatyna jańa tehnıkalar alynyp turady. Bizdiń negizgi mindetimiz – respýblıka­lyq mańyzy bar avtojoldarda qysy-jazy, kúndiz-túni avtomobılderdiń toqtaý­syz júrýine jaǵdaı jasaý. So­nyń ishinde alty halyqaralyq dáliz basym baǵytymyz bo­lyp esepteledi. Qysta jıi bolyp turatyn borandardan keıin qar basqan nemese kóktaıǵaq bolyp qalǵan joldardy tazartamyz. Jaz aı­la­rynda jóndeý jumystaryn júrgizemiz. Orta eseppen jy­lyna 1,5 mln. sharshy metr­ shuń­qyr tegistelip, asfalt jańar­tylady. Sonymen birge 12 myń dana jol belgileri qoıy­lyp, 8 myń shaqyrymnyń jol aıryqtary belgilenedi. Biz jol belgilerin halyqaralyq standartqa sáıkesten­dirip ózi­miz jasaımyz. Osyndaı ónim­der­di, sonyń ishinde dabyl tu­ǵyr­laryn, kedergi belgilerin jasaı alatyn ózimizdiń óndiris ornymyz da bar. Jalpy, joldy uzyna boıy­na kúndelikti baqylaý jasap  otyrý kerek, óıtkeni, onyń bo­ıyn­­da neshe túrli jaǵdaılar bolyp tura­dy. Máselen, qoıyl­ǵan jol belgisin soǵyp ketý, syndyryp ketý nemese onyń qatty jelden buzylyp qalýy sııaqty jáıtter jıi bolady. Avtokólikterdiń eskertý belgisi bolmaǵan soń apatqa ushyrap qalýy múm­kin. Sondyqtan ony kúndelikti baqylap otyramyz. Osy jumystar kózge kórinbeı­tin, biraq beıneti kóp jumys­tar. Tótenshe jaǵdaılar men gıdrometeortalyqtar jol­dar­daǵy jaǵdaılardy kóbinese bizdiń qyz­metkerlerden bilip otyrady. Máselen, qysta TJM Astanadan 200 shaqyrym jerdegi aýa raıynyń qandaı ekenin bile almaıdy ǵoı, al ol jerde qatty boran tu­rýy múmkin. Sondyqtan, jol boıynda júr­gen bizdiń qyzmetten ahýaldy bilip otyra­dy. Joldaǵy ju_mys­kerler baılanys qural­darymen  tolyq jabdyqtalǵan.  Aıta ketetin jáıt, endi tótenshe jaǵdaılar, jol ýchaskeleriniń jabylýy týraly aqparatty ózi­miz de habarlap otyratyn bol­dyq. Ony Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrliginiń www.mtk.gov.kz jáne «Qazaqavtojoldyń» www.kazavtodor.kz saıttarynan alýǵa nemese bizdiń táýlik boıy jumys isteıtin dıspetcherlik qyzmetimizdiń 44-46-85 jáne qalta­fondyq 8-777-537-46-14 telefon nómirle­rine habarla­syp bilýge bolady. – Memleket tarapynan siz­derdiń ju­mystaryńyzǵa jy­lyna qansha qarajat bólinedi jáne ol kútimdi, qalypty jaǵ­­daıda atqarýǵa múmkindik bere me? – Memlekettik bıýdjetten bizge bıyl 7,5 mlrd. teńgeniń tapsyrysy berildi. Al 23 500 shaqyrym joldy kútip, qalyp­ty jaǵdaıda ustaý úshin normatıv boıynsha 30 mlrd. teńge bólinýi kerek, demek biz sonyń úshten birin ǵana alamyz. Biraq bul jol­dardyń úshten biri ǵana kútiledi degen sóz emes, qal­ǵan somany biz óz tarapymyzdan taba­myz. So­nyń ishinde ákimdik­ter ótkizgen tenderlerge qaty­syp, tikeleı shart boıynsha so­lardyń jumy­syn oryndaý mindetin alamyz. Sonyń ishinde ortasha jóndeý, kúrdeli jón­deý, sondaı-aq jańa qurylystarǵa da qaty­syp, tenderlerdi utyp jatamyz. Bizdiń ujymǵa ákimdikter senim artady, óıtkeni mamandaný áleýe­­timiz bas­qalarmen salys­tyr­­ǵanda jo­ǵa­ry jáne sol jańa joldardy artynan kútimge ala­tyn ózimiz bolǵandyqtan  jumystardy sapa­ly atqarýǵa tyrysamyz. Úkimet tarapynan tapsyrys somasy bıyl 13,5 mlrd. teńgege jetti.  Jalpy aıtqanda, 2010 jyly 2 myń shaqyrymdaı jol jóndeldi. – Kadr máselesi qalaı sheshilip jatyr, eńbekaqy kólemi olardy qanaǵattandyra ma? – Álbette, biz ózimizdiń qarajatymyzben kúni búgin 32 jas mamandy oqytyp jatyr­myz. Olarmen shart jasasyp, oqý bitirip kelgen soń birneshe jyl mindetti túrde bizde qyzmet isteıdi. Olardy Almaty jáne О́ske­men qalalaryndaǵy jol kútý maman­daryn daıarlaıtyn joo-larda oqytýdamyz. Sondaı-aq, Batys Qazaqstan men Qostanaıdaǵy oqý oryndarynda qyzmetkerlerimiz turaqty túr­de mamandyq jetildirýden ótip otyrady. Búgingi kúni «Qazaqavtodorda» jalpy sany 3 600 adam qyzmet etedi. Kadrlar turaqty dep aıtýymyzǵa bolady. Jol jóndeý qyz­metinde tikeleı júrgen mamandardyń, me­ha­nı­za­torlardyń eńbekaqylary orta eseppen 80 myń teńge bola­dy. Olardyń kóbi aýyl­dyq jerler­diń turǵyndary ekenin eskersek, bul eńbekaqynyń az emestigin kórýge bola­dy. Onyń ústine bizde eńbek ótiline qaraı qosym­sha aqy tólenip turady. Onyń kólemi keıde 50-60 paıyzǵa jetip ja­tady. Osyndaı jaǵdaı bolǵan soń jumysshylardyń ju­mystan shyǵyp ketýi óte sırek. – Tehnıkamen jabdyqtalý má­selesi qalaı sheshilýde? Jańa jáne jetildirilgen tehno­lo­gııalardy qoldaný jumys­tary bar ma? Sheteldik fırmalarmen osy ister boıynsha yntymaqtasý máseleleri qan­daı dárejede? – Bul máselede de aıtarlyq­taı tabysy­myz bar. Joǵaryda aıttym, qazir bizdiń 1710 dana tehnıkamyz bar. Biz jańa tehnı­kalardy respýblıkalyq bıýdjet­tiń jáne óz qaraja­tymyzdyń esebinen alamyz. Sońǵy úsh jylda osy maqsatqa 2,7 mlrd. teńge jumsa­lyp, barlyq fılıaldary­myzǵa jańa tehnıkalar alyndy. Biz negizinen tehnıkalar men jabdyqtardy Qytaıdan alamyz, sondaı-aq Reseıden jetkizemiz. Aıta keterligi sol, Keden odaǵy­nyń arqasynda reseılik tehnıkalar burynǵydan 25-30 paıyzǵa arzandap, bizge jaqsy boldy. Jol jóndeý jumystary sala­syn­daǵy jańa tehnologııalarmen de jumys isteımiz. Máselen, kóktaıǵaq joldar­dy birden eritip jiberetin joǵary sapaly bıshafıt atty untaq bar, sony sýǵa qosyp, eritindisin kóktaıǵaq jerge quıatyn bolsaq, asfaltty tap-taza qylady. Mundaıda bu­ryn tuz sebetin edik, al myna untaq odan áldeqaıda tıimdi. О́ıtkeni, tuz sııaqty jelge ushpaıdy. Qazir biz onyń 20 tonnasyn satyp alyp qoıdyq. Sonymen qatar qysty kúngi shuńqyrlardy biteýde mak untaǵynyń negizinde daıyndal­ǵan qospany paıdalanamyz. Ony - 25 gradýstyq aıazdarda da qoldana berýge bolady. Ynty­maqtastyq týraly aıta­tyn bol­saq, ózimizdiń «Jolkólik» ǴZI jáne t.b. zertteý orta­lyqtary­men, so­nyń ishinde reseıliktermen de tyǵyz baıla­nys­tamyz. Bizdiń jol jón­deý ju­mys­tary­myzdyń ha­lyq­aralyq stan­dart­­qa saı ekendigi anyqtalyp, ISO 9001-2001 sapa sertı­fıka­ty berilgen. – Respýblı­ka­­lyq joldar­dyń ishinde qandaı ýchas­keler­diń qaýpi zor? – Ondaılar shamaly, degenmen aıta ketetin bolsaq, qysta О́skemen-Zyrıan joly­nyń boıyn­da qar kóshkini qaýpi bolyp tu­rady. Almatydan shyǵyp, Qy­taıǵa baratyn joldaǵy «Úsharal-Dostyq» ýchaskesiniń qaýpi bar. Sol jerge qashan barsańyz aq boran soǵady da turady. Almaty – О́skemen joly da jiti baqylaýdy talap etedi. Al jazda bul joldardyń esh qaýpi joq. – Elimizde bolyp jatqan halyq­ara­lyq sharalar kezinde de sizderdiń ju­mys­taryńyzda damyl bolmaıtyn shyǵar? – Oǵan sóz bar ma? Biz EQYU sammıti kezinde 10 kúndeı túneı jatyp jumys istedik. Sonyń ishinde Astana – Býrabaı jáne Al­maty – Qaraǵandy trassalary­nyń qapysyz bolýyn qamtamasyz ettik. Osy ýaqyttaǵy minsiz qyzmetimiz úshin birneshe jaýap­ty qyzmetkerlerimiz ben jumys­shylarymyz Pre­zıdenttiń Qur­met gramotalarymen jáne Alǵys hattarymen marapattaldy. Endi Azıa­danyń qapysyz ótýine ózi­mizdiń úlesi­mizdi qosamyz. Bizge Almaty – Esik tas jolyndaǵy Almatydan shyqqandaǵy 8-shi shaqyrymnan Talǵar qalasyna deıingi 17 shaqyrymdyq, Almaty – Narynqol trassasyndaǵy 9-shy shaqyrymnan arǵy 19 shaqy­rymdyq jol bekitilip berilgen. Sondaı-aq, Tobaǵanǵa apara­tyn 15 shaqyrymdyq jolǵa jaýap­tymyz. Olarǵa qajetti tehnıkalar men qural-jabdyqtardyń bárin daıyn­dap qoıdyq. Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT. Ár nárseniń sáti bar О́ndiristi óńir  mal sharýashylyǵyn órkendetýdi qolǵa aldy Sonaý naryqqa kóshkennen be­ri de bári­nen de eń aýyr qıyn­dyq­ty aýyl sharýa­shy­lyǵy kórgeni málim. «Ornynda bar ońalar» demekshi, endi búgin dala tynysy keńeıip, alysqa tarap, tanylyp jatyr. Ádette kózge ón­diristi óńir retinde elesteıtin Qaraǵan­dy aı­maǵynyń qazirgi bir qýat-tiregi qyr tós­keıindegi eńbekpen eńselenip, tiktelip keledi. Bıylǵy jyl aýyl jurty úshin jaqsylyq habarmen bastaldy. О́zderi ár­daıym úmit kútetin buǵan deıingi baǵdardamalardan jó­ni de, máni de mańyz­dyraq, qazaqy til­men aıtqanda, taıǵa tańba bas­qandaı belgilengen «Oblys agro­ónerkásip keshenin ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damy­týdyń  2011-2015 jyldarǵa jáne 2020 jyl­ǵa deıingi kezeńge arnalǵan tujy­rym­da­masynyń» jobasy qa­byl­­­dan­dy. Aýylǵa degen ynta-yqy­las­tyń, qamqorlyqtyń ýaqyt ta­la­byna sáıkes bar­lyq múmkindigi oılas­ty­rylyp, qarastyryl­ǵan on­daǵy is-sharalar aýqymy óńir­diń eko­nomıkalyq kúsh-qýaty­nyń qan­shalyqty ny­ǵaı­ǵandyǵyn kórsetedi. – Jańa baǵdarlamanyń negizgi ózegi – údemeli damytý, azyq-túlik túrleri sapasyn jaq­sartý, báse­kege qabilettilik pen eksport­tyq ótimdilikti kóterý, ónim kólemin artty­rý, osy saladaǵy óndiristi ozyq tehnologııamen jetkilikti ja­raqtandyrý, úzdik tájir­bıe­lerdi keńinen qoldanýdy engizý bolyp tabylady, – deıdi oblys­tyq aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasynyń bastyǵy Nıhanbaı Omarhanov. Salanyń san-alýan qyrlary­na qanyq mamannyń aıtýynsha, baǵ­darlamany daıyn­daý bary­syn­da aýdandardyń jer jaǵdaı­lary, aýa raıy ózgeshelikteri, sharýa­shy­lyqtyń qaı túrimen shuǵyl­da­nýǵa beıimdilikteri aldyn-ala jan-jaqty zerttelip, soǵan baı­lanysty mamandandyrý baǵdary aıqyndalǵan. Máselen, tabıǵı jaıylymy keń, shóbi shúıgin, sýy mol Ulytaý, Shet, Aqtoǵaı, Qarqaraly aımaqtary biryńǵaı mal túligin órbitýmen aınalyssa, al eginshilik úrdisi ábden qalyp­tasqan Nura, Osakarov jaq astyq óndirisin damytýmen, Abaı men Buqar jyraý aýdandary sonymen birge kartop, kókónis ósirýmen shuǵyldanady. Sóz oraıynda mal sharýashy­ly­ǵyn saýyqtyrýǵa ba­sym kóńil bóli­nýin ataýǵa bo­la­dy. Munyń se­bebi de bar. Jekeshelendirýden keıingi jyl­dar­da oblys boıyn­­sha tórt túliktiń sany 30 paıyz­ǵa deıin azaısa, sapalyq quramy múlde alańdarlyq halge ushyra­ǵan. Asyl tuqym­dy múıizdi iri qaranyń úles salmaǵy – 0,6, qoı men eshki – 5,4, jylqy 0,8 paıyz-aq bolýy kúıinishti jaıdyń biri. Mundaı qalyp tez tú­zetilmese ónim ótimdiligine úmit artý bos qııal bolyp qala bermek. Olaı bolmas úshin mal tuqymyn asyl­dandyratyn 25 jańa sha­rýa­­shy­lyq qurý kózdelgen. Onyń úlesin 25 paıyzǵa jetkizý jospar­lanyp otyr. Jergilikti tutynýshylar­dyń et ónim­derine ósińki surany­syna sóıkes 12 myń bas sıyr jáne ógizdi bordaqylaýǵa baǵyt­talǵan 8 sharýa­shylyq qurylady. Qazaqtyń aq bas, qyrdyń qyzyl sıyry, etti Áýlıekól tu­qymyn, Qar­ǵa­ly qoıyn ósirýge bet bu­ryp, sol baǵyt­taǵy sharýashylyq már­tebesin alǵan «Nur­shat», «Eskene», «Ot­qanjar», «Janbolat» sııaqty umty­lý­shy seriktestikterge úlken qoldaý kórse­tiledi. Bıyl mal sharýashylyǵy salasyna bólingen sýbsıdııanyń 45 paıyzy múıizdi iri qarany, 25 paıyzy qoı, 3 paıyzy jylqy ósirý­shilerge beriletindigi de olarǵa zor kómek. Jalpy, bul salada jyldar boıyna qor­da­lanyp qalǵan túıt­kil jaılar baǵdarla­many daıyn­daý kezinde birinen soń biri shyǵa bergendigin aıtpasqa bolmaıdy. Kezinde 240 myń gektardy qam­tyǵan kóp- jyldyq shabyndyq alqaptarynyń búginde 7-8 myń gektary ǵana jaramdy bolýy, mal basyn ıdentıfıkasııalaýdyń nazardan tys qalýy, ónimderin ótkizýdegi qıyndyqtardyń beleń alýy, veterınar, zootehnık ma­mandaryn daıarlaýdyń eskerlmeýi sııaqty jáıtter báriniń osy joly baǵdarlamaǵa enýi onyń mańyzdy bir qyry deýimiz kerek. Talaı jyldan beri jyrǵa aı­nalǵan mal terisi men jún máselesi de aqyry sheshimin tabatyn boldy. Esep boıyn­sha kádege aspaı jatqan 1700 tonna qylshyqty jún bar qazir. О́ńdelýge satyp alynsa, qoıshylarǵa qosymsha tabys kózi-aq shirkin. «Igiliktiń erte-keshi joq» demekshi, budan bylaı qaraı sondaı kún týǵaly tur. Qarqaraly aýda­nynda ashy­latyn sehtyń qýaty jylyna 900 tonna jún óńdeýge jetpek. О́ńir óńdelýge tıis­ti jún jáne teri kólemin 56 paıyzǵa qam­ta­masyz ete alady. Qalǵany Aqto­ǵaı, Shet, Ulytaý, Jańaarqa, kórshi oblystar­daǵy Baıanaýyl, Abaı aýdandarynan jetkiziledi. QHR kásipkerleri tarapynan osynaý daıyn ónimdi tutynýǵa tapsy­rystar túsip jatyr.  So­nymen birge fermerler mal ónim­de­rin ótkizýdiń qıyndyqta­rynan da aryla­dy. Etti óńdeýdi molaıtý,  syrt jerden ta­sy­mal­danýyn azaıtý maqsatynda Bu­qar jyraý aýdanyndaǵy Kók­pekti aýylyn­da mal soıý men óńdeýdiń búkil sanıtarlyq ta­laptary saqtal­ǵan ári tehnolo­gııasy jetildirilgen keshendi or­talyq saly­nady. Árbir aýyl­dyq okrýgte tutyný kooperatıvteri, aýdandarda servıs­tik-daıyn­daý orta­lyqtary qury­lady. Baǵdarlamadaǵy sharalar­dyń iske asýy, eń aldymen, qarjyǵa kelip tireletindigi bel­gili. Bul jaǵy da muqııat oılastyryl­ǵan­daı. Respýblıkalyq jáne ob­lystyq bıýd­jetten qarastyryl­ǵan 130 mıllıard teńgege qo­symsha basqa da qarjy kózderi aldaǵy on jylda ıgerilýge tıis. «Ár nárseniń sáti bar» deıdi halyq. Jergilikti mal sha­rýashylyǵyn damytýǵa ja­sal­­ǵan jańa betburys soǵan sen­diredi. Elimiz boıynsha múıizdi iri qara sany jaǵynan 7-shi, jylqy 4-shi, qoı men eshkiden 6-shy orynda turǵan oblystyń túlikter ónimderi túrlerimen aldaǵy ýaqytta ózin-ózi tolyq qamtamasyz etýge múmkindigi bar. Aıqyn NESIPBAI, Qaraǵandy. Dostastyqta balamasy joq zaýyt Ne az bolsa sol qat dúnıe bo­latyndyǵy belgili. Qolynan kúregi, ketpeni túspeıtin ońtús­tiktiń halqy kóktem týa tyrtań­dap úı salyp jatady. Dúnıejú­zilik daǵdarystyń álemniń eteginen tartyp jatqany esep emes. Byltyr shańyraq kóter­gen ba­la­synyń otaýyn kóterýi kerek. Kelesi kelin túsirgende úıi ta­rylmas úshin. Kúıdirgen qyzyl qysh kerek demeıdi. Qam kirpish quıady. Esik-tereze de onshalyq­ty qymbat emes. Qymbaty – sement. Arzan sement izdep sabylyp júrer edi. Kókten tilegenin qu­daı jerden berdi. Ońtústikte Se­rikjan Seıitjanov degen ká­sip­ker azamat bar. Tapqanyn qoıyn-qonyshyna tyǵa beretin kórkeýde baılardyń qatarynan emes. О́ziniń týǵan aýyly Shilikke mektep salyp bergen. Basqa da aıtýly isteri bar. Sol Serikjan Seıitjanuly osydan birer jyl buryn Saıram aýdany, Tassaı aýyl okrýgine qarasty Dostyq aýylynan sement zaýytyn salmaq bolyp talaptanyp edi. Salyp bitti. Úkimettiń “30 korporatıvtik kóshbasshy” baǵdarlamasyna kir­­gen. Elbasynyń Jarlyǵy­men be­kitilgen ındýstrııalyq kar­ta­ǵa engen serpindi jobalardyń biri. Álemdik standarttarǵa laıyq­talǵan alyp zaýyt 28 gektar aýmaqty alyp jatyr. Jylyna 1 mln. tonna sement óndiretin zaýyt M-400, M-500 markalary­nan bastap tamponajnyı se­ment­ti daıyndaıdy. Oblystyq kásipkerlik jáne ónerkásip bas­qarmasynyń bastyǵy N.Áltaev “Batys Eýropa – Batys Qytaı” avtomagıstralyna osy “Standart sementtiń” ónimderi ǵana sáıkes keletindigin aıtqan. – Zaýyttyń jyldyq ónim kólemi 10,5 mlrd. teńge. Jobalaý, qondyrǵylardy ornatý, mon­­taj jáne iske qosý jumys­taryn álemde osy salaǵa mamandanǵan Qytaıdyń úzdik qurylys kom­pa­nııasy “Tıandzın sement ón­dirisi ǵylymı-zertteý ınstıtý­ty” jú­ze­ge asyrdy, – deıdi zaýyt dırektory Baýyrjan Seıitjanov. – Onyń mamandary kelisim-shart negizinde bir jylǵa deıin bizdiń zaýytta bolyp, tehnolo­gııa­ny tolyq iske qosylýyn qa­daǵalaıdy. Qytaı kompanııa­sy­na tańdaý salǵanymyzdyń taǵy bir sebebi, negizgi ınvestısııa sol eldiń bankinen alyndy. Zaýyt dırektorynan ózimizdi qyzyqtyrǵan biraz saýaldarǵa jaýap alǵanbyz. Osy zaýyt sa­lynady degende etekte otyrǵan Tassaı aýylynyń turǵyndary “tóbemizden sement jaýǵyz­baımyz” dep qarsylyq kórset­ken edi. Zaýyt basshysy mundaı alańdaýshylyqqa negiz joq ekenin aıtady. Sement “qurǵaq ádis” tehnologııasymen óńdel­gen­dikten ekologııaǵa áser etpeı­di ári sapa­sy joǵary bolady. Sonymen qatar, zaýyt laborotorııasynyń qondyrǵylary Germanııa, Fransııa jáne Norvegııa sııaqty memleketterden ákelingen. Sondyq­tan onyń balamasy TMD elderinde joq dese de bolady. Zaýyttyń bosatý baǵasy bazar narqynan 20-30 paıyz tó­men bolmaq. Qazirdiń ózinde Reseı, Belorýssııa sııaqty memleketterden tapsyrys túsip jat­qa­nyn eskersek, básekege qabi­letti degen osy shyǵar. Biraq, zaýyt­tyń alǵashqy eki-úsh jyl­ǵy ónimi halyqaralyq mańyzǵa ıe “Batys Eýropa – Batys Qy­taı” avtomagıstraliniń quryly­syna jumsalmaq. Qazirdiń ózinde zaýytta 650 adam jumys jasap jatyr. Onyń ishinde 50 jas maman óndiris qar­jysy esebinen Tıandzın ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýtynda ope­ra­tor-mehanık mamandyǵyna oqyp qaıtty. Iri óndiris oryn­dary Qazaqstanǵa kerek. Árıne, óner­kásip tolyq qýatymen jumys jasaǵanda aýaǵa las qaldyqtar taralmaıdy dep aıtý qıyn. Osy­ny jeleý etip keıbir ba­sy­lym­dar óndiris iske qosylmaı ja­typ jaý shaptylap, aıqaıǵa sú­ren qosyp jatady. Talaı órke­nıetti elderge jolymyz túsip júr. Solardaǵy myńdaǵan adam­dar jumys jasaı­tyn zaýyt­tar qalaı jabylyp qalmaı jatyr? О́ıtkeni, ol zaýyt, fabrıkalar sol memlekettiń kún­kóris kózi, adamdardyń erteńge degen senimi. Sol zaýyt, fabrıkalar bizderge de kerek. Zaýyttyń ashylý saltana­tyn­da oblys ákimi A.Myr­zahme­tov ataly sóz aıtty. Jergilikti bıýd­jetke jylyna 25-30 mln. teń­ge­deı qarjy tóleıtin óndiris or­ny­nyń kemeldenýine tilektestigin bildirdi. Úkimet bólgen qarjyǵa ár­kim-aq jumys jasaıdy. Myqty bolsań óz kásibińnen kiris kirgizip kór. Osyny kóp aıtyp, óndiris oryndarynyń kóptep ashylýyna túrtki bolyp júrgen oblys basshysynyń qýanyshyn  túsinýge bolady. “Standart-Sement” JShS zaýyt saldym, ózgesinde jumy­sym joq demepti. Bıznestiń áleý­mettik jaýapkershiligi sheń­berinde №3 jylý ortalyǵynan 23 shaqyrymdyq joǵary qýatty elektr jelisin júrgizgen. Temir jol jelisin tartqan. Jıyrma metr tereńdikten sý tartatyn qon­dyrǵy ornatqan. Bárinen buryn Tassaı aýyldyq okrýginen 240 oryndyq jańa mektep salyp bergeni azamattyq boldy. Buǵan deıin №96 mektepte úsh aýysym­da oqyp júrgen oqýshylar óz úıleri janynan salynǵan jańa mektep úshin qýanyshty. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy. Halyqty  rıza  etken Memleket basshysynyń jol­­­daýlarynda halyqqa qyzmet kórsetýdiń jańa baǵyttary usy­nylyp, «bir tereze» qaǵı­da­symen jańa ǵımarattar qury­lysy bas­tal­ǵanyna biraz jyl boldy. Osylaısha qujattar­dy resimdeýdegi jurtshylyqtyń ýa­qytyn únemdeýi men sabylyp júrýi oń  sheshimin tapty deýge bolady. Qa­zirgi kezde óńirde 19 ortalyq fılıaldary óz ju­mys­taryn búgingi kún talaby­men júrgizýde. Desek te, halyq sanynyń úzdiksiz ósýi bul sha­rany udaıy jetildirýdi talap etip otyr. Qaskeleń qalasynda halyqqa qyzmet kórsetý or­talyǵy ashy­lyp, jańajyldyq úlken syı boldy. Jıyn­da oblys ákiminiń orynbasary Ansar Musa­ha­nov memlekettik zańdylyqty saqtaý men azamat­tar­dyń quqyqtaryn konstıtýsııalyq turǵyda qor­ǵap, qada­ǵalaý osyndaǵy mamandardyń basty mindeti ekenine,  ha­lyq­qa minsiz qyzmet kórsetýdiń mańyzdy­ly­ǵyna toqtaldy. Jańa ashylǵan ǵımarat ob­lystaǵy 11-shi jańa ortalyq qatarynan sanalyp, 45 terezedegi qyzmetker­ler kezektegilerdi qabyldady. Az ýaqytta halyq­tyń qatary sırep, kórsetilgen baıypty qyzmetke alǵystaryn aıtyp jatty. Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynyń ekinshi qa­batyndaǵy AHAJ bóliminde ómirge kelgen jas náreste Batyr Mahambetulynyń ata-anasyna týý týraly kýálik tapsyryp, táýelsiz eldiń azamaty bolýyna aǵalyq tilek aıtylyp, aýdan ákimi Lázzat Turlashov syılyq­tar usyndy. Qurylystyń sapaly salyn­ǵa­nyna da kópshilik nazar aýda­ryp jatty. Jergilikti bıýdjetten bólingen 300 mln. teńge to­lyq ıgerilip, ortalyq órkenıet­ti tehnıkalyq qural-jabdyqtar­men tolyq  qamtylǵan. Sondaı-aq 45 terezeniń altaýy jeke qujattarmen qamtamasyz etýge, beseýi qujat ázirleýmen aınaly­syp, bar jumys júıelenipti. Endi uzyn-sonar kezekke turyp qınalmaıtyndyqtaryna qara­saı­lyq­tar rıza. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.