Sáýletshi

Tarıhy tereń, shoqtyǵy bıik sáýlet óneriniń adamzat ómirindegi mańyzy erekshe. Ol – ıdeologııalyq qural retinde saıasatqa, mádenı-rýhanı keńistikke, keshegi men búgindi sabaqtastyra otyryp halyqtyń tanym-túsinigin qalyptastyrýǵa, urpaq tárbıesine jáne ózge kóptegen salalarǵa tikeleı áser ete alatyn biregeı ári bekzat óner. Sondyqtan, ol óz patshalyǵynyń esigin kim kóringenge asha bermeıdi. Oǵan óz týyndysymen halyqtyń estetıkalyq talǵamyna laıyqty jaýap bere alatyndar ǵana laıyq. Jalpy, qazaqtyń sáýlet óneri de ýaqyt talabyna saı damyp keledi. Ásirese, táýelsizdik jyldarynda bul talǵamdy sala órisin keńeıte tústi. Mańdaıaldy sáýletshilerimiz jarqyraı kórindi. Solardyń arasynda talantymen keńinen tanylǵan, ózimiz tamsana kórip júrgen sáýlet óneriniń kóptegen úlgilerin halyq nazaryna sátimen usyna bilgen, elimizdiń Qurmetti sáýletshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, elorda abyroıyn asyryp turǵan «Qazaq eli», «Astana juldyzy» syndy monýmentterdiń avtory Samatbek Bókebaı da bar. – Sáke, sáýlet óneriniń jóni bólek ekeni belgili. Siz osynaý tala­by zor, kirpııaz salaǵa qa­laı keldińiz? – Árbir adamnyń azamat bolyp qalyptasýyna, rýhanı jetilýine, qandaı da bir mamandyqty tań­dap, ony janyna serik etýi­ne kóptegen jaǵdaıattar áser ete­di. Máselen, balalyq shaǵym Túr­ki­­­s­tan qalasynda ótti. Osy qa­sıet­ti shahardaǵy álemge áıgili Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin kó­rip óstim. Sáýlet óneriniń bul ǵajaıyp týyndysy meni túr­li oıǵa jetelep, qııalymdy sha­ryq­tatyp, jan dúnıemdi erekshe sezim­ge bóleıtin. Mine, naq osy se­zim júregimniń qalaýyn anyq­tap bergendeı boldy. Osylaısha, – meniń sáýlet ónerine degen quma­ry­m bastaý aldy. Meniń talabymdy ákem Tájen qoldaı bildi. Jaryqtyq birbetkeı, ójet adam edi. 1971 jyly Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna sáýletshi mamandyǵy boıynsha oqýǵa túsýge talpynǵan shaǵymda ákemniń qaırap, jiger bergeni áli esimde. Naqtysyn aıtqanda, ishki qalaýym, ákemniń batasy meni osy bekzat ónerdiń aıdynyna alyp shyqty. Alaıda, bári de, ıaǵnı, ǵy­­lym men tehnıkanyń, ónerdiń ba­­syn toǵystyrǵan osy kúrdeli ma­mandyqtyń ıesi atanýym – Allanyń qalaýy ǵoı. – Sonymen... – Sáttilik joldas bolyp, 1971 jyly Almaty qalasyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna sáýletshi mamandyǵy boıynsha oqýǵa túsip, ony 1976 jyly bitir­dim. Ol ýaqyttarda oqýdy jańa­dan bitirgenderdiń qaıda ju­mys isteıtinin basshylyq she­she­tin-di. Instıtýtta táýir oqy­ǵanym eskerilgen bolar, me­ni «Kazgorstroıproekt» mem­le­­kettik bas jobalaý ınstı­tý­ty­na jiberdi. Odan keıin «Kaz­gıprograd» memlekettik bas joba­laý ınstıtýtynyń aǵa sáý­let­shisi bolyp qyzmet atqar­dym. Eń­bek jolymnyń osy eki ataqty ıns­tıtýttan bastaý alǵanyn únemi maqtanyshpen aıtyp júremin. – Siz 1979-1981 jyldary Túrki­stan qalalyq atqarý komı­teti sáýlet bólimi óndiris toby­nyń jetekshisi, al 1981-1997 jyldary Túrkistan qala­­synyń bas sáýletshisi bo­lyp qyzmet atqardyńyz. Su­raıyn degenim, nendeı sebep­pen Almatydaǵy bedeldi ıns­tıtýttaǵy qyzmetińizdi tastap Túrkistanǵa aýystyńyz? – О́mir bolǵan soń adam balasy túrli qıyndyqtarǵa tap bolyp jatady ǵoı... Ákem aıyqpas dert­ke shaldyǵyp, otbasymyz eseń­girep qaldy. Bala úshin áke-she­sheden qymbat ne bar? Sodan men qyzmetimdi de, júzege asyr­sam degen josparlarymdy da jıystyryp qoıyp, ata-anamnyń qolyna keldim. Baýyrlarym bar­shylyq. Bir úıdiń jalǵyzy emespin. Alaıda, ómirden kúderin úze bastaǵan, derti meńdep qınal­ǵan ákemniń qasynda bolyp, ol kisiniń aldyndaǵy perzenttik pary­zymdy ótesem degen ishki tilek meni Túrkistandaǵy qara­shańy­­raqqa jeteledi. Ákem úsh aıdan keıin baqıǵa attandy. Sodan, sheshemdi alyp Almatyǵa ketpek boldym. Biraq ol kisi ómirlik serigimen bir­ge qurǵan qarashańyraqty tas­tap eshqaıda barmaıtynyn aıt­ty. Shesheniń sózin jerge tas­taý – teris bata alǵanmen teń. Osylaısha, Túrkistanda qyz­met etý mańdaıǵa jazyldy. Bas­tap­qyda Almatyǵa, ondaǵy álgi jobalaý ınstıtýttarynyń birine jete almaǵanyma ishteı renjip júretinmin. Biraq, keıinnen qa­sıetti Túrkistanda qyzmet et­keni­me ókinbeıtin boldym. Jalpy, Túrkistanda meniń jas­tyq shaǵym ótti. Sol kezderde qala­ǵa qatysty kóptegen aýqymdy jobalardy iske asyrǵym kelgen. Alaıda, olardy júzege asyrý múmkin emes edi. О́ıtkeni, Keńes Odaǵy kezinde bul qalaǵa eshqandaı kóńil bólinbedi. Qazaqstan basshy­larynyń shaharǵa degen nıeti túzý bolǵanymen, qyzyl ıdeologııa talabynan asa almady. Iri dinı or­­ta­­lyq dep eseptelinetin, ta­rı­­hy tereń, san ǵasyrlar bo­ıy qa­zaq­tyń rýhyn kóterip kel­gen Túr­ki­standy kórkeıtý Más­keý úshin ıdeologııalyq turǵy­da qaýipti edi. Al shahardy jań­ǵyr­tý­ǵa, jańartýǵa jergilikti bıýd­jet­tiń áleýeti jetpeıtin, onyń ústine basshylar joǵary jaq­tyń ruqsatynsyz attap bas­paı­tyn. Osyndaı kertartpa saıa­sattyń kesirinen meniń jastyq jigermen qulshynyp Túrkistanda iske asyrsam degen birqatar joba­larym aıaqsyz qaldy. – Sáýlet ónerindegi alǵashqy tabystaryńyz jóninde aıta ketseńiz... – Instıtýtty bitirer aldyn­da «Túrkistan qalasyn qal­py­na keltirý jáne damytý pers­pek­tıvalary» taqyrybymen dıp­lom jumysyn qolǵa aldym. Jetek­shilerim qazirgi Qazaqstan dızaınerler odaǵynyń prezıdenti Tımýr Súleımenov jáne sáýletshi Almas Ordabaev sııaqty elimizdiń ataqty mamandary boldy. Dıp­lomdy jazyp shyǵýǵa alty aı ýaqyt beriledi. Barynsha izde­nip ja­sal­ǵan eńbegim ınstıtýt ma­man­dary tarapynan óte joǵary baǵa­landy. Ile sol jyly ol Máskeýde jyl saıyn ótetin Búkilodaqtyq dıplomdyq jobalar baıqaýynda 2-shi oryn aldy. Mine, meniń alǵashqy tabysymnyń qysqasha tarıhy osylaı. Sodan keıin, ıaǵnı, 1977 jyly men jumys istegen jobalaý ınstıtýty «Petropavl qalasynyń ortalyǵyn bólshektik josparlaýdyń jobasy» atty týyndymen Búkilodaqtyq baı­qaý­da 3-shi oryn aldy. Kelesi jyly «Almaty qalasynyń ortalyǵyn ból­shektik josparlaý jobasymen» odaqtyq báıgede 2-shi oryn buıyrdy. Bul jyldary tek osy jumys­tar­men ǵana shektelip qalǵan joqpyn. Áli esimde, ınstıtýtty bitirgen alǵashqy aılar kezeńin­de «Kazgorstroıproekt» mem­le­ket­tik bas jobalaý ınstıtý­ty­nyń sáýletshisi retinde ózim­niń alǵashqy jeke avtorlyq ju­my­sym­dy óndiriske usyndym. Negi­zinde, burynnan qalyptasqan dás­túr boıynsha túlekter jeke av­tor­lyq eńbekterin oqý bitirgen soń úsh jyldyń shamasynda jú­zege asyryp jatady. Men bul úrdisti buzǵandaı boldym. Dá­li­regin aıtqanda, 1976 jyly Shý­chınsk qalasyna turǵyn úı ke­she­nin salýǵa konkýrs boldy. Baı­qaýda utyp aldym. Kóp uzamaı sol joba boıynsha salynǵan turǵyn úı keshenderi tolyǵymen salynyp shyqty. – Qazaq sáýlet óneriniń tarı­hyna qatysty pikirińizdi bilsek... – Qazaq sáýlet óneriniń sheji­resi ultymyzdyń óte baı tarıhy­men tyǵyz baılanysyp jatyr. Biz óz tarıhymyz jóninde sóz qozǵaǵanda sáýlet óneriniń ótken shaqtan tamyr tartqan mazmunyna soqpaı óte almaımyz. Bizdiń Uly Dalamyzda qýatty memleketterdiń qalyptasýy, sharýashylyqtyń damýy qazaq jerinde qurylystyń kóptep saly­nýyna sebep boldy. Qazaq­stan­da sáýlet óneri, ásirese, H-HII ǵasyrlarda, ıaǵnı Qarahan memleketiniń kezinde keń óris aldy. Qazirgi Qazaqstan jerindegi Aısha bıbi, Qoja Ahmet Iаsaýı, Arys­tan bab keseneleri sııaqty or­ta­ǵasyrlyq ataqty sáýlet óneri­­niń týyndylary ótken shaqta ult­tyq sáýlet óneriniń qansha­lyqty deńgeıde damyǵanyn kór­setedi. Bir ókinerligi, tarıhta sol qaıtalanbas óner týyndylarynyń avtorlary týraly derekter óte az. О́ıtkeni, sol kezderde patshalar sáýletshilerge záýlim saraılar, ásem qalalar saldyryp alǵan soń olardyń attaryn umyttyryp jiberetin bolǵan. Salynǵan ǵıma­rat­tardyń qaıtalanbaýynyń kepi­li dep eseptelgen bolar. Jalpy, Qazaqstan aýmaǵynda damyǵan órkenıet bolǵanyn ras­taı­tyn myńdaǵan eskertkishter bar. Solardyń eń bastylarynyń biri Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi. Ol – sáýlet ónerinde kezdese ber­meıtin biregeı týyndy. Ony Ámir Temirdiń buıry­ǵy­men Qoja Hasan Shırazı degen sheber salǵan. Ǵajaby, Alla sátin salyp onyń esimi qurylys kezinde jazylǵandyqtan saqtalyp qaldy. Men 1984-1986 jyldar ara­lyǵynda Sankt-Peterbýrgte aspı­rantýrada oqydym. Kandı­dattyq jumysyma Qazaq­stannyń sáýlet óneri tarıhyn arqaý ettim. Tarıhı derekterden uly dalamyzdaǵy ýaqytynda salynǵan kóne qala­lar zert­telindi. Sondaǵy maqsat qala­lardy salý barysynda qol­danylǵan sáýlet óneriniń ozyq úlgi­lerin qazirgi zamanǵa paıda­laný boldy. Eńbek nátıjesiz bol­ǵan joq. Zertteý barysynda kóp­tegen tarıhı derekterge keziktim. Máselen, basqasyn aıtpaǵanda, Syrdarııa ózeniniń boıynda qum astynda qalǵan 41 qala bolǵan eken. Olar týraly zertteýge ke­rek­ti qujattar bar bolyp shyqty. Ortalyq Azııa men Qazaqstan jerlerinde Uly Jibek joly boıynda ornalasqan saqtalynyp qalǵan jáne joǵalyp ket­ken qa­lalardyń jospar shema­laryn­da qazirgi kezde de qala qury­lys­tarynda eskerýge bolatyn sáýlet óneriniń tásilderi paıdalanylǵan. Sol órkenıet jetistikteriniń qazir­gi zamanda eskerýge tıisti talap­tary men ábden shyńdalyp is júzinde tekserilgen tásilderin qoldaný qajet. Jalpy, qazaq sáýlet óneriniń tarıhy týraly kóp aıtýǵa bolady. Biraq, ony bir suhbattyń kólemine syıǵyzyp baıandap shyǵý qıyn. Degenmen, osy arada sáýlet sala­synyń damýyna ózindik úlesin qosqan, kózimiz kórgen tulǵalar jóninde aıta ketsem artyqtyq etpes. Qazaq sáýlet óneriniń shejire­si jóninde órbigen áńgime bary­syn­da ultymyzdyń kórnekti tul­ǵa­lary, ustazdarymyz Tóleý Básenov pen Malbaǵar Meńdi­qulov­tyń esimderine soqpaı óte almaımyz. Men olardyń shákirti bolǵanyma qýanamyn. Osy eki azamat qazaqtyń sáýlet óneri jóninde alǵash kitaptar jazyp, Almaty qalasyndaǵy kóptegen jobalardyń júzege asýyna óz úlesterin qosty. Qazaq polıtehnıkalyq ınstı­týty­nyń ishinen 1961 jyly sáý­let fakýlteti ashylǵany belgili. Sol kezden bastap Básenov pen Meńdiqulov ınstıtýtta oqytý­shylyq qyzmet atqarǵan. О́z isine berilgen Qazaqstannyń sáýlet salasyndaǵy alǵashqy ǵalymdary, tamasha adamdar edi. Tuńǵysh qazaq sáýletshisi, Qa­zaq­stannyń eńbek sińirgen qu­ry­lysshysy Tóleý Básenov eli­m­iz­degi qazirgi sáýletshiler mek­tebiniń negizin salǵan tulǵa. Ol – sáýlet salasyndaǵy alǵashqy ǵalym-pedagogtardyń biri. 1937-1941 jyldary aralyǵynda Al­­maty qalasynyń bas arhı­tek­­­tory, 1944-1954 jyldary Qazaq KSR Mınıstrler Keńe­si janyn­daǵy arhıtektýra bas­qar­­­masy­nyń bastyǵy sekildi jaýap­ty qyz­metter atqardy. Alma­ty qala­synyń bas jospary, Más­keýdegi Halyq sharýashylyǵy jetis­tik­teri kórmesindegi Qazaq­stan pavıl­ony, Almatydaǵy Dos­tyq dań­ǵylynyń bas joba­sy jáne bas­qa da kóptegen týyn­dy­lary Tóleý Básenovtiń aby­ro­ıyn asyrdy. Ol kisi «Sam aımaǵyndaǵy arhıtektýralyq eskertkisher», «Qazaqstan arhı­tek­tý­rasyndaǵy órnekter» sekildi birneshe kitaptar jazdy. Al Malbaǵar Meńdiqulov bol­sa, ol da iri tulǵa. Sáýlet óneri ǵy­ly­mynyń professory, Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen sáýletshisi atanǵan, Almaty qalasynyń bas sáýletshisi bolǵan ol kisiniń eń­begi eren. Basqasyn aıtpaǵanda, Mal­baǵar Meńdiqulovtyń Batys Qazaq­standaǵy sáýlet óneriniń aı­ryqsha týyndylary – memo­rıaldy meshit-ǵımarattardy ǵy­ly­mı turǵyda zertteýdiń ne­gi­zin qalaǵanyn atap ótpeý oryn­syz. Osynyń nátıjesinde, Shopan ata, Beket ata, Asanqoja, Seısen ata jáne ózge de kesene-keshender týra­ly tyń derekter el nazaryna usynyldy. Osy oraıda, zamandastarym marqum KSRO halyq arhıtektory Qaldybaı Montaqaevty, elimizdiń qazirgi ataqty sáýletshileri Shota Ýálıhanov, Tımýr Súleımenov, Bolat Quspanǵalıev, Shoqan Ma­taı­bekov, Tólegen Ábilda, Saǵyn­dyq Jambolatov, Sáken Narynov, Nurmahan Toqaev esimderin qurmetpen atap ótkim keledi. – Sizdiń táýelsizdik jyl­daryn­daǵy eńbegińiz jóninde bile­­miz. Degenmen, osy turǵyda ózi­ń­iz júıelep áńgimelep berseńiz. – Táýelsizdiktiń tańy atysy­men elimizdiń baǵy janyp shy­ǵa keldi. Basqalar sekildi sáýlet­shi­ler de shyǵarmashylyq turǵyda er­kindik aldy. Elbasy Nursultan Na­zarbaev el sáýletshilerine qol­­daý bildirip, halqymyzdyń este­­tı­ka­lyq talǵamyna saı kele­tin, ta­rıhymyz ben ult­tyq qun­dylyqtarymyzdy nası­hat­taı­tyn, jarqyn bolashaqqa úndeıtin týyndylardyń boı kóterýine barynsha jaǵdaı jasady. Bul máselede Astana, Almaty qala­laryn­da, oblystarda kóptegen ju­mystar qolǵa alynyp, el ıgi­ligine usynyldy. Osynaý jasam­paz isterdiń ortasynda men de júrdim. Táýelsizdik jyldaryndaǵy eńbegimniń barlyǵyn tizip shyǵý múm­kin emes. Sonda da bolsa, olar­dyń birsypyrasyn sóz eteıin. Me­niń Astanamen qosa alǵanda bar­lyq oblys ortalyqtarynda, kóp­­tegen aýdandarda tól týyn­­dy­­larym boı túzep tur. Máse­len, Atyraý qalasyndaǵy Maham­bet О́temisulynyń 200 jyl­dy­ǵyna arnalǵan «Isataı-Ma­ham­bet» memorıaldyq keshe­nin, Aýǵanstan soǵysynda she­ıit bol­ǵan atyraýlyq jaýyn­ger­ler­ge jáne Tájik-Aýǵan sheka­ra­sy­n­daǵy qaqtyǵysta qaza bol­ǵan qa­zaqstandyqtarǵa ar­nal­ǵan mo­nýmentti halyq jyly qa­byl­dady. Mańǵystaý obly­syn­­daǵy «Ulylar alleıasy», «Kósh­­pen­­diler mádenıeti» keshen­deri, Jańaózendegi «Dańq alleıa­sy» sekildi eńbekterim janyma jaqyn. Sol sııaqty, ózge de ob­lys ortalyqtarynda boı túze­gen túrli ǵımarattardyń, orta­lyq alańdardyń, demalys oryn­darynyń, monýmentterdiń, ult­tyq-mádenı keshenderdiń jo­balarynyń avtory bol­ǵa­nym­­dy jurt biledi. Ásirese, 1999-2001 jyldar aralyǵynda Aty­raý oblystyq qurylys, sáý­let jáne turǵyn úı saıasaty bas­qar­masy bastyǵy, bas sáý­let­­shi bolyp qyzmet etken sha­ǵym esten ketpeıdi. Sol kezde Aty­raý ob­lysynyń ákimi bol­ǵan is­ker bas­shy Imanǵalı Tas­maǵam­betov­tiń erekshe qoıǵan talaby bo­ıyn­sha kún demeı, tún demeı ju­mys jasatqanyn, sol arqyly qyrýar jobalar iske asqanyn qazirgi kezde úlken alǵyspen eske ala­myn. Elbasynyń qoldaýy, ákim­­niń kúndiz-túni tynym tap­paı, mańaıyndaǵylardy zyr jú­girt­keni arqasynda, sharýasy shatqaıaqtaǵan Atyraý qalasy bes-alty aıdyń ishinde jańǵyryp, ja­ńaryp shyǵa kelgenin, eki jyl ishinde elimizdiń ásem qalalary­nyń bireýi bolýyn qalaı aıt­paısyń?!.. Al Astana qalasyndaǵy ju­my­symyz bólek áńgime. Men eń­bek etetin «Qazsáýletqurylys» jobalaý-qurylys seriktestigi elordamyzda jemisti jumystar júrgizdi. Munda da kóptegen tur­ǵyn úılerdiń, keńselerdiń, oqý oryndarynyń, elshilik ny­san­darynyń, memlekettik meke­me­lerdiń jobasyn jasadyq. Son­daı-aq, Astanada «Qazaqstan ha­lyq­tarynyń dostyǵy» moný­menti, «Qazaq eli» jáne «As­tana juldyzy» memorıaldyq kesheni jáne basqa da birqatar jobalarymyz júzege asty. «Astana juldyzy» kesheni­niń ashylýyna Memleket basshy­synyń ózi qatysyp, sóz sóılep, monýmenttiń atyn ózi qoıdy. Sol joly Elbasy jumysymyzǵa oń baǵa bere kelip: «Aldaǵy ýaqytta «Qazaq eli» monýmenti salynady, sol úshin uıymdastyrylatyn baıqaýǵa sender de qatysyńdar, bálkim jeńimpaz bolyp qalar­syń­dar», dedi. Rasynda, Elbasynyń aıtqany aıdaı kelip, biz konkýrsta utyp shyqtyq. Jumys barysynda Elbasymen birneshe ret kezdesip­pin. Osy júzdesýlerden uqqa­nym, Prezıdentimiz sáýlettik jo­ba­larǵa óte saýatty taldaý ja­saı biledi. Sonymen qatar, maman­nyń pikirine mán berip, durys usynystarǵa barynsha qoldaý bildiredi. «Qazaq eli» monýmentine ar­nal­ǵan baıqaýǵa kóptegen joba­lar qatysty. Elbasy solar­dyń ara­syndaǵy eki jobaǵa kó­ńil aýdar­dy. Sonymen, joba avtor­la­ry bolyp men jáne Sembiǵalı Sma­ǵulov ekeýmiz bekitildik. Osy­laı­sha, «Qazaq eli» tuǵyryna qondy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.