«Aýǵan túıinin» kim tarqatady?

Taıaýda RǴA-nyń Shyǵys­taný ınstıtýtynda reseılik sarapshylar qoǵamy aldynda tusaýy kesilgen Sultan Ákimbekovtiń «Aýǵanstan tarıhy» atty jańa kitabynan tarıhı ǵana emes, sonymen birge, qazirgi zamannyń eń bir kókeıkesti saýaldaryna jaýap tabýǵa bolady. Belgili qazaqstandyq tarıhshy jáne saıasattanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń dırektory aýǵan faktory taqyrybyn jańa jalpytarıhtyq rakýrsta bizdiń búkil qurlyǵymyzdyń taǵdyrymen tutastyra otyryp ashady. Onyń «Aýǵan túıini jáne Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik problemasy» atty alǵashqy irgeli kitaby 1998 jyly jaryq kórip, 2003 jyly qaıtadan basylǵan bolatyn. Sodan beri Aýǵanstan men onyń kórshileriniń syrtqy jaǵdaılary men tendensııa­syna qatysty kóptegen ózgerister boldy. Biraq Aýǵanstannyń ózi sol kúıinde, Shyǵystyń da, sondaı-aq, Batystyń da saıasattanýshy sarapshylary úshin sol burynǵy jumbaq kúıinde qaldy. Tek bul elde bolyp jatqan oqıǵalarǵa onyń tarıhy arqyly qaraý ǵana kóptegen saýaldarǵa jaýap tabýǵa jaǵdaı jasaıdy. Avtor aýǵan shyndyǵyna osy eldiń túrli tarıhı kezeńderindegi tarıhı, óńirlik jáne geosaıası aspektiler turǵysynan, ásirese, tarıhı tájirıbege salmaq sala otyryp taldaý jasaıdy. Nátıjesinde, bir qaraǵanda, tańǵalarlyq jáne túsinýge qıyn bolyp kórinetin osy eldiń ótkeni men búginindegi kóptegen jaıttar belgili bola túsedi. Avtor qazirgi ýaqytta sarapshylar qaýymdastyǵyn alańdatatyn kóptegen saýaldarǵa aıqyn jáne qısyndy jaýaptar qaıtarady. Aýǵanstanda ne boldy jáne bolashaqta qalaı bolmaq? Onyń damýy osy óńirge qalaı áser etedi? 40 jylǵa jýyq ýaqyt boıyna Aýǵanstan aldymen burynǵy Keńes Odaǵy úshin, keıinirek Ortalyq Azııa memleketteri men búkil álem úshin problema bolyp keldi. Qazirgi kúni de onda bolyp jatqan oqıǵalar aıtarlyqtaı optımızm týdyra qoımaıdy. Búginde «Talıban» men esirtki tasymalyna DAISh problemasy qosylyp otyr. Osy saýaldarǵa jaýap berý turǵysynan kelgende, S.Ákimbe­kov­tiń kitaby tek Qazaqstan saıasattaný salasy ǵana emes, Reseı, tipti, búkil eýrazııalyq qurlyq úshin de eleýli oqıǵa. Kitaptyń Más­keýde Shyǵystaný ınstıtýtynda ótken tusaýkeseriniń keń aýqym­dy sarapshylar pikirsaıysy úshin sebep bolýy da teginnen-tegin emes. Talqylaýǵa Reseıdiń Aýǵan­standaǵy elshisi Vıacheslav Trýbnı­kovtiń, Shyǵystaný ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Vıa­cheslav Belokrınıskııdiń, Qazirgi zamanǵy Aýǵanstandy zertteý or­talyǵynyń dırektory Omar Nessar­dyń jáne basqa da belgili maman­dardyń qatysqanyn aıta ketý qajet. Pikirsaıysqa qatysýshylar kitaptyń Ortalyq Azııadaǵy sheshýshi el bolyp tabylatyn Qazaqstanda jazylýynyń da aıryqsha mańyzdy ekenin atap kórsetti. Bul 1990-jyldardan bastap Aýǵanstandaǵy oqıǵalar qalyptastyryp otyrǵan qaýip-qaterlerge jaqyn ornalasqan óńir. Sondyqtan, dál osy Qazaqstanda ol eldegi, sondaı-aq, onyń tóńiregindegi ahýaldardy keshendi túrde kórý aıryqsha qundy. S.Ákimbekov memlekettiń ózi men hal­qynyń tarıhyn ǵana emes, osy mem­lekettiń damýyna kóptegen jaǵdaıda alǵysharttar jasap, ony uıymdastyrý qaǵıdat­taryn qalyptastyryp otyr­ǵan terrıtorııasynyń tarıhyn da qozǵaıdy. Onyń syrtynda S.Ákim­bekov usynǵan Aýǵanstan hronıkasy – ol qorshaǵan álem tarıhy, óıtkeni, shekaralardy qalyptastyryp, damýdyń joldary men baǵyttaryn aıqyndaıtyn da sonyń ózi. Kitapta el bıleýshileriniń ony damytýdyń úzdik nusqalaryn izdestirýiniń uzyn-sonar tarıhy keltirilip, sondaı-aq, olar túrli ýaqyttarda jibergen qatelikterge taldaý jasalǵan. Bul – sozylmaly soǵys, eldiń ishinde de sol sııaqty onyń tóńireginde de júrip jatqan uzaq ta qıyn múddeler qaqtyǵysy týraly kitap. Sonymen birge, avtordyń pikirinshe, búginde Aýǵanstan tarıhy reformalar júrgizýde óte baǵaly tájirıbe ekenin de túsiný asa mańyzdy. Bálkim, uzaq ýaqyttar boıy jazylmaı kele jatqan aýǵan jarasyn emdeý syrtqy oıynshylar arasyndaǵy qarym-qatynastarǵa da baılanys­ty bolýy múmkin. Avtor jekelegen derjavalardyń kózqarasyna baılanysty bolyp kelgen Aýǵanstandy jańǵyrtý problemasyna durys salmaq salyp otyr, dep túıindedi oıyn Reseıdiń Aýǵanstandaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi V.Trýbnıkov. Mereke TAŃATAROV.