Qazirdiń ózinde «Astana EKSPO-2017» kórmesine qatysatyndyǵyn álemniń 75 memleketi men 14 halyqaralyq uıymy rastady. Onyń ishinde 43 halyqaralyq qatysýshymen qol qoıyldy. Tómende elordadaǵy kórmege qatysatyn memleketter men halyqaralyq uıymdardy tanystyrý úrdisin jalǵastyramyz.
Vanýatý Respýblıkasy – Melanezııadaǵy tynyqmuhıttyq memleket. Ol soltústiginde Solomon araldarynyń terrıtorııalyq sýlarymen, batysynda Avstralııanyń ekonomıkalyq aımaqtarymen, ońtústik-batysynda Jańa Kaledonııanyń terrıtorııalyq sýlarymen, shyǵysynda Fıdjıdiń terrıtorııalyq sýlarymen shekaralasady. Negizinen Vanýatý Respýblıkasy Jańa Gebrıd arhıpelagyna kiretin 83 araldan turady. Eldiń jaǵalaýlyq shekarasynyń uzyndyǵy 2528 shaqyrymdy qurasa, jalpy qurlyq kólemi 12 190 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Vanýatý halqynyń sany – 234 023 (2009) adam. El astanasy – Port-Vıla qalasy.
1606 jyly ıspandyq teńizshi Pedro Fernandes Kıros alǵash ret Espırıtý-Santo aralyn ashyp, ony «Ońtústiktegi belgisiz jerler» dep atady. 1906 jyldan bastap bul araldar «Jańa Gebrıdter» degen ataýmen Brıtanııanyń jáne Fransııanyń kondomınıýmy bolyp eseptelindi. Tek 1980 jylǵy 30 shildede bul araldar alǵash ret táýelsizdigin alyp, Vanýatý Respýblıkasy atandy. Vanýatý – BUU múshesi, sonymen birge, Tynyqmuhıttyq araldar forýmy, Ońtústiktynyqmuhıttyq komıssııa, Ulttar dostastyǵy jáne basqa uıymdardyń múshesi bolyp tabylady. 2012 jyldan bastap Vanýatý Respýblıkasy DSU-ǵa múshe boldy.
Espırıtý-Santo aralyn 1606 jyly ıspandyq teńizshi Pedro Fernandes Kıros ashqanymen, 1768 jylǵa deıin munda eshbir eýropalyqtyń tabany tıip kórgen joq. Tek 1768 jyly fransýz teńizshisi Lýı Antýan de Býgenvıl bul araldardy qaıtadan ashyp, eýropalyqtardyń kelýine yqpal etti. 1774 jyly kapıtan Djeıms Kýk bul araldarǵa «Jańa Gebrıdter» degen ataý berdi. 1825 jyly Pıter Dıllon degen saýdager Eromanga aralynda sandal aǵashyn daıyndaý óndirisin jolǵa qoıdy. 1860 jyldan bastap eýropalyqtar ondaǵan plantasııalarda jergilikti turǵyndardy quldyqqa saldy. «Qara shymshyqtardy aýlaý dáýiri» dep atalǵan osy kezeńde Vanýatý araldaryndaǵy erkek kindiktilerdiń bári plantasııalardaǵy quldyq qamytyn kıdi. Osy kezeńde bul araldardaǵy halyq sany buryn-sońdy bolmaǵan dárejede azaıdy. Iаǵnı, eýropalyqtar jergilikti halyqtardy qoısha qyrdy. Bul araldardyń halqy uzaq jyldar boıy azattyq jolyndaǵy bitispes aıqasty bastan ótkerdi. Tek 1980 jyldyń 30 shildesinde araldar azattyq alyp, Vanýatý Respýblıkasy quryldy.
Vanýatý – parlamenttik respýblıka bolyp eseptelinedi. Munda úsh memlekettik til – aǵylshyn, fransýz jáne bıslama tili qoldanylady. Sonymen birge, munda 109 jergilikti tilder qoldanylady. Vanýatý – derbes ýnıtarlyq demokratııalyq respýblıka. Bul el negizinen agrarlyq memleket bolyp tabylady. Vanýatýdyń ulttyq eksportynyń 75 paıyzyn aýylsharýashylyq ónimderi quraıdy. Negizinen Vanýatý Respýblıkasy syrttan tasyp ákelinetin tutyný taýarlaryna táýeldi. Eldiń ulttyq valıýtasy – vatý 1983 jyly aınalymǵa engizildi. Respýblıkanyń ekonomıkasynda týrızm eleýli oryn alady. Sonymen birge, bul elde sport birshama jaqsy damyǵan.
Majarstan (Vengrııa Respýblıkasy) – Eýropanyń ortalyǵynda ornalasqan memleket. Ol negizinen Avstrııa, Slovakııa, Ýkraına, Rýmynııa jáne Horvatııa elderimen shekaralasady. Majarstannyń jer kólemi – 93 myń sharshy shaqyrymdy qurasa, halqy 10,1 mıllıon adam (2007). Astanasy – Býdapesht. Halqynyń 90 paıyzdan astamy majarlar, sonymen birge, alman, serb, horvat, rýmyn, evreı jáne basqa halyq ókilderi turady. Memlekettik tili – majar (madııar) tili. Turǵyndarynyń basym bóligi hrıstıan dininiń katolık (70%) jáne protestanttyq (25%) tarmaǵyn ustanady. Majarstan prezıdent basqaratyn parlamenttik respýblıka bolyp tabylady. Zań shyǵarýshy organy – bir palataly memlekettik jınalys.
Dýnaı ózeni Majarstandy dál ortasynan ekige bólip aǵady. Onyń shyǵys bóligin taǵy bir ataqty ózen – Tısa sýy nárlendiredi. Orta Dýnaı jazyǵynda ornalasqandyqtan bul eldegi jerdiń 60 paıyzy jazyq, qalǵan bóligi taýly qyrat bolyp keledi. Munda dúnıejúzine áıgili kýrortty aımaq – Balaton kóli ornalasqan. Majarstandaǵy eń bıik taý – Kekesh (1015 metr). Búgingi Majarstandy bizdiń zamanymyzdan burynǵy I myńjyldyqta saqtar, kelt, ıllırıı, frakııa jáne basqa taıpalar mekendegen. Keıinirek ǵun, avar, german, taıpalary kelip Batys Rım ımperııasyna shabýyldaǵan. Bul óńirde 430 jyly Attıla (Edil) patsha bastaǵan Batys ǵun memleketi qurylyp, ol ydyraǵannan keıin Baıan han bastaǵan avarlar bıligi saltanat qurdy. Majarlardyń alǵashqy koroli Ishtvan-1 myqty koroldik qurdy. Koroldik 300 jyl ómir súrdi. Tek Shyńǵys han shapqynshylyǵy saldarynan álsiredi. Shyńǵys han shapqynshylyǵy kezinde kóptegen qypshaq taıpalary Majarstanǵa kelip qonystandy. 1521 jyly Majarstandy túrikter tize búktirdi. 1526-1686 jyldary munda Osman sultandyǵynyń bıligi ornady. 1683 jyly túrikter Vena qalasy túbinde jeńiliske ushyraǵannan keıin Majarstan Polsha, Venesııa memleketterimen «Qasıetti odaqqa» birigip, 1686 jyly eldi azat etti. HVIII ǵasyrdyń basynda eldegi bılik basyna avstrııalyq Gabsbýrgter koroldik úıi keldi. Odan 150 jyl ótkennen keıin Avstrııa jáne Vengrııa bir ımperatorǵa baǵynatyn óz aldyna jeke koroldik qurdy. 1867 jyly Avstrııa-Vengrııa ımperııasy quryldy. Sol jyldan bastap Majarstan derbes parlamenti, konstıtýsııasy bar elge aınalyp, ekonomıkalyq jaǵynan tez damı bastady. 1919 jyly Majarstanda ýaqytsha Keńes ókimeti quryldy. Ony Hortı bastaǵan monarhııalyq top kúshpen basyp, korol úkimetin qalpyna keltirdi. Bul úkimet HH ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap Germanııa men Italııanyń yqpalynda bolyp, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys barysynda Germanııanyń odaqtasyna aınaldy. Soǵystan keıin Majarstan Keńes Odaǵynyń yqpal etý aımaǵynda qalyp, ókimet basyna kommýnıster keldi. Shyǵys Eýropadaǵy saıası ózgeristerge baılanysty 1989 jyldyń aıaǵynda kommýnıster bılik basynan ketip, onyń ornyna ulttyq demokratııalyq kúshter keldi. Majarstan Eýropalyq odaqqa assosıasııalanǵan múshe, al 1999 jyly NATO-ǵa múshe bolyp qabyldandy.
Majarstan ortasha damyǵan ındýstrııaly-agrarly memleket bolyp tabylady. Ekonomıkasynyń jetekshi salalary: mashına jasaý, stanok shyǵarý, hımııa, dári-dármek, metallýrgııa, jıhaz jasaý jáne basqa. Eldiń aýyl sharýashylyǵy salasy jaqsy damyǵan. Ásirese, qus sharýashylyǵy men sharap óndirisi ozyq tehnologııalar boıynsha órkendegen.
Majarstan ókimeti 1991 jyly alǵashqylardyń biri bolyp Qazaqstannyń táýelsizdigin tanydy. Negizinen madııarlar Qazaqstandy ózderiniń atajurty dep sanaıdy. Ishtvan Mandokı Qońyrdyń dáleldeýi boıynsha Majarstanda qypshaq tili HVII ǵasyrdyń aıaǵyna deıin saqtaldy. Kúni búginge deıin Majarstandaǵy Dýnaı men Tısa arasy – Kıshkýnshak (Kishi qypshaq jeri), shyǵysy – Nadkýnshak (Uly qypshaq) degen ataýlarǵa ıe. 2006 jyly Androsh Bıro bastaǵan ǵalymdar Qostanaı oblysynda qazaq-majar birlesken antropologııalyq ekspedısııasyn quryp, Torǵaı óńirinde turatyn qazaqtar men madııar rýy ókilderi arasyndaǵy geneologııalyq zertteýler, antropologııalyq ólshemder jasady. Nátıjesinde majarlyq madııarlar men qazaqtardyń arasyndaǵy týystyq qatynas tolyǵymen dáleldendi. Majarstanda týrızm erekshe joǵary damyǵan. «Astana EKSPO-2017» kórmesine qatysatyndyǵyn rastaı otyryp, Majarstan ókimeti Qazaqstandaǵy týrızm salasyn damytýǵa jáne balamaly qýat kózderin jańǵyrtýǵa jan-jaqty qoldaý kórsetip, tájirıbe almasýdy maqsat tutyp otyr.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
